Modern edebiyattan bir sayfa: 鲁迅

Kanca

Bir çayırın ortasından geçen patikayı kim yapar? Kimse oturup çizmez onu; insanlar kestirmeden yürür, otlar ezilir, bir gün bakarsın ki yol oradadır. 1921'de yazılmış bir öykü tam bu görüntüyle biter ve umudu ona benzetir.

Bu derste o sayfayı önce sözlüksüz okuyacak, sonra yüz yıl önceki yazı dilinin bugünden ayrıldığı yerlere bakacaksın.

Anlatım

Yazar ve öykü

鲁迅 Lǔ Xùn bir takma addır; yazarın adı 周树人 Zhōu Shùrén. 1881'de 绍兴'da doğdu, 1936'da Şanghay'da öldü. Gençliğinde Japonya'da taşradaki bir tıp okuluna yazıldı; 《呐喊》'nın önsözüne göre tıbbın «acil bir iş» olmadığına karar verip yılı bitirmeden ayrıldı. Aynı önsöze göre yazdığı ilk öykü 《狂人日记》'dir; 1918'de 《新青年》 dergisinde çıktı ve konuşma diline dayanan yazının (白话文) erken örnekleri arasında anılır.

《故乡》 «Memleket», yazarın sonuna düştüğü tarihe göre Ocak 1921'de yazıldı ve 1 Mayıs 1921'de 《新青年》'in dokuzuncu cildinin ilk sayısında yayımlandı; 1923'te 《呐喊》 kitabına girdi. Anlatıcı yirmi yılı aşkın bir aradan sonra memleketine döner, çocukluk arkadaşı 闰土'yu yoksulluk içinde ve kendisinden uzaklaşmış bulur. Son sayfada anlatıcı, memleketten uzaklaşan bir teknededir.

Sayfa

Aşağıdaki iki paragraf 维基文库'deki 1948 baskısından alındı; yalnız karakterler sadeleştirilmiş biçime çevrildi. Türkçe çeviri bu derse aittir.

我想到希望，忽然害怕起来了。闰土要香炉和烛台的时候，我还暗地里笑他，以为他总是崇拜偶像，什么时候都不忘却。现在我所谓希望，不也是我自己手制的偶像么？只是他的愿望切近，我的愿望茫远罢了。

我在朦胧中，眼前展开一片海边碧绿的沙地来，上面深蓝的天空中挂着一轮金黄的圆月。我想：希望是本无所谓有，无所谓无的。这正如地上的路，其实地上本没有路；走的人多了，也便成了路。

Umudu düşündüm ve birden korktum. 闰土 tütsü kabıyla şamdanları istediğinde içimden ona gülmüştüm; hep putlara tapıyor, onları hiçbir zaman aklından çıkarmıyor sanmıştım. Şimdi umut dediğim şey de kendi elimle yaptığım bir put değil mi? Yalnız onun dileği yakındı, benimki uzak ve bulanık.

Yarı uykudayken gözlerimin önünde deniz kıyısında yemyeşil bir kumsal açıldı; üstündeki koyu mavi gökte altın sarısı, yuvarlak bir ay asılıydı. Düşündüm: umut aslında ne var denebilir ne yok. Tıpkı yeryüzündeki yollar gibi. Aslında yeryüzünde yol yoktur; yürüyen çoğalınca yol olur.

Sözlüğe koşmadan önce

İlk okumada yeni kelimelerin altını çiz, ama sözlüğe hemen bakma; önce üç soru sor.

Karakteri tanıyor muyum? 本没有路'daki 本, 本来'nın kısaltılmışıdır: «aslında, başından beri». 也便成了路'daki 便 ise 就'nun yazı dilindeki karşılığıdır (Ders HSK5.6).

Cümlede bir eş var mı? 他的愿望切近，我的愿望茫远. İki yarım cümle aynı kalıpla kurulmuş, yalnız sonları değişiyor. 近 «yakın», 远 «uzak». 茫 karakterini bilmesen de 茫远'nın 切近'nın karşıtı olduğunu kalıp söyler: biri yakın ve elle tutulur bir dilek, öteki uzak ve belirsiz.

Bildiğim kelime burada başka bir şey mi diyor? 无所谓'yı «fark etmez, umursamam» diye biliyorsun: 去不去我都无所谓. 汉典 kelimeye iki anlam verir: «umursamamak» ve «… denemez, söz konusu değil». 无所谓有，无所谓无 ikincisidir: umut için ne «var» ne «yok» denebilir. İlk anlamla okuyunca cümle anlamsızlaşıyorsa başka bir anlam ara.

Yüz yıl önceki yazı dili

的 fiilin önünde. Öykünün başka bir yerinde anlatıcı 我知道无话可说了，便闭了口，默默的站着 der. Bugünkü standartta fiilin önündeki zarf 地 alır: 默默地站着 (Ders HSK2.19). Aynı öyküde bir cümle 一面絮絮的说，慢慢向外走 diye kurulur: 絮絮 的 ile fiile bağlanıyor, 慢慢 ise hiçbir edat almadan. Bu metinde 的 hem niteleyicinin hem zarfın arkasında durabiliyor.

底. O yıllarda bazı yazarlar iyeliği 底 ile yazdı: 我底书 «benim kitabım». 汉典 bu kullanımın 五四 döneminden 1930'lara kadar sürdüğünü ve artık kullanılmadığını not eder. Bu sayfada yok, ama dönemin başka metinlerinde çıkar.

么 soru sonunda. 不也是我自己手制的偶像么？ Burada 么, 吗'nın yerinde duruyor; 汉典 bu kullanımı «eskiden 吗 ile aynı» diye işaretler.

Zamirler. Öykünün başında memleket için 他 denir (记起他的美丽); bugün cansız şey için 它 yazılır. Komşu kadın 杨二嫂 ise 伊'dir; 汉典 伊'yi «o» diye açıklar.

Umut ve yol

Anlatıcı «我想» diyerek düşüncesini söylüyor gibi görünür, ama onu asıl taşıyan bir görüntüdür. Önce soyut bir iddia gelir: 希望是本无所谓有，无所谓无的. Sonra 这正如 köprüsü, en son somut görüntü: yol. Görüntü iddiayı açıklar: yolu yürüyenlerin sayısı var etti; umut da peşine düşenler çoğalınca var olur. 走的人多了 öbeğindeki 了 burada bir değişimi gösterir: yürüyenler çoğaldı ve durum değişti.

Görüntü öykünün içinden gelir: anlatıcı bir sayfa önce teknede 我在走我的路 diye düşünmüştür. Önsözde de umudun geleceğe ait olduğunu, kendi «olmaz» kanıtıyla başkasının «olabilir»ini çürütemeyeceğini yazar.

Bu metnin nasıl okunacağı konusunda okurlar hiçbir zaman tek sesli olmadı: 夏志清 1961'de yayımladığı modern Çin romanı tarihinde 鲁迅'ya çağının yaygın görüşünden daha temkinli baktı ve Çek sinolog Průšek ile bu yüzden tartıştı.

Karakter köşesi

鲁'nun üst yarısı 鱼'dır. 谓 (讠) ile 喻 (口) sözle ilgili kökler taşır; 罢'nun üstündeki 罒 «ağ»dır. Cümle sonundaki 罢了 bà le okunur ve «yalnızca bu kadar» der.

Türkçe ile karşılaştırma

Bir sıfat ikilendiğinde Türkçe ona ek eklemeden zarf yapar: «yavaş yavaş yürüdü», «usul usul konuştu». Göksel ve Kerslake ikilenmiş sıfat, isim ve zarfların zarf işlevi gördüğünü yazar ve bunun her kelimede kurulamayacağını ekler; «kolay kolay» yalnız olumsuz cümlede geçer (9.3, 16.1.3). İkilemeyle kurulmayan zarf için Türkçenin elinde -CA eki vardır: «sessizce durdu» (7.2.2.2).

Çince de 慢慢走'da hiçbir edat kullanmaz; ama 默默地站着'da yazı dili bir işaret ister ve 《故乡》'da bu işaretin yerinde 的 duruyordu. Değişen ses değil yazımdır: 的 ile 地 ikisi de hafif tonlu de diye okunur, ayrım yalnız kâğıtta görünür.

Yazı dilinin değişmesi bakımından iki dilin yüzyılı birbirine benzer. Türkçe 1928'de Latin alfabesine geçti; 1932'den başlayarak Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin yerine Türkçe karşılıklar konuldu (Göksel ve Kerslake, Giriş). 1921'de yazılmış bir Türkçe metni açan okur hem harf hem sözcük farkıyla karşılaşır. 《故乡》'yu açan Çince okur ise karakterlerin çoğunu tanır; ona yabancı gelen 么, 伊 ve zarftan sonraki 的 gibi küçük kelimelerdir.

Örnekler

İlk beş kutu 《故乡》'nun 1948 baskısındandır (sadeleştirilmiş karakterlerle), son ikisi bugünkü yazı diliyle bu ders için kuruldu.

Örnek diyalog

26 Ağustos 2028 cumartesi sabahı, Deniz'in evi. 张老师 yeni dönemin ilk 读书会'si için sınıfa bir sayfa göndermiş: 《故乡》'nun son iki paragrafı ve altında öykünün başka bir yerinden bir cümle. Deniz sayfanın kenarına soru işaretleri koymuş; 小明 altıncı kattan iniyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. «Uzak ve belirsiz». Kalıp iki yarımı eşliyor: 切近 «yakın» ise 茫远 onun karşıtı; 远 karakteri de «uzak»ı doğrular.
2. 絮絮的说 → 絮絮地说. 慢慢向外走 olduğu gibi kalır, çünkü 慢慢 orada edatsız bağlanmış.
3. (a) «umursamamak»: nereye gidileceği konuşanın umurunda değil. (b) «denemez»: umut için ne var ne yok denebilir.
4. Bir örnek: 习惯是本来没有的。这正如雪地上的脚印，走的次数多了，脚印就深了。 Önce soyut iddia, sonra 这正如 ve somut görüntü.

Özet kartı

1. 鲁迅 (1881–1936), 周树人'nun takma adı. 《狂人日记》 1918'de 《新青年》'de; 《故乡》 Ocak 1921'de yazıldı, Mayıs 1921'de yayımlandı.
2. Bilinmeyen kelimede üç adım: tanıdık karakter (本 = 本来, 便 = 就), cümledeki eş (切近 / 茫远), bildiğin kelimenin başka anlamı (无所谓 «denemez»).
3. 1920'lerin yazısında zarftan sonra 的 görülebilir (默默的站着); bugünkü standartta 地 yazılır.
4. İyelik 底 (我底书) 五四'den 1930'lara kadar kullanıldı, bugün yok. 么 soru sonunda 吗 yerinde durabilir; 伊 «o», cansız şey için 他.
5. Benzetme (比喻): soyut iddia + 这正如 + somut görüntü. Umut, yürüyenler çoğalınca oluşan yol gibidir.
6. 罢了 cümle sonunda «o kadar, ibaret».
7. Yeni karakterler: 鲁, 迅, 谓, 喻, 罢.

Sonraki derse köprü

鲁迅'nun sayfasında biçimi yazar kendisi seçiyordu. Bir kuruma yazılan başvuru yazısında ise başlığın, hitabın, gövdenin ve imzanın yeri baştan bellidir; bir öğretmenden yardım isteyen e-postada ricanın tonunu birkaç kalıp ayarlar. Tanımadığın bir okura kim olduğunu ve ne istediğini hangi sırayla söylersin?