Ölçü kelimeleri: 朵, 颗, 匹, 群, 支, 根, 批, 束, 届

Kanca

Bir gülü Çincede en az üç biçimde sayabilirsin. Saplarından bağlanmış bir kucak gül 一束花'dır. Aynı demetin içindeki tek tek açmış başlar 十二朵花. Yüz gülden bir sevkiyat dükkâna sabah geldiyse o da 一批花. Nesne aynı, bakış başka.

Türkçede hepsi «gül» kalabilir; Çincede ölçü seçmek zorunlu. Peki ölçü kelimesi bir şeyin biçimini mi söyler, yoksa kaç tane olduğunu mu?

Anlatım

Seviyenin listesi

Ölçü kelimesinin sayı ile isim arasındaki yerini Ders HSK1.13'te, biçime bakan ilk üyelerini (把, 张, 双) Ders HSK3.3'te gördün. HSK 5 izlencesi nesne ölçü kelimeleri (名量词) başlığı altında on beş kelime sıralar; bu ders onların dokuzunu topluyor. 根, 支 ve 批'yi «kök», «desteklemek», «eleştirmek» anlamlarıyla zaten tanıyorsun.

Biçime bakanlar: 朵, 颗, 根, 支

汉典 bu dört kelimenin her birini bir biçimle tanımlar. 朵 «花或云彩等团状物», yani çiçek ya da bulut gibi toparlak, kabarık şeyler içindir: 一朵花, 两朵白云. 颗 «小而圆的东西», küçük ve yuvarlak şeyleri sayar: 三颗豆子, 一颗糖.

《语言文字报》'nın eski genel yayın yönetmeni 杜永道 颗'yı çivi, mühür ve yıldızla, sonra insanın kalbi ve dişiyle de kullanır: 一颗星星, 一颗心, 掉了一颗牙. Aynı yazı 颗'yı sesteşi 棵'dan ayırır: 棵 ağaç, ot, lahana gibi bitkileri tek tek sayar. Kulak ikisini ayırmaz, ikisi de kē; ayrım yazıda, kökte.

根 mi, 支 mı?

İkisi de uzun bir nesneyi sayar ve 汉典'nin tanımları birbirine yakın: 根 «细长形物体», 支 «杆状物». 中国华文教育网'nin bir öğretim notu ayrımı biçimde değil, bükülmede arar: 支 yalnız bükülmeyen şeyler içindir (一支笔, 一支烟), 根 ise bükülenlerle de çalışır (一根线, 一根头发, 一根火柴). Aynı not 根'ya bir alan daha verir: kökü olan, bitkiden gelen uzun şeyler (一根黄瓜). Sofradaki iki çubuk 一双筷子, yere düşen tek çubuk 一根筷子.

Biçim yine yalnız bir ipucu: 支 şarkıyı ve yürüyüş kolunu da sayar: 一支歌, 一支队伍. Şarkının da kolun da sapı yok; ölçü bir biçimden doğup ona benzemeyen isimlere yayılmış. Her ismi ölçüsüyle birlikte öğrenmek hâlâ en sağlam yol.

匹: atın ve kumaşın ölçüsü

匹 bugün en çok atı sayar: 一匹马. 汉典 aynı kelimeyi kumaş topu için de verir, 一匹布, ve bunu asıl anlam sayar: eski Çin'de belli uzunlukta bir kumaş topunun birimi. At ile kumaş arasında bir biçim benzerliği aramak boşuna; sözlük ikisini iki ayrı kullanım olarak sıralar.

Topluluğa bakanlar: 群, 批, 束

Bu üçü tek bir nesneyi değil, bir araya gelmiş bir yığını sayar.

梁焱 farkı tek bir sınamayla gösterir. 一只羊 koyunu türüyle, bir hayvan olarak sayar. 一群羊 ise koyunların ne olduğuyla değil, kaç tane ve bir arada olduklarıyla ilgilenir. Bu yüzden 一群羊 ile 一群的羊 ikisi de söylenir, ama bireysel ölçüye 的 eklenmez: 一只的羊 olmaz. Sürüdeki koyunlar tek tek sayılabildiği için 群 «bölünebilir» bir topluluk ölçüsüdür.

群 aynı yerde toplanmış canlıları ya da şeyleri sayar: 一群孩子, 一群学生, 一群羊. 汉典'nin açıklamasına göre karakterin kökü 羊, ilk anlamı da sürü.

批 bir seferde gelen ya da bir seferde işlenen büyük bir miktarı sayar: 一批货物, 一批游客. 群 ile 批 ikisi de insan sayabilir, ama başka bir şeye bakarlar. 一群学生 o an bir arada duran kalabalıktır. 一批学生 aynı turda kabul edilen, aynı dönemde gelen öğrencilerdir; o an bir arada durmaları gerekmez.

束 bağlanmış şeyleri sayar: 一束鲜花. 汉典 ışığı da aynı aileye koyar: 光束 «ışık demeti». Türkçenin «demet»i ile yolu neredeyse aynı.

届: zamanı sayan

届 bir nesne saymaz; düzenli aralıklarla tekrar eden bir olayın dönemini sayar. 汉典 onu «略同于"次"» diye tanımlar, ama yalnız belli takvimli olaylar için: 第十届校运会 «onuncu okul spor şenliği», 上届 «bir önceki dönem». Mezuniyet yılı da böyle sayılır: 2028届毕业生 «2028 mezunları». 应届生 ile 往届生'yi Ders HSK4.35'te gördün; ikisi de bu kullanımdan çıkar.

Karakter köşesi

颗 ile 棵 aynı ses bileşenini, 果'yu paylaşır; farkı soldaki ya da sağdaki kök yapar. 棵'da 木 solda durur ve bitkiyi, 颗'da 页 sağda durur. 朵'nın altında da 木 var; 汉典 karakteri dalın ucunda sarkan bir çiçek resmi olarak açıklar.

一朵云 için 云 da tabloda. 伍 tek başına az görülür, 队伍 içinde yaşar. 货 货物 ve 一批新货 içinde.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede sayı ismin önüne doğrudan gelebilir: «on tabak». Göksel ile Kerslake «tane» ve «adet» kelimelerini bir sayma sözcüğü olarak ayırır; bunlar çoğunlukla insan dışındaki ayrık nesnelerle kullanılır ve isteğe bağlıdır: «on tane tabak» da olur, «on tabak» da. Çincede ise bu yer boş bırakılamaz.

Bazı Türkçe ölçüler bu dersten tanıdık gelecek. TDK «baş»ı kasaplık hayvanlar ve bazı yiyecekler için «adet» anlamında verir: «yirmi baş koyun», «üç baş soğan». «Top», kumaş ve kâğıt gibi şeylerin belli miktardaki bağıdır: «bir top basma». Bu, 匹'nın 一匹布 kullanımına çok yakın. «Demet», bağlanmış çiçek ya da bitkidir ve 束 ile örtüşür. «Sürü» de 群 gibi bir arada yaşayan hayvanları toplar.

Fark zorunlulukta. «Üç baş soğan» yerine «üç soğan» demek Türkçede olağandır; Çincede 个'ya kaçabilirsin (三个洋葱), ama 三洋葱 diyemezsin. Bir de bakış açısı var: «bir sürü koyun» Türkçede çoğu zaman «çok sayıda koyun» demektir, 一群羊 ise bir arada duran tek bir sürüdür.

Örnekler

Son cümlede 支 kalemi sapı yüzünden, yürüyüş kolunu ise biçimden bağımsız, bir birlik olarak sayıyor.

Örnek diyalog

8 Temmuz 2028 cumartesi, sabah on bir. Sınavlar bitti, kampüste yaz tatilinin ilk sessiz günleri. Kütüphanenin önünde cüppeli öğrenciler fotoğraf çektiriyor. Deniz ile 小明 doğu kapısına doğru yürüyor. Deniz uçak biletini dün akşam aldı.

Çiçekçide aynı nesne iki ölçüyle anılıyor: 一束花 elde tutulan demet, 七朵 o demetin içindeki çiçek başları. 小明'in 一群人'i fotoğraf için toplanmış kalabalığı, 一批新货'u ise dükkâna aynı seferde gelmiş malları sayıyor. Son replikte 一颗也没 olumsuzla birleşip «tek bir tane bile» der.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 颗 — yıldız küçük ve uzaktan yuvarlak görünür. (b) 根 — tek tek iki ince uzun çubuk; ikisini takım olarak saymak isteseydin 一双筷子 derdin. (c) 匹 — at. (d) 朵 — tek bir çiçek başı.
2. (a) 群 — o an bir arada oynayan çocuklar. (b) 批 — aynı dönemde işe başlayan öğretmenler; birbirlerini tanımaları gerekmiyor.
3. 一束 bağlanmış bir demet, 一朵 tek bir çiçek başı. Hangisini götüreceğin sana kalmış; ikisi de doğru Çince.
4. 今年这一届的毕业生都在图书馆前面拍了照。 (Jīnnián zhè yí jiè de bìyèshēng dōu zài túshūguǎn qiánmian pāile zhào.)

Özet kartı

1. Bireysel ölçü kelimeleri (个体量词) çoğu zaman biçime bakar: 朵 kabarık (花, 云), 颗 küçük yuvarlak (星星, 心, 牙), 根 ince uzun (筷子, 头发), 支 sap gibi (笔).
2. Biçim ipucudur, kural değil: 支 şarkıyı ve yürüyüş kolunu da sayar; 匹 hem atı hem kumaş topunu.
3. Topluluk ölçüleri (集合量词) kaç tane ve nasıl bir arada olduklarını söyler: 群 bir arada duranlar, 批 bir seferde gelenler, 束 bağlananlar.
4. 一群羊 ile 一群的羊 ikisi de söylenir; bireysel ölçüye 的 eklenmez (一只羊).
5. 届 düzenli tekrar eden bir dönemi sayar: 第十届运动会, 2028届毕业生.
6. 颗 ile 棵 sesteş: 棵 bitki, 颗 küçük yuvarlak şey.
7. Yeni karakterler: 朵, 颗, 棵, 匹, 云, 伍, 货.

Sonraki derse köprü

Bu derste her ismin önüne bir ölçü koyduk; at 匹 istedi, demet 束. Sıradaki derste 千山万水 gibi dört heceler çıkacak karşına: sayısız dağ ve sayısız su. 千 ile 山 arasında ölçü yok ve dört heceden hiçbiri yerinden oynamıyor. Deniz'i yolcu ederken duyacağı 一路顺风 da bu aileden. Bu donmuş parçaların içinde hangi dilbilgisi saklı, hangi eski metinden gelirler ve cümlede nasıl davranırlar? Cevaplar sıradaki derste, dörtlü deyimlerde (成语).