因而 ve 可见

Kanca

Cumartesi, 10 Haziran 2028. 颐和园 gezisi yapıldı, hem de erkenden: 马克 iki alarm kurmuş, sabah 06.50'de Deniz'in binasının önündeydi. Sağanak öğleden sonraya bekleniyordu, saat onda başladı. Göldeki tekneler durdu, üçü bir saçağın altında bekledi, Deniz'in fazladan aldığı yağmurluk 马克'e gitti.

Pazartesi akşamı Deniz kompozisyonunun son paragrafına bu günden iki cümle taşıyor:

İki bağlacın yerini değiştir: «Yağmur çok yağdı, demek ki tekneler durdu» tuhaf duyulur, «Mark erken geldi, bu yüzden alarmlar işe yaradı» ise düpedüz yanlış. İki cümlede de önce bir olgu, sonra bir sonuç var. Sonucun türü nerede değişiyor?

Anlatım

Olandan doğan, olandan anlaşılan

HSK 5 izlencesi iki kalıbı aynı başlığın, sebep-sonuç birleşik cümlesinin (因果复句) altına yan yana koyar: «……，因而……» ve «……，可见……». 可见'nin temel kullanımını Ders HSK5.9'da gördün; bu ders onu 因而'nın karşısına koyuyor, çünkü ikisi aynı çatı altında iki ayrı iş görür.

Çince dilbilgisi öğretiminde bu ikilik iki adla anlatılır. Birinde ön parça bir sebebi, arka parça onun gerçekten doğurduğu sonucu söyler. Ötekinde ön parça bir dayanak sunar, arka parça konuşanın ondan vardığı yargıyı.

Ok hangi yöne bakıyor

Aynı iki olgu iki kalıba da girebilir; yalnız sıraları ters döner:

İlk cümlede yağmur ayakkabıyı ıslatır; ok olayların sırasını izler. İkincide ıslak ayakkabı yağmuru yaratmaz, haber verir. 可见'nin arkasındaki parça burada asıl sebeptir, ama konuşan onu sonucu gördükten sonra öğrenmiştir. Ok bilginin yolunu izler.

Sınamak için sor: ikinci parça birinci parça yüzünden mi oldu, yoksa birinci parça yüzünden mi biliniyor? Olduysa 因而, biliniyorsa 可见. Kanca'daki alarmlar ikinci türden: 马克'in erken gelişi alarmları işe yarar kılmadı, işe yaradıklarını gösterdi.

因而: virgülün arkasında, yazıda

因而 yīn'ér, 汉典'nin tanımıyla «sonraki parçanın öncekinin sonucu olduğunu» gösterir. Sözlük yakın anlamlı olarak 所以, 因此 ve 于是'yu sayar. Anlamca 因此'ye en yakını; aralarındaki fark sözdiziminde.

Ders HSK4.10'da 因此'nin noktanın ardından, hatta bir paragrafın başında durabildiğini gördün. 因而 bunu genellikle yapmaz. Yabancı öğrencilerin kompozisyonlarını inceleyen bir çalışmaya göre 因而 çoğunlukla yan cümleleri bağlar, cümle ya da paragraf başında durmaz; «……。因而，……» orada hata sayılır, düzeltmesi virgül ya da 因此 gibi başka bir bağlaçtır.

Öznede 因而, 从而'dan daha serbesttir. 汉典'nin örneğinde ikinci parça öznesizdir: 我们的事业是正义的，因而是不可战胜的. Ama aynı çalışmanın düzeltilmiş cümlelerinde 因而'nın arkasında yeni bir özne de durur: ……，因而我们无法避免代沟的问题. 从而 bunu kaldırmazdı.

Ön parçaya bir bağlaç koymak istersen 由于 seç; 由于……，因而…… yazı dilinde olağan bir çifttir. Konuşmada ise 因而 resmî kaçar; aynı çalışma gündelik konuşmada 所以'nün ya da hiç bağlaç kullanmamanın daha doğal olduğunu not eder.

可见'nin yargısı tartışılabilir

Çıkarımsal ilişkide arka parça konuşanın yargısı olduğundan 可见 cümlesine «不一定» diye karşılık verilebilir: dinleyen olguyu kabul edip yargıya itiraz eder. 因而 cümlesinde ise itiraz olgunun kendisine ya da iki olgu arasındaki bağa yönelir; «tekneler durdu» kısmı bir yargı değil, bir haberdir.

由此可见: paragrafın sonunda

可见 tek bir olguya virgülle bağlanır. Birkaç olgu sıralandıktan sonra hepsinden bir yargı çıkarılacaksa başa 由此 gelir ve kalıp noktanın ardından kendi cümlesini kurar: «……。……。由此可见，……».

由此 yóucǐ «buna dayanarak» demektir (根据这个). Çoğunlukla 可见, 看来 ya da 说来 ile birleşir; 由此可见 ve 由此看来 bir yazının sonucunu yazmaya, bir noktayı toparlamaya yarar.

Dikkat edilecek nokta şu: 由此 tek başına yönü belirlemez. Arkasına 可见 gelirse çıkarım kurulur. Arkasına 产生, 造成 ya da 导致 gelirse gerçek bir sonuç anlatılır: 学校门口只有一条路，由此造成了每天早上堵车. Yönü fiil seçer.

Karakter köşesi

导 ile 造 bu dersin sonuç fiillerinde birleşir: 导致 dǎozhì ve 造成 zàochéng, ikisi de «yol açmak». 导游 «rehber» kelimesinde de aynı 导 var. 造'nin sağ üstünde 告 okunuşa ipucu verir, kökü yürüme işareti 辶; 制造 «üretmek».

依 aynı şekilde kurulur: insan kökü 亻 ve okunuşu taşıyan 衣. 依据 yījù «dayanak» 可见 cümlesinin ön parçasının adıdır. 测'de su kökünün yanında 则 durur: 预测 yùcè «önceden kestirmek», hava durumunun yaptığı iş. 淋 su kökü ve 林'dan oluşur: 淋湿 «yağmurda ıslanmak».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bağlaçlar da iki türü ayrı tutar: «bu yüzden», «dolayısıyla» önceki durumun sonucunu sunar (G&K 28.3.6), «demek (ki)» ise söylenenden varılan bir yargıyı (28.3.7). Kanca'daki yer değiştirme Türkçede de bu yüzden aksar.

Fark, Türkçenin çıkarımı yalnız bağlaçla işaretlememesinde. Fiil de bunu taşıyabilir: «Ayakkabıları sırılsıklam, dışarıda yağmur yağıyor olmalı.» Kitap -mAlI ile kurulan bu kullanımı, güçlü bir dolaylı kanıttan çıkarılan sonuç diye tanımlar (21.4.1.4). Çincede fiilin böyle bir eki yok; aynı işi 可见 bir bağlaç olarak görür.

Türkçenin bir yolu daha var: kanıtı yan cümleye koymak. «Ayakkabıları ıslak olduğuna göre dışarıda yağmur yağıyor demek.» -DIğInA göre ana cümlenin dayandığı bilgiyi verir (26.3.7); işaret kanıtın üstündedir. Çince ön parçayı çıplak bırakır ve işareti yalnız yargının başına, 可见'ye koyar.

因而'nın Türkçeden ayrıldığı yer cümle sınırı. «Bu yüzden» noktadan sonra rahatça yeni bir cümle açar; 因而 açmaz.

Örnekler

Örnek diyalog

Pazartesi, 12 Haziran 2028, akşam; Deniz'in salonu, kompozisyon yarın teslim. 马克 taslağında yağmur cümlesini noktayla bitirip yeni cümleye 因而 ile başlamış. 小明 de orada.

13 Haziran salı sabahı iki kompozisyon da 张老师'nin masasına bırakıldı. 马克'inki 812, Deniz'inki 806 karakter.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 可见 — devamsızlık hastalığı yaratmaz, gösterir. (b) 因而 — hastalık devamsızlığa yol açar; olgular aynı, yön ters. (c) 可见 — yanan ışık birinin çalıştığını haber verir.
2. Virgülle tek cümle: 雨停了，因而我们出发了。 Ya da noktayı koruyup bağlacı değiştir: 雨停了。因此，我们出发了。
3. Bir çözüm: 由此可见，他非常注意自己的身体。 (Yóucǐ kějiàn, tā fēicháng zhùyì zìjǐ de shēntǐ.)
4. 门口有三双鞋，可见来客人了。 (Ménkǒu yǒu sān shuāng xié, kějiàn lái kèrén le.) Ayakkabılar misafiri getirmedi, geldiğini gösteriyor.

Özet kartı

1. İkisi de sebep-sonuç birleşik cümlesinde ikinci parçanın başında durur; işleri ayrıdır. 因而 açıklayıcı (说明因果), 可见 çıkarımsal (推论因果) ilişki kurar.
2. Test: ikinci parça birinci yüzünden mi oldu (因而), yoksa birinci yüzünden mi biliniyor (可见)? Aynı iki olgu iki kalıba girebilir, sıra ters döner.
3. 因而 yan cümleleri bağlar, virgülden sonra gelir; noktanın ardından cümle başlatmak 因此'nin işidir. Arkasına yeni bir özne alabilir. Önde bağlaç gerekiyorsa 由于.
4. 因而 yazı dilindedir; konuşmada 所以 ya da bağlaçsız cümle daha doğaldır.
5. 可见'nin arkasındaki yargı konuşanındır; dinleyen olguyu kabul edip yargıya «不一定» diyebilir.
6. 由此可见 birkaç olgudan sonra, noktanın arkasında paragrafı bir yargıyla kapatır. 由此 tek başına yönü belirlemez: 由此可见 çıkarım, 由此造成/导致 sonuç.
7. Yeni karakterler: 导, 造, 依, 测, 淋.

Sonraki derse köprü

Deniz'in kompozisyonu bir yazı cümlesiyle kapandı: olgular sıralandı, 由此可见 onlardan bir yargı çıkardı. Konuşmanın başka bir işi daha var: henüz olmamış bir zorluğu adlandırıp kararın yine de değişmediğini söylemek. Perşembe akşamı «yedide kalkamam» diyen 马克, cumartesi altıyı elli geçe kapıdaydı; bunu bir arkadaşa anlatan biri «yedide kalkmak gerekse bile gelirim» der. Sıradaki ders bu cümlenin bağlacını, 哪怕……也……'yu işliyor: 即使 ile aynı iskelete oturan ama sohbette daha sık duyulan bir kelime. Arkasına bir miktar geldiğinde 哪怕 o miktarı ölçeğin hangi ucuna yerleştirir?