Haber okumak

Kanca

Çince bir haberin yalnız ilk cümlesini okuyup gazeteyi kapatsan elinde ne kalır? Çoğu zaman şaşırtıcı ölçüde çok şey: ne olduğu, nerede ve ne zaman. Gerisi nasıl ve neden olduğunu, kimin ne dediğini anlatır; haber, okurun herhangi bir paragrafta bırakıp gidebileceği hesaba katılarak kurulur.

Bu derste bir haber metnini bu düzene göre okuyacaksın.

Anlatım

Haberin katları

Başlığı (标题) ve onun atılan parçalarını tanıyorsun (Ders HSK4.39). Başlığın altında metin başlar, ve metnin ilk paragrafının kendi adı vardır.

Giriş paragrafının cevapladığı soruları Çin'de erkenden yazıya geçiren 徐宝璜'nun 《新闻学》'ı (1919) haberi altı sorunun kısa cevabı diye tarif eder: 何事, 何地, 何时, 何人, 为何, 如何, yani ne, nerede, ne zaman, kim, neden ve nasıl. Bugün buna İngilizce baş harflerinden «5W+1H» de denir. 徐宝璜'ya göre her haber altısını birden cevaplamak zorunda değildir.

Giriş paragrafından sonra metnin gövdesi (主体) gelir. Gövdenin dizilişine de bir ad verilmiştir.

Bir haberi baştan sona okumak

Aşağıdaki haber bu ders için kurulmuş bir örnektir. Adı verilmeyen bir sitenin haftalık bülteninde (《小区周报》) çıkmış gibi yazılmıştır; gerçek bir olayı, kurumu ya da kişiyi anlatmaz.

河边步道今起关闭维修

本小区后面的河边步道自8月10日起关闭维修，预计9月10日前重新开放。

据物业介绍，这次维修主要是更换步道的旧地面，并在路边安装新的灯。

物业负责人刘先生表示，维修期间，居民可以走小区东门外的人行道。刘先生还指出，步道上有工人和机器，请大家不要进去。

此前，不少居民反映，晚上步道上光线太暗，跑步和散步都不安全。截至8月8日，物业共收到相关意见二十多条，比上个月多了一倍。

Tek cümlelik giriş paragrafı ne (关闭维修), nerede (本小区后面的河边步道) ve ne zaman (8月10日起, 9月10日前) sorularını cevaplıyor. İkinci paragraf «nasıl»ı veriyor: zemin değişecek, lamba takılacak. «Neden» en altta, arka plan olarak geliyor. Son paragrafı silersen eksilen yalnız kararın gerekçesidir.

Giriş cümlesindeki 本 «bu, bizim» demektir, 我们'ın yazı dilindeki karşılığı: 本小区, 本周.

Kim söyledi? Kaynağı gösteren fiiller

据介绍, 据了解 gibi kalıpları biliyorsun (Ders HSK5.8); haber dili bunlara kaynağı özne yapan fiilleri ekler. Diziliş: kaynak + fiil + virgül + kendi öznesi ve yüklemiyle tam bir cümle.

表示 biǎoshì en yaygını ve en yansızı. 汉典 anlamlarından biri olarak «açıklamak» (发表) verir: 请大家表示意见. Haberde «dedi, belirtti» diye çevrilir ve bir görüşü, bir duyguyu ya da bir kararı taşıyabilir: 刘先生表示感谢 da kurulur.

指出 zhǐchū «göstermek, işaret etmek» anlamından gelir; 汉典 onu «指明、提出» diye açıklar. Haberde kaynağın bir olguya ya da bir soruna dikkat çektiğini söyler: 刘先生还指出，步道上有工人和机器.

称 chēng tek heceli ve yazıya özgü bir «söylemek». 汉典 bu anlamı «说» diye verir ve örnek olarak 声称'yi gösterir. Kısa olduğu için haber metninde sık görülür: 物业称，步道九月开放.

Zamanı gösteren yazı dili kelimeleri

• 近日 jìnrì «son günlerde, geçenlerde»: 汉典 «近来; 刚过去的数日内» der.
• 日前 rìqián «birkaç gün önce»: 汉典 «过去几天; 前几天». HSK 6 kelimesi, ama haberde sık.
• 此前 cǐqián «bundan önce». 此 «bu» demektir; 此前 bir öncekini haberdeki olaya göre ölçer. Örnek haberde «yol kapanmadan önce» anlamına geliyor.
• 截至 jiézhì + zaman: «…itibarıyla, …e kadar». 汉典 onu «bir zamana kadar» (截止到某个时候) diye açıklar. Haberde biriken bir sayının hangi güne kadar sayıldığını söyler: 截至8月8日，共收到二十多条.

Sayılar bildiğin biçimlerde gelir: 共 «toplam», 多 ile yaklaşık sayı (二十多条), 比……多了一倍 ile kat (Ders HSK4.32). 截至 cümlesini okurken önce tarihe bak: sayı o günün sayısıdır, bugünün değil.

Ajans haberinin ilk satırı

Haber ajansının metni çoğu zaman giriş paragrafından önce kısa bir satırla açılır: ajansın adı, haberin gönderildiği yer ve tarih, sonunda 电. Bu satırın adı 电头'dur. 汉典 örnek olarak 新华社北京5月1日电'yi verir: «Xinhua, Pekin, 1 Mayıs». 电 burada «telgraf» anlamının izini taşır. Okurken bu satırı haberin adresi gibi oku.

Karakter köşesi

示 aynı zamanda bir kök; 礼 ve 视'nin solunda daralmış biçimiyle durur. 手指 «parmak» kelimesinde 指 asıl anlamıyla görünür. 截至'daki 截 «kesmek»: sayım o günde kesilir. 布 hem «kumaş» hem «duyurmak»: 发布, 宣布. 民 kendi başına bir kök; 居民, 市民.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe gazete haberi olayı -DI ile anlatır. Göksel ve Kerslake'in bir gazeteden çıkmış olabileceğini söyledikleri örnek: «İki tarafın temsilcileri Hilton Oteli'nde bir araya geldiler.» Aynı haberi okuyup bir arkadaşına anlatan kişi ise -mIş'a geçer: «bir araya gelmişler» (21.4.3.1). Aktaran, bilgiyi okuduğunu fiilin üstünde işaretler.

Bir kaynağı adlandırırken Türkçe başka bir yol tutar. Söyleneni bir ad cümleciğine çevirir ve fiilin önüne koyar: «Müdür, yolun eylülde açılacağını söyledi.» -DIK ya da -(y)AcAK cümleciği iyelik ve belirtme eki alır; söyle- yalnız böyle çekimsiz bir cümlecikle kurulur (24.4.3.1). Kaynak belirsiz kalacaksa fiil edilgen olur: «Ayşe'nin ameliyat olduğu söyleniyor.» Haber dilinde aynı kalıp «bildirildi», «açıklandı» gibi fiillerle de kurulur.

Çincede sıra tersine döner ve aktarılan cümle hiç değişmez: 刘先生表示，步道九月开放. Önce kim, sonra fiil, sonra tam cümle. Çince okur kaynağı ilk kelimelerde öğrenir, Türkçe okur cümlenin sonunda. Belirsiz kaynak için Çince edilgen fiile değil 据了解, 据介绍 gibi öznesiz bir başlangıca başvurur.

Örnekler

Aşağıdaki cümlelerin hepsi bu ders için kurulmuş haber cümleleridir.

Örnek diyalog

10 Ağustos 2028 perşembe sabahı, Deniz'in üçüncü kattaki dairesi. Deniz Türkiye'den döneli on gün kadar oldu ve sabah her zamanki gibi binanın arkasındaki dere boyuna koşmaya inmiş, ama yolun girişinde bir tabela bulmuş. Kapı çalıyor: 高阿姨 elinde sitenin haftalık bülteniyle geliyor; 小明 de yukarıdan inmiş.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Ne: 延长开放时间 (açık kalma süresi uzatılıyor), her gün akşam on bire kadar. Nerede: 学校图书馆. Ne zaman: 9月1日起. Kim sorusunun cevabı burada kurumun kendisi.
2. (a) 指出: kaynak bir olguya, ışığın yetersizliğine dikkat çekiyor. (b) 表示: teşekkür bir duygu ve tutum; 表示感谢 kalıplaşmış.
3. Bir örnek: 小区居民高女士表示，她此前两次向物业反映，晚上步道上光线太暗。 Kaynak ve fiil başta; 那儿太黑了 yerine yazı dilinde 光线太暗.
4. Son paragraf (此前… 截至…): arka planı ve sayıları verir, atılırsa haber yine okunur. Giriş paragrafı atılırsa okur yolun ne zamandan ne zamana kapalı kalacağını öğrenemez; ana olay yalnız orada durur.

Özet kartı

1. Haber metni başlık (标题), giriş paragrafı (导语) ve gövdeden (主体) oluşur.
2. Giriş paragrafı ana olayı verir: ne, nerede, ne zaman, kim; neden ve nasıl çoğu zaman gövdeye kalır. 徐宝璜'nun altı sorusu her haberde birden cevaplanmaz.
3. Ters piramit (倒金字塔结构): önem aşağı indikçe azalır; son paragraf kesilse de haber ayakta kalır.
4. Kaynak + 表示 / 指出 / 称 + virgül + tam cümle. 表示 yansız ve geniş; 指出 bir olguya dikkat çeker; 称 kısa, yazıya özgü «söylemek». Öznesiz kaynak için 据介绍, 据了解.
5. Zaman: 近日 «son günlerde», 日前 «birkaç gün önce», 此前 «bundan önce», 截至 + tarih «…itibarıyla». 截至'lı sayı o günün sayısıdır.
6. 电头: ajans adı + yer + tarih + 电 (新华社北京5月1日电).
7. Türkçe aktarılanı bir ad cümleciğine çevirip fiilin önüne koyar («açılacağını söyledi»); Çince fiili öne alır, cümleyi değiştirmez.
8. Yeni karakterler: 示, 指, 截, 布, 民.

Sonraki derse köprü

Bu dersin haberinde muhabir kendi görüşünü hiç söylemedi: yolun karanlığını sakinler, bakımı site yönetimi anlattı. Görüş yazısında ise yazar bir görüşü savunur ve okuru paragraftan paragrafa kendi düşüncesinin yolundan götürür; paragrafları bağlayan kelimeler bu yolun işaretleridir. Haberde paragraf sırası önemle belirleniyordu. Bir görüş yazısında o sırayı ne belirler?