过于, 相当, 格外, 极其

Kanca

23 Şubat 2028 çarşamba, yeni dönemin üçüncü günü. Sınıf başkanı Deniz, 张老师'nin masasından kış ödevlerini alıp sıralara dağıtıyor. Kendi kâğıdının kenarında kırmızı kalemle tek bir not var: 程度不对 «derece yanlış». Altı çizili cümle, köydeki bayram gecesini anlatıyor: *除夕晚上过于热闹，大家都很开心。

Deniz konuşurken 太热闹了 diyecekti; yazı dili istendiği için 太'nın yerine 过于'yu koymuş. Cümle kurallı, ama bir şikâyet gibi okunuyor: sanki o gece kalabalık katlanılmaz olmuş. Oysa Deniz'in anlatmak istediği bir sevinçti. Sorun 过于'nun ölçtüğü şeyde.

Anlatım

Her zarfın bir ölçüsü var

Beşinci düzeyin derece zarfları dereceyi yalnız «az» ya da «çok» diye tartmaz; her biri dereceyi başka bir şeye vurur. 过于 bir sınırı aştığını söyler: uygun olan bir yerde biter, ötesi fazladır. 相当 sıradan bir beklentinin epey üstünde durur. 格外 aynı şeyin her zamanki hâliyle kıyaslar. 极其 ölçeğin ucuna gider. Bu dört zarfı ayırmak, hangi ölçüyle konuştuğunu bilmek demek.

Öğretmenler bu zarfları güce göre dizerken kabaca şöyle bir sıra kurar: 相当 hemen 很'nin yanında, 格外 非常'nin üstünde, 极其 en yüksek basamaklarda, 过于 ise sıranın en sonunda, 太 ile birlikte «aşırı» bölgesinde. Sıra yaklaşıktır, komşular arasındaki sınır bulanık.

过于: uygun olanın ötesi

过于 guòyú, 汉典'nin tanımıyla «程度或数量超过适当限度» bildirir: derece ya da miktar uygun sınırı geçmiştir. 国语辞典 onu tek sözle «太、很» diye açıklar; yani 太'nın yakın akrabasıdır. Ama akrabalık bir yerde kopar.

太……了'nın iki işi olduğunu biliyorsun (Ders HSK1.21): şikâyet (太贵了) ve coşku (太好了！). 过于'nun yalnız birinci işi vardır. 姜蕾 (2025) bunu bir kural gibi koyar: arkasındaki kelime ister olumlu ister yansız olsun, 过于 cümleyi olumsuz bir yargıya çevirir. 自信 «özgüvenli» iyi bir şeydir; 过于自信 «gereğinden fazla güvenen» bir eleştiridir. 认真 «özenli» övgüdür; 过于认真 «fazla titiz, katı» olur.

Deniz'in sorunu bu. 热闹 «şenlikli, kalabalık» bayram için olumlu bir kelime. 过于 onu bir sınır aşımına çevirince «aşırı gürültülü» okunur, cümlenin ikinci yarısındaki 大家都很开心 ile çatışır.

Biçimde de iki zarf ayrılır:

姜蕾'nın derlemindeki örnekler romanlardan ve denemelerden geliyor; 过于 burada da yazının diliyle eşleştiriliyor. Konuşmada aynı eleştiri için 太……了 yeter.

相当: epey, ve bir de «denk»

相当 xiāngdāng sıfatın önünde «oldukça, epey» der: 相当好, 相当难, 相当多. 汉典 bu anlamı «达到较高的程度» diye verir; 国语辞典'nin örneği bir öğrenciyi anlatır: 她才高一，英文却讲得相当好. Ölçü sıradan beklentidir: lisenin ilk yılında biri için İngilizcesi beklenenin epey üstünde.

Kelimenin asıl anlamı ise derece değil, denkliktir. 汉典 onu «位置或数量上相对应» ile açar. Bu anlam bugün üç biçimde yaşar:

• Sıfat, «denk, eşit güçte»: 两个队实力相当 «İki takımın gücü denk»; deyim 旗鼓相当 «at başı».
• Sıfat, «uygun»: 国语辞典'nin örneği 这工作还没找到相当的人 «Bu işe uygun kişi henüz bulunmadı».
• 相当于 «-e eşittir, karşılık gelir»: 一公斤相当于两斤.

Derece zarfı olan 相当 sıfatın önünde durur; denklik bildiren 相当 yüklemin yerindedir, öznesi de iki şeyi kapsar: 实力相当, 年龄相当.

格外: her zamankinden fazla

格外 géwài, 汉典'de «超出常规常态之外» ve «比原来更多» ile tanımlanır. Ölçü, aynı şeyin olağan hâlidir. 今天格外冷 «Bugün her zamankinden soğuk»: soğukluk dünle, geçen haftayla, mevsimin olağanıyla kıyaslanıyor. Bir kullanım sözlüğü bunu «比平常更进了一层，含有“更加”的意思» diye anlatır: 格外 içinde gizli bir 更加 taşır.

特别 de «olağanın üstünde» der (Ders HSK3.11) ve çoğu cümlede 格外'nin yerine geçebilir. Ayrıldıkları yerler belli:

• 特别 bir sıfattır da: 他的名字很特别 «Adı çok değişik». 格外 yalnız zarf olarak bu işi göremez; 很格外 diye bir şey kurulmaz.
• Kötü bir niteliğin derecesi söyleniyorsa 特别 seçilir: 特别坏, 特别讨厌.
• 特别是 «özellikle» bir kümeden birini öne çıkarır; 格外是 diye bir kalıp yoktur.
• 格外'nin önüne olumsuzluk gelmez: 不格外 kurulmaz.

格外'nin bir de sıfat kullanımı var, «ek, fazladan»: 格外的负担 «ek bir yük». Derece anlamıyla karıştırmamak için yerine bak: isimden önce 的 ile geliyorsa «ek», sıfattan önceyse «her zamankinden».

极其: ölçeğin ucu

极其 jíqí, «son derece» demektir; 汉典 onu «非常；十分» ile açıklar. 极了'yı tanıyorsun (Ders HSK3.11): o da en yüksek dereceyi söyler, ama sıfatın arkasına gelir ve konuşmanın dilidir. 极其 sıfatın önüne gelir ve ağırbaşlıdır. Bir kullanım sözlüğü farkları dört maddede toplar:

Aynı sözlük 极其'nin arkasına çoğunlukla 地 getirilmediğini de ekler: 极其认真地工作 değil, 工作极其认真.

Karakter köşesi

程 bu dersin anahtar kelimesinde, 程度 «derece» sözünde geçer; 张老师'nin kırmızı notu da onunla yazılmıştı. 严 dördüncü düzeyin 严格 «sıkı, katı» ve 严重 «ciddi» kelimelerinde. 谨 ile 慎 birleşince 谨慎 «ihtiyatlı, temkinli» olur; 过于谨慎 bu dersin en tipik eleştirilerinden biridir. 慎'nin solundaki kalp kökü, sağındaki 真 ise bileşenin kendisi; ezber için: kalbin «gerçekten» emin olana kadar beklemesi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe de «çok» ile «fazla»yı ayırır ve ayrım 太 ile 过于 arasındaki ayrıma benzer. Göksel ve Kerslake nicelik zarfları arasında «çok»a hem «very» hem «too (much)» karşılığını verir: «çok pahalı» bir bilgi de olabilir, bir şikâyet de. 太 da iki yöne bakar. «Fazla(sıyla)» ve «aşırı (derecede)» ise yalnız aşırılığı söyler; kitap olumlu cümlede tek başına «fazla»nın «too much» demek olduğunu ayrıca not eder. «Fazla iyi niyetlisin» bir övgü değil, uyarıdır; 过于善良 da öyle.

相当'nin iki yüzü de Türkçede ayrı kelimelerle karşılanır. Derece için «oldukça» ya da «epey»: 相当难 «oldukça zor». Denklik için «denk» ya da «-e eşit»: 实力相当 «güçleri denk», 一公斤相当于两斤 «bir kilo iki jine eşittir». Çincede hangisinin kastedildiğini konum gösterir.

格外'de durum tersine döner. Türkçe kıyası açıkça kurar: «bugün her zamankinden soğuk» cümlesinde kıyaslanan şey çıkma ekiyle görünür. 格外 aynı kıyası içinde saklar; 今天格外冷 cümlesinde «her zaman» diye bir kelime yoktur, yine de anlaşılır.

极其 için «son derece» iyi bir karşılık. Göksel ve Kerslake «gayet» ile «son derece»yi «extremely» diye verir. İkisi de sıfatın önüne gelir, tıpkı 极其 gibi.

Örnekler

İkinci cümle «gerilme» değil «fazla gerilme» diyor; biraz heyecan olağan. Yedinci cümlede 格外'nin kıyas zemini 过年: büyükanne her zaman iyidir, bayramda daha da.

Örnek diyalog

23 Şubat çarşamba, ders arası. Deniz kâğıdını alıp 张老师'nin masasına gidiyor; 马克 de kendi ödeviyle arkasında.

张老师'nin 马克'e cevabı bir üslup yargısı, kural değil: 极其好吃 doğru, ama sıcak bir bayram paragrafında tören dili gibi duruyor. Son replikte 相当 derece değil, iki düzeyi eşitleyen bir yüklem.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 太: bir sevinç ünlemi, 过于 övgü taşımaz. (b) 过于: plan anlaşılmayacak kadar karışık; konuşmada 太复杂了 da olur. (c) 过于: temkin olumlu bir nitelik, ama fırsatlar kaçtığına göre sınır aşılmış.
2. (a) Derece: «oldukça zor». (b) Denklik: «yaşları denk». (c) Denklik, 相当于 kalıbıyla: «kaç yuana eşit».
3. (a) 特别: 很'nin arkasında sıfat gerekiyor. (b) 特别: olumsuz bir nitelik. (c) İkisi de olur; 格外 bayramı olağan günlerle kıyaslar.
4. 这个问题极其重要，我们不要过于着急。 — 极其 ve 过于 ikisi de iki heceli sıfatın önünde; 着急 yerine 急 tek başına da geçer ama 过于'nun yanında iki heceli kelime daha doğal.

Özet kartı

1. 过于 uygun sınırın aşıldığını söyler; arkasındaki kelime olumlu olsa bile cümle bir eleştiriye döner: 过于自信, 过于认真.
2. 太……了 hem şikâyet hem coşku taşır, 了 ister, tek heceli sıfatla da kurulur; 过于 yalnız aşırılık bildirir, çoğunlukla iki heceli kelime alır, 了 gerekmez.
3. 相当 sıfatın önünde «oldukça, epey»; yüklem olarak «denk» (实力相当); 相当于 «-e eşittir».
4. 格外 aynı şeyin olağan hâliyle kıyaslar: «her zamankinden». 特别'den farkı: sıfat olamaz, kötü nitelikle pek gelmez, 格外是 kalıbı yok.
5. 极其 «son derece»: ağırbaşlı, sıfatın önünde, çoğunlukla iki heceli kelimeyle; 极了 ise sıfatın arkasında, konuşmanın dilinde.
6. Türkçede «çok» 太 gibi iki yöne bakar, «fazla» 过于 gibi yalnız aşırılığa.
7. Yeni karakterler: 程 (程度), 严 (严格, 严重), 谨 ve 慎 (谨慎).

Sonraki derse köprü

Zarflar bir niteliğin ne kadar olduğunu ölçtü. Sıradaki ders eyleme yön, yol, vekil, dayanak ve başlangıç ekleyen edatlara geçiyor: 朝, 沿着, 替, 凭, 据, 自从. 向 ile bir kişiye yönelmeyi biliyorsun; 朝 aynı kişiyi hangi eylemde alabilir, hangisinde alamaz? 凭 ile 据 de bir dayanak gösterir; o dayanak konuşanın kendisinde mi, dışarıdan mı?