Hızlı konuşmayı dinlemek

Kanca

Haber spikeri çoğu zaman sokakta sohbet eden iki komşudan daha hızlı konuşur, yine de spikerin her hecesini ayırırsın. Tayvan'da gündelik konuşmaları inceleyen bir dilbilimci bunu kayıtlarda görmüş: çok hızlı okunan haberlerde hiçbir hece kaynaşmıyor, yavaş ama rahat bir sohbette kaynaşmalar art arda geliyor. Kulağını zorlayan hız değil, gevşeklik.

Anlatım

Sahne: yeni dönemin ilk dinleme ödevi

4 Eylül 2028 pazartesi yeni dönem başladı. 张老师 ilk derste sınıfa iki kayıt dinletti. Birincisinde bir spiker hava durumunu okuyordu, ikincisinde iki Pekinli bir pazar sabahını anlatıyordu. Sınıf birinci kaydı neredeyse kelimesi kelimesine yazdı, ikincisinden yalnız birkaç isim. 马克 dersten çıkarken itiraf etti: haberleri anlıyor, yurdun önünde krep satan amcayı anlamıyor. Haftanın ödevi: sokakta gerçek bir konuşma dinleyip anlaşılanı yazmak.

Deniz ödevini 10 Eylül pazar sabahı, 高阿姨 ile sitenin yakınındaki sebze pazarında yaptı. 高阿姨 pazar sabahları oraya gidiyor; Deniz bu kez sepeti taşıyordu.

Kaynaşan heceler

Hızlı ve rahat konuşmada iki ya da üç hece aradaki sesleri yitirip tek heceye iner. Bunun Çincede bir adı var.

Bir örneğini tanıyorsun: 这个'nın zhèige diye duyulması, 这一'nin tek heceye inmesinden gelir (Ders HSK1.24). Hızlı konuşma aynı işi başka kelimelerde de yapar:

Bu derste duyduğumuz birkaç biçim daha var. 我们 sık sık wǒm gibi, 什么 shém gibi geliyor. Fiilden sonraki 一个 ise önce yí ge'ye, sonra yalnız ge'ye iniyor: 来一个 yerine 来个. Bunlar kural değil, kulağın bekleyebileceği biçimler; aynı konuşan aynı kelimeyi bir cümlede tam, ötekinde kaynaşık söyleyebilir.

Neyi yutuyor, neyi koruyor

Kaynaşmanın bir düzeni var. Chung'un kayıtlarında kaynaşan kelimeler büyük ölçüde zamirler, bağlaçlar, zarflar ve dolgu sözleri: cümleye yapı veren ama haber taşımayan kelimeler. Bir cümlenin yeni bilgisi ise çoğunlukla sona gelir ve orada daha yavaş, daha yüksek, daha net söylenir. Chung bunu Çince cümlenin konu ve yorum düzenine bağlar: başta herkesin bildiği konu durur ve hızla geçilir, sonda dinleyenin bilmediği yorum gelir. Cümle sonunda kaynaşma bu yüzden seyrektir. Kaynaşmış biçim de bir gürültü değil, «burası arka plan» işaretidir; Chung'un deyişiyle dinleyene «önceden altı çizilmiş bir metin» sunulur.

Hafif ton da bir kısalmadır: Chung, Tayvan'daki kaynaşmayı Pekin'deki hafif tona benzetir. Pekin konuşmasında hafif ton daha sık, Tayvan'da daha seyrektir (Ders S.4); Pekin'de bunun üstüne 儿化 da yoğundur, 今天 yerine 今儿 jīnr denir. İkisi de Mandarinin olağan çeşitleridir ve kulak ikisine de alışır.

Dolgu sözleri

那个, 就是, 然后 konuşmada çoğu zaman ne «o», ne «yani», ne de «sonra» demektir. Konuşan düşünürken boşluğu doldurur, sözün sürdüğünü bildirir. 然后'nın bu kullanımını tanıyorsun (Ders HSK3.33); 那个 ile 就是 da aynı işi görür.

Ticari Çince konuşmalarını işaretlemek için hazırlanmış bir kılavuz, bu sözlerin sesini de tarif eder: zayıflamaya eğilimlidirler, çoğu zaman hafif tonla söylenir, son sesleri uzatılır («那个……») ve önlerinde ya da arkalarında bir duraklama olur. Kılavuzdaki gerçek bir müşteri konuşması bunun nasıl duyulduğunu gösterir:

那个就是，那个，那、就那些东西都有，我们家就没有。

Bu cümlenin içeriği son yarısında: «o şeyler herkeste var, bizim evde yok». Başındaki 那个 iki kez, 就是 bir kez geçiyor, bir de yarım kalmış bir 那 var. Uzatılmış bir 那个 duyduğunda bekle; asıl söz arkasından gelecek.

Yarım cümleler

Yukarıdaki örnekte konuşan 那 ile başlıyor, vazgeçip 就那些 diye baştan kuruyor. Yazıda böyle bir cümle düzeltilir, konuşmada olağandır; ilk yarıya takılma, yeniden başlanan cümle genellikle asıl cümledir.

Kulak neye tutunur

Chung'a göre kaynaşmış bir hece tek başına dinlenince çoğu zaman anlaşılmaz; konuşmanın içinde ise onu tam duymuş gibi oluruz, çünkü beyin boşluğu anlamdan tahminle, dilbilgisiyle ve o biçimi önceden duymuş olmakla doldurur. Yabancı bir kulak için bundan şu alışkanlıklar çıkar:

1. Sonu bekle. Cümlenin net ve yüksek söylenen yeri, çoğunlukla sonu, haberin yeridir. Fiyat, saat, yer, isim orada gelir: bunlar anahtar kelimelerdir (关键词, guānjiàncí).
2. Bağlamdan tahmin et. Pazarda satıcının ilk cümlesi büyük olasılıkla «ne alırsınız»dır.
3. Kaçırdığını sor. Chung da alışık olmayan dinleyen için tekrarın gerekebileceğini yazar. Kaçan şey bir cümledir; sorun da bunu söylemeli. Kaynaşık biçimleri anlaman yeter, taklit etmen gerekmez; Chung onların mekanik kullanımının tuhaf duyulacağını not eder.

Karakter köşesi

含糊 hánhu (ikinci hecesi hafif) bu dersin konusunu tek kelimeyle söyler: 说话含糊 «sözünü yutarak konuşmak». 糊 tek başına hú okunur. 吞音 Pekin ağzını anlatan metinlerde hece yutmanın adıdır. 漏 bir kabın sızdırmasıdır, ama 汉典 onu «farkında olmadan atlamak» anlamıyla da verir. 关键词 «anahtar kelime» hızlı dinlemenin ilk aracı.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe konuşan bir kulak bu olayı kendi dilinden tanır. Gündelik konuşmada -Iyor ekinin r'si düşer: «geliyor» «geliyo» olur. «bir» vurgusuzken «bi»ye iner, «bir daha» «bidaa» gibi söylenir. «değil» gündelik konuşmada uzun bir i ile, «diil» gibi duyulur; hızlı konuşmada «kadınlar»daki l önceki n'ye benzer, «anla-» da «anna-» gibi duyulur.

Bunların arasında 一个 ile en çok örtüşen «bir». Türkçede «bir» vurgusuz kaldığında kısalır; bu derste duyduğumuz 一个 da sayı olarak değil, «bir tane, herhangi bir» anlamında geçtiğinde kısalıyor. 来个 ile «bi çay» birbirine benzeyen kısalmalardır.

Türkçedeki «şey», «yani», «işte» de konuşmada boşluk doldurabilir; bu derste 那个 ile 就是'nin yaptığı da bu. Chung'a göre Çincede İngilizcedeki gibi bir kelime vurgusu yok; rahat konuşmanın inişli çıkışlı ritmini arka plandaki hecelerin kısalması kurar. Aranacak şey tam ve net söylenen kelimedir.

Örnekler

Örnek diyalog

10 Eylül 2028 pazar, sabah yedi buçuk, sebze pazarı. Domates tezgâhındaki satıcı teraziyi ayarlarken konuşuyor.

Kutulardaki pinyin standart okunuştur; Deniz'in kulağına gelen başkaydı. Satıcının ilk sorusu bu derste duyduğumuz biçimiyle tek bir kısa nefesti, kabaca «yàodiǎr shém»; aynı cümlenin sonundaki 新鲜 ise yüksek ve uzun geldi. İkinci replikte 就是 dolgu olarak geçti, sondaki 三块五一斤 tane tane söylendi. Deniz ilk soruyu tezgâha bakarak tahmin etti, fiyatı sondan yakaladı, 今儿'yi de tahmin edip doğrulattı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Bilgi 黄瓜, 两块五 ve 一斤'da: ne satıldığı ve ne kadara. 那个 ve 就是 dolgu sözü; 今儿的 «bugünün» ek bilgi, kaçsa da alışveriş yürür.
2. 不知道 · 今天 · 这样子 · 来一个.
3. 我们去吃饭吧。 Baştaki 然后, 那个 ve 就是 dolgu; cümlenin içindeki ikinci 然后 de burada sıralama değil, akışı sürdüren bir söz.
4. 我没听清楚，多少钱？ Kaçırdığın şeyi adlandırır, satıcı yalnız fiyatı tekrarlar. 我听不懂 ise bütün konuşmayı anlamadığını söyler.

Özet kartı

1. Kaynaşmayı hız değil gevşeklik getirir.
2. Hece kaynaşması (合音): 不知道 → «不儿道» (Pekin), 这样子 → 酱子 (Tayvan), 你们 → nǐm, 一个 → 个.
3. Kaynaşan heceler genellikle haber taşımayan kelimelerdir; yeni bilgi cümlenin sonunda, daha yavaş ve net gelir.
4. Pekin'de hafif ton ve 儿化 (今儿) daha sık, Tayvan'da hafif ton daha seyrek: iki çeşit, ikisi de olağan.
5. 那个, 就是, 然后 konuşmada söylem işaretleyicisi (话语标记) olabilir: çıkarılınca içerik değişmez; uzatılmış bir 那个'nın arkasından asıl söz gelir.
6. Dinleme: sonu bekle, bağlamdan tahmin et, kaçırdığını 我没听清楚 ile sor.
7. Kaynaşık biçimleri anla; yazıda ve kendi konuşmanda tam biçimi kullan.
8. Yeni karakterler: 含, 糊, 吞, 漏, 键, 速, 缩.

Sonraki derse köprü

Pazarda Deniz kelimelerin yarısını duydu, gerisini durumdan çıkardı. Bir sınav kâğıdında her kelime tam yazılıdır, ama boşluğa hangi kelimenin gireceğini yine cümlenin geri kalanı söyler. 18 Eylül pazartesi sabahı beşinci düzeyin tekrarı ve seviye sınavı var: yağmur hava raporunun dediği gibi yağınca 果然 mı gelir, 居然 mı; konuşmanın 就'su yazıda ne zaman 便 olur?