不但不…反而…

Kanca

马克'in pazartesi gecesi iki kez ters gitti. Yurt odasının kliması bozulunca pencereyi açtı; içeri serin bir rüzgâr değil, gündüzden kalma sıcak hava doldu. Sonra perşembeki dönem sonu sınavı için gece üçe kadar kelime çalıştı; salı sabahı derste dünkü kelimeleri de hatırlayamadı.

Türkçe bunu iki adımda anlatır: «Serinlemek şöyle dursun, oda daha da ısındı.» Önce beklenen şeyi geri çevirirsin, sonra işin tersine döndüğünü söylersin. Çince de iki kat kurar ve bu katları tek bir kalıba bağlar: 不但不……，反而……. Peki bu kalıp bir «üstelik» mi, yoksa bir «ama» mı?

Anlatım

İki katlı ters dönüş

反而 sana yabancı değil: olayın beklenenin karşı yönüne gittiğini işaretler ve önceden kurulmuş bir beklenti ister (Ders HSK5.4). Bu derste ona bir ön kat ekleniyor.

开了窗，屋里不但没凉快，反而更热了. Pencereyi açmanın beklenen sonucu serinlemek. Birinci kat onu reddeder: 没凉快. İkinci kat bir adım daha atar ve sonucu öbür tarafa taşır: 更热了. Tek başına 反而 da aynı ters dönüşü söylerdi; 不但不/没 ise beklentiyi cümlenin içinde açıkça adlandırıp önce onu sıfırlar. Dinleyen «olmadı» kısmını duyar, ardından «tersi oldu» kısmını.

İkinci katta 更 sık görülür; ters yöne geçen sonuç genellikle bir derece de yükselir: 更热, 更累, 更不明白.

递进 mi, 转折 mi?

İzlence kalıbı ilerleyen birleşik cümlelerin (递进复句) arasına koyuyor, karşıtlık bildirenlerin (转折复句) arasına değil. İlk bakışta tuhaf görünür: ortada açık bir zıtlık var. 邢福义 bu ikiliği bir adla çözer.

Bu açıdan bakınca iki çerçevenin her biri bir iş görüyor. 不但 basamak kurar: ikinci kat birinciden daha ileridedir. 不……反而 yönü çevirir: ileri giden adım beklenen yöne değil, karşısına atılır. 邢福义'nin çözümlemesi katmanları da buna göre ayırıyor: 不但 / 不 p，反而 q. 不但 ile 不 ayrı birimlerdir; 不 birinci parçanın yüklemine, 反而 ikincisinin yüklemine aittir.

不 mı, 没 mı?

İzlence iki biçimi de veriyor ve seçim olumsuzluğun genel kuralına bağlı. Birinin isteğini, tavrını ya da alışkanlığını reddediyorsan 不: 他不但不听, 不但不道歉. Beklenen bir değişim gerçekleşmediyse 没（有）: 不但没凉快, 不但没记住, 价格不但没有降下来. 没有 yazıda ve vurgulu konuşmada, 没 gündelik dilde daha sık.

还 ile 反而 arasındaki fark

不但'nin ikinci katı yalnız 反而 ile kurulmaz. 他不但没来上课，而且也没打电话 türü bir cümlede iki olumsuz olay aynı yöne doğru üst üste biner (Ders HSK3.30). Olumsuz ilk katın arkasına 还 de gelebilir: 他不但不帮忙，还在旁边说"太慢了". Yardım etmemek kötüydü; yanında durup laf atmak aynı yönde bir basamak daha. Burada bir beklenti ters dönmüyor, kusur birikiyor.

反而 ise ikinci katı birinci katın beklentisinin karşısına koyar. Ayırmak için ikinci katı kendine sor: Birinci katta reddedilen şeyin zıddı mı? Serinlemenin zıddı ısınmak, hatırlamanın zıddı unutmak; o zaman 反而. Yalnız bir kötülük daha ekleniyorsa 还.

Özne ve kelimelerin yeri

不但'nin yeri 不但……而且 kuralını izler: iki katın öznesi aynıysa özne öne geçer, 不但 arkasına oturur. 反而 bağlaç değil zarf olduğu için ikinci kat kendi öznesini taşıyorsa onun arkasındadır, yüklemin hemen önünde. Özne ortaksa ikinci katta tekrarlanmaz: 屋里不但没凉快，反而更热了 cümlesinde 屋里 iki katın ortak öznesi, 反而 virgülün hemen arkasında.

Bu derste incelenen kaynak örneklerinin hepsinde iki kat aynı özneden söz ediyor: hastalık, rüzgâr, yağmur, bir kişi. Kalıbın doğal yeri burası: tek bir varlık beklenen yolu tutmuyor, karşı yola sapıyor.

反倒: konuşmanın kardeşi

汉典 反倒'yu tek kelimeyle 反而 diye tanımlar ve örneği tam bu kalıptır: 雨不但没停，反倒越下越大了. İzlencede 反倒 üst bantta; konuşmada duyarsın, bu seviyede kendin 反而 kullanman yeter.

Karakter köşesi

熬'nün altındaki dört nokta ateş kökü 灬, üstteki 敖 okunuşu verir. İlk anlamı bir şeyi kısık ateşte uzun süre kaynatmak (熬粥); oradan «zor bir şeye uzun süre katlanmak» anlamına geçer. Ezber için: uykusuz gece ağır ateşte kaynayan bir tencere, 熬夜. 精 ile 神 birlikte 精神 kelimesini kurar; «canlılık, dinçlik» anlamında ikinci hece hafif tonla okunur: 没精神 méi jīngshen «halsiz». 神'nin solundaki 礻, 示'nın sol taraftaki biçimidir.

扇'da üstteki 户 «kapı kanadı», alttaki 羽 «kanat». Ezber için: kanat gibi açılıp kapanan bir şey. Fiil olarak shān okunur ve «yelpazelemek» demektir; bu derste yalnız isim. 恼 kalp kökü 忄 ile kurulur; 烦恼 «dert, sıkıntı» kelimesinden tanıdık.

Türkçe ile karşılaştırma

İki katlı yapı Türkçeye yabancı değil; katları bağlayan araçlar başka. Birinci katı en doğal biçimde «-mak şöyle dursun» ya da «-mak bir yana» kapatır, ikinci katı «tersine», «aksine» açar: «Serinlemek şöyle dursun, tersine oda daha da ısındı.» Çincenin 不但 + olumsuz yüklemi Türkçede -mAk ile adlaşmış bir yüklem ve bir kapanış sözüdür.

Göksel ile Kerslake bu iki aracı kitabın iki ayrı bölümünde ele alıyor ve ayrım öğretici. «Şöyle dursun», «bir yana», «bırak(ın)» ekleme bağlaçları arasında (28.3.1.4): olumsuz cümlelerde, birinci parçanın sonunda durur ve iki olumsuzluğu olasılık ölçeğinde karşılaştırır; ikinci parçada hemen hep «bile» vardır: «Diplomasını almak şöyle dursun, tezini bile yazmamış.» Bu bir ters dönüş değil, bir ölçek karşılaştırmasıdır; Çincede ona daha çok 连……都 ile kurulan «… bile» cümlesi karşılık gelir: 连论文都还没写. Bu dersin çevirilerinde «şöyle dursun» ile «tersine» birlikte kullanılıyor; ters dönüşü taşıyan «tersine»dir.

«Aksine», «tersine» ve «bilakis» ise genişletici bağlaçlar arasında (28.3.5): ilk parça her zaman olumsuzdur ve ikinci parça onu genişletir. Bu tarif 邢福义'nin «ters ilerleme» tanımına şaşırtıcı ölçüde yakın. Türk dilbilgisi de bu bağlaçları «ama»nın yanına değil, söyleneni ileri taşıyan bağlaçların yanına koyuyor; tıpkı izlencenin kalıbı 递进 altına koyması gibi.

Çevirirken bir tuzak var: «üstelik» 还'ya, «tersine» 反而'ya denk düşer. «Yardım etmedi, üstelik laf attı» ile «Kızmadı, tersine teşekkür etti» Türkçede de ayrı duyulur.

Örnekler

Dördüncü cümlede beklenti bir şakadan doğuyor: yazısıyla dalga geçilen biri kızar. Son cümlede ise 还 hiçbir şeyi tersine çevirmiyor; ikinci olumsuz davranışı birincinin üstüne koyuyor.

Örnek diyalog

27 Haziran 2028 salı, saat dokuza doğru; Deniz'in 3. kattaki salonu. Perşembe sabahı dönem sonu sınavı var. 马克 kitaplarıyla kapıda; yüzü yorgun.

马克'in üç 反而'sı üç ayrı beklentiyi çeviriyor: pencere serinletmeliydi, gece çalışması hatırlatmalıydı, arkadaş dalga geçmeliydi. Sonuncusu iyi bir sürpriz; kalıp yalnız kötü sonuçlar için değil. 小明'in 还'sı ise bir şeyi tersine çevirmiyor, 马克'in hatasının üstüne ikincisini koyuyor. Deniz'in cümlesinde özne 我 bir kez, en başta söyleniyor; araya 躺下以后 giriyor ve iki kat da aynı özneye ait.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 还 — gülmek, yardım etmemenin zıddı değil, üstüne eklenen ikinci bir kötülük. (b) 反而 — dinlenmenin beklenen sonucu iyileşmek, gelen sonuç tersi. (c) 反而 — hediye sevindirmeliydi; kızmak sevinmenin karşı yönü. 更 olmasa da 反而 yeter.
2. (a) 不 — özür dilemek bir istek ve tavır meselesi. (b) 没 — lokantayı bulmak beklenen bir sonuçtu ve gerçekleşmedi; şehrin dışına çıkmak haritayla yürümenin tam tersi.
3. 我想帮他 beklentiyi kuruyor (yardım teşekkür getirmeli); 他不但不感谢 bu beklentiyi reddediyor; 反而生气了 ters yöne gidiyor.
4. 开了空调以后，屋里不但没凉快，反而更热了。 (Kāile kōngtiáo yǐhòu, wū li búdàn méi liángkuai, fǎn'ér gèng rè le.)

Özet kartı

1. 不但不/没 p，反而 q: birinci kat beklenen sonucu reddeder, ikinci kat onun karşı yönüne geçer; 更 sık eşlik eder.
2. İzlence kalıbı ilerleyen birleşik cümle (递进复句) sayar. 邢福义'nin adıyla bir ters ilerleyen kalıptır (反递句式): 不但……（而且）…… ile 不……反而…… iç içe.
3. 不 istek, tavır, alışkanlık için; 没（有） gerçekleşmemiş bir değişim için.
4. 不但不……，还…… aynı yönde kusur biriktirir («üstelik»); 反而 beklentiyi çevirir («tersine»).
5. Tek özneyle 不但 öznenin arkasında; 反而 ikinci katta yüklemin önünde.
6. 反倒 = 反而, konuşmada duyulur, izlencede üst bantta.
7. Yeni karakterler: 熬, 精, 神, 扇, 恼.

Sonraki derse köprü

马克 gece üçe kadar neden oturdu? Birkaç kelime fazla ezberlemek için. Bu cümlede amaç sona geliyor ve kendine ayrı bir söz istiyor: 为的是. Aynı gece başka iki cümle de saklı. Biri bir koşulu vazgeçilmez kılar: uyku olmadan hatırlamak da olmaz. Öteki «ne kadar» der: ne kadar yorgun olursan ol, perşembe sınava gireceksin. Sıradaki ders bunları 为的是, 没有……就没有…… ve 再……也…… ile kuruyor. 为的是 neden bir cümlenin başında değil de sonunda durur, ve 再 burada neden «yine» demez?