Eşsesler ve kelime oyunları (谐音)

Kanca

27 Kasım 2014'te Çin'in radyo, televizyon ve yayın idaresi kanallara bir bildirim gönderdi ve tek bir karakteri yasakladı. 刻不容缓 «bir an bile bekletilemez» demektir; bazı reklamlar «an» anlamındaki 刻 kè yerine «öksürmek» anlamındaki 咳 ké yazmıştı. Okunuşta yalnız ton değişiyor, yazıda deyim yerinden oynuyor.

Bir devlet kurumu ses şakasını neden ciddiye alır? Çünkü bu ikinci anlam yılbaşı resminde, hediyede ve fiyat etiketinde de iş başındadır.

Anlatım

谐音 nedir?

Tanımdaki «yakın» sözü önemli: ton, hatta ünsüz farklı olabilir.

Çok okunuşlu karakterde (多音字, Ders HSK5.6) tek karakterin birden fazla okunuşu vardır. 谐音'da ise okunuşları örtüşen iki farklı karakter vardır ve biri ötekini çağırır. İkisi bazen buluşur, aşağıdaki 倒 gibi.

Dilek taşıyan sesler

Yılbaşı resimlerinde (年画) sık görülen bir sahne: büyük bir balığı kucaklamış bir çocuk. 鱼 yú «balık» ile 余 yú «artan, fazla» aynı okunur; 年年有鱼 «her yıl balık var» kulağa 年年有余 «her yıl artanı olsun» gibi gelir. 人民日报海外版'daki bir yazıya göre balığın sesi bolluk dileğidir.

Kapılara asılan 福'yı tanıyorsun (Ders HSK5.3). Bazı evlerde bu kâğıt ters asılır. 倒 «ters» dào okunur ve 到 dào «gelmek» ile tam eşsestir: 福倒了 kulağa 福到了 «mutluluk geldi» gibi gelir. 倒'nın öteki okunuşu dǎo «devrilmek»tir; dǎo dersen 福 yere düşer, şaka çöker.

Ters asma her yerde geçerli değildir. Yazar 冯骥才'ya göre gelenekte 福 su küplerine, çöp kutularına ve dolaplara ters asılır; ana kapıdaki 福 ise «mutluluğu karşılamak» için her zaman düz durur.

Kaçınılan sesler

Aynı mekanizma ters yönde de çalışır. 四 ile 死 yalnız tonla ayrılır; bazı yerlerde 4'lü kat ve numaralardan bu yüzden kaçınılır (Ders HSK1.11).

Hediyede en bilinen örnek saattir. 送钟 «saat hediye etmek» ile 送终 «ölmek üzere olan yakının başında durmak, cenazesini kaldırmak» aynı okunur; bazı insanlar bu yüzden, özellikle yaşlılara, saat vermez. Kaçınmanın gücü bölgeye göre değişir: Tayvan'ın Hokkien dilinde 鐘 ile 終 farklı okunur, tarihçi 鄭欽仁'e göre kaçınma adaya 1945'ten sonra gelmiştir, ve bazıları duvar saatini yeni ev hediyesi olarak hâlâ verir.

分梨 «armudu bölüşmek» ile 分离 «ayrılmak» da aynı okunur; bazı yerlerde geleneksel olarak tek armut iki kişiye kesilmez. Pekin belediyesinin sitesine göre ise 惊蛰 döneminde yenen armut, zararlı böceklerin ve hastalığın «uzaklaşması» dileğini taşır: ses aynı, yönünü bağlam belirliyor.

Ton farkı çağrışımı her zaman engellemez. 伞 sǎn «şemsiye» ile 散 sàn «dağılmak» farklı tonda okunur; Hunan'daki Yao halkının geleneğinde kütük salının üstünde 伞 denmez, 雨遮 «yağmur örtüsü» denir.

Rakamlar

八 bā ile 发 fā «zenginleşmek» yalnız yakındır, ilk ünsüzleri farklıdır; Kantoncadaki baat ile faat birbirine daha çok benzer. Simmons ve Schindler 2003'te Çince fiyat reklamlarının son hanelerini saydı: 8 ile biten fiyatlar göze çarpacak kadar çok, 4 ile bitenler belirgin biçimde azdı.

520 wǔ èr líng ise kulağa 我爱你 wǒ ài nǐ «seni seviyorum» gibi gelir. 2023 tarihli bir habere göre 20 Mayıs bu yüzden gençlerin sevdiği ve nikâh başvurularının yoğunlaştığı bir gündür.

Şiirde, şakada, reklamda

汉典'nin verdiği klasik örnek 唐 şairi 刘禹锡'nun dizesidir: 东边日出西边雨，道是无晴却有晴. Görünen anlam hava durumu: «Doğuda güneş, batıda yağmur; açık yok desen, açık var.» 晴 qíng «açık hava» ile 情 qíng «sevgi» eşsestir; dize asıl bir sevgiliden söz eder.

Gündelik şakanın en bilinen biçimi 歇后语'dur.

外甥打灯笼——照舅: «Yeğen fener tutar: dayısının yolunu aydınlatır.» 舅 jiù «dayı» ile 旧 jiù «eski» eşsestir ve 照旧 «eskisi gibi» anlamına gelir. Tayvan Eğitim Bakanlığı sözlüğünün örneğinde her yıl yapılan şirket gezisi bu yıl da «照舅»dur.

Reklam bu oyunun sınırına varır. Kancadaki bildirim 咳不容缓'nın yanında 晋善晋美'yı da örnek verir: Shanxi'nin kısa adı 晋 jìn, 尽善尽美 «kusursuz» deyimindeki 尽'nın yerine konmuştur. Bildirime göre deyimin karakteri değiştirilmez. Konuşmada ses oyunu serbesttir; yazıda ise deyimin biçimi tektir.

Karakter köşesi

谐'nın solunda söz kökü 讠 durur. 梨'da üstteki 利 sesi, alttaki 木 ağacı verir; 离 ile eşsestir ama ortak parçaları yoktur. 吉 吉利 «uğurlu» ve 不吉利 kelimelerinde geçer. 避 避免 ve 避开 «kaçınmak, uzak durmak» içinde yaşar. 富'nın alt kısmı 畐, 福'nın sağındaki parçanın aynısıdır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de sesi aynı, anlamı ayrı kelimeler var. TDK bunlara sesteş ya da eş sesli der ve sayı olan «yüz» ile «çehre» anlamındaki «yüz»ü örnek verir. Edebiyatta bu sesteşlik cinas olur: TDK'ye göre bir kelimenin yakın yerlerde her seferinde başka bir anlamla kullanılması. Gündelik dildeki adı «kelime oyunu»dur, sözlerin çok anlamlılığından ya da benzerliğinden doğan nükte.

Asıl fark yazıda. Türkçe sesteşler aynı harflerle yazılır; «yüz» kâğıtta da tektir ve cinas iki anlamı aynı anda gösterir. Çincede iki anlam iki ayrı karakterdir: 鱼 ile 余 sesi paylaşır, ama yazan birini seçer. Bu yüzden 谐音 çoğu zaman bir resme (balık), bir nesneye (saat, armut) ya da bir sayıya emanet edilir; kâğıtta görünmeyen anlam sesle taşınır.

İkinci fark tonda: Türkçenin iki «yüz»ü arasında ses farkı yoktur, Çincede ise 伞 ile 散 ton farkına rağmen birbirini çağırır.

Örnekler

Üçüncü cümlede 送钟 ayrı, 送终 bitişik yazıldı: ses aynı, kelime sayısı farklı.

Örnek diyalog

31 Temmuz 2028 pazartesi, akşam; Deniz'in evi, üçüncü kat. Deniz dün Türkiye'den döndü; bavul hâlâ açık. 小明 annesinin gönderdiği birkaç armutla geldi.

小明'in uyarısı bir kural değil, bir ihtimal: «bazı yaşlılar» der, kendi kuşağını ayrı tutar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) Tam eşses: yú / yú. (b) Yakın: sì / sǐ, ton farkı. (c) Tam eşses: jiù / jiù (外甥打灯笼——照舅). (d) Yakın: bā / fā, ilk ünsüz farklı.
2. (a) 年年有余, bolluk dileği. (b) 福到了; 冯骥才'ya göre burada ters 福, boşaltırken mutluluk da dökülmesin diyedir. (c) 送钟 = 送终 çağrışımından kaçınma.
3. sòng zhōng / sòngzhōng; fēn lí / fēnlí. Ses aynı; ayrı yazım iki kelimeyi, bitişik yazım tek kelimeyi gösterir.
4. 有的人避开“四”这个数字，因为它听起来像“死”。 (Yǒu de rén bìkāi “sì” zhège shùzì, yīnwèi tā tīng qilai xiàng “sǐ”.) 避开 yerine 避免用 de olur.

Özet kartı

1. 谐音: bir kelimenin sesi aynı ya da yakın okunan başka bir kelimeyi çağırır; yakınlık tonu ya da ilk ünsüzü göz ardı edebilir (伞/散, 八/发).
2. Dilek: 鱼 → 余, 倒 dào → 到. Kaçınma: 钟 → 终, 梨 → 离, 伞 → 散. Aynı ses başka bağlamda dilek de olabilir (惊蛰'de armut).
3. Bu gelenekler kişiye ve bölgeye göre değişir; «bazı insanlar», «bazı yerler» için geçerlidir.
4. Söz sanatı olarak 双关, gündelik şaka olarak 歇后语 (外甥打灯笼——照舅).
5. Yazıda deyimin karakteri değiştirilmez (咳不容缓, 晋善晋美).
6. Türkçe sesteşler aynı yazılır; Çincede iki anlam iki karakterdir.
7. Yeni karakterler: 谐, 梨, 吉, 避, 富.

Sonraki derse köprü

520 bilgisi bir haberden geldi: 多地民政局明确，“520婚姻登记不打烊”. Başlık kurumu ve kararı söylüyor; hangi şehirlerde ve neden sorularının cevabı metnin ilk paragrafında bekliyor. Bir Çince haberin ilk paragrafı hangi soruları cevaplar, ve sonraki paragraflar neden önem sırasıyla dizilir?