Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- 假如……，（就）…… anlamca 如果 ile aynıdır; farkı kayıttadır. Yazıda, duyuruda ve ciddi konuşmada 假如, sohbette 要是.
- 假如 gelecekteki bir durumu da olmamış bir geçmişi de varsayabilir; ayrımı bağlam yapar. 假 burada jiǎ okunur.
- 万一 olasılığı düşük, çoğunlukla istenmeyen bir durumu varsayar. Endişe: 万一……怎么办？/ 万一……呢？. Tedbir: 万一……，就…… ya da 以防万一.
- 万一 isim olarak «on binde bir»dir; kalıplaşmış hâli 以防万一 «her ihtimale karşı».
- 要不然/不然/要不 bir öğüdün ardından «yoksa» der. 要不 ayrıca bir durumun ardından «ne dersin, şöyle yapalım» diye bir öneri açar; çoğunlukla 吧 ya da soru tonuyla biter.
- 否则'de öneri anlamı yoktur; hep bir sonuç haber verir.
- Yeni karakterler: 防, 阵, 雷, 延, 稿.
Kanca
Salı sabahı, 6 Haziran 2028. 张老师 sınıfa dönmüş; sol ayağı hâlâ bantlı, dersi oturarak veriyor. Ders başlamadan Deniz ondan bir hafta daha koşmamasını rica ediyor: 万一脚又疼了呢？ 张老师 gülüp sınıf başkanını tahtaya kaldırıyor ve dönem sonu kompozisyonunun başlığını yazdırıyor: 《假如我没有来中国》. Sekiz yüz karakter, teslim gelecek salı. Arka sırada 马克 fısıldıyor: 万一写不到八百字呢？
Türkçede üçü de -sA ile kurulurdu: «Çin'e gelmeseydim», «Ya ayağınız yeniden ağrırsa?», «Ya sekiz yüze varamazsam?» Çince ilkine 假如, öbür ikisine 万一 koyuyor; arkadaşla konuşurken ise 要是 diyor. Her «eğer» neyi taşıyor?
Anlatım
Varsayımın üç yeni kapısı
如果 ve 的话 ile varsayım kurmayı (Ders HSK3.31), 要是 ile onu gündelik konuşmaya taşımayı ve 否则/不然 ile «yoksa» demeyi (Ders HSK4.15) biliyorsun. Beşinci düzeyin izlencesi aynı varsayım birleşik cümlesine (假设复句) dört kalıp ekliyor. 一旦'yi gördün (Ders HSK5.6); bu derste kalan üçü var.
| Kalıp | Ne ekliyor | Tipik yer |
|---|---|---|
| 假如……，（就）…… | varsayımın kendisi, resmî kayıtta | yazı, konuşma metni, kompozisyon |
| 万一……，（就）…… | olasılığı düşük, çoğunlukla istenmeyen bir durum | uyarı, tedbir, endişe |
| ……，要不然/不然…… | önceki söz tutulmazsa ne olacağı | öğüt, istek |
Parantezdeki 就 isteğe bağlı; özne varsa yine onun arkasına gelir.
假如: aynı «eğer», başka bir kayıt
Anlamca 假如 ile 如果 aynı; 汉典 birini ötekiyle tanımlıyor: 假如 «假使，如果», 如果 de «假如，假使». Fark tonda. Chinese Grammar Wiki 假如'yu 要是'den de 如果'dan da «çok daha resmî» sayıyor; bu hem yazıda hem konuşmada geçerli.
Kompozisyon başlığındaki 假如 bu yüzden; Deniz aynı fikri 小明'e anlatırken 要是 der.
假如 hem gerçekleşebilecek bir durumu hem de gerçekleşmemiş bir geçmişi varsayabilir. 假如明天停电 olabilecek bir şeyi, 假如我没有来北京 ise olmamış bir şeyi varsayıyor. İkisini ayıran bir fiil biçimi yok; ayrımı bağlam yapar.
假如'daki 假 jiǎ okunur, «gerçek olmayan» anlamından gelir; 放假'daki jià ile aynı karakter, bir 多音字.
万一: binde bir değil, on binde bir
万一 harfi harfine «on binde bir». 汉典'ye göre isim olarak hem bu küçük payı hem de «olasılığı çok düşük, beklenmedik durumu» anlatır; bağlaç olarak «olması çok az muhtemel bir durumu» varsayar.
Chinese Grammar Wiki bu durumun çoğunlukla istenmeyen bir şey olduğunu ekliyor: «Pek olmaz ama, olursa başımız derde girer.» 万一 bu yüzden iki yerde sık görülür.
Birincisi soru. 万一……怎么办？ ya da 万一……呢？ ile bir endişe dile getirilir, çözüm verilmez: 万一下雨怎么办？ «Ya yağmur yağarsa?»
İkincisi tedbir. Önce olası kötü durum, ardından ne yapılacağı: 万一迷路了，就给我打电话. Tedbir öne de geçebilir: 带上雨衣吧，万一下雨呢？
İsim kullanımı 以防万一 «her ihtimale karşı» sözünde yaşıyor; harfi harfine «on binde birlik ihtimale karşı korunmak».
万一'nin yeri esnek: 万一他不在呢？ de 他万一不在呢？ de kurallı.
一旦 ile karıştırma: 一旦 bir eşik koyar ve olasılığı tartmaz; 万一 ihtimali baştan küçük tutar. 门一旦锁上就打不开 kilitlenmeyi olağan sayar; 万一门锁上了怎么办 onu pek beklemez.
要不然, 不然, 要不: «yoksa» ve «ya da şöyle yapalım»
要不然 ile 不然'ın «yoksa» anlamını biliyorsun: önce bir öğüt ya da istek, sonra ona uyulmazsa ne olacağı. 汉典 要不然'ı «否则；要不», 要不'yu da 要不然 ile aynı diye tanımlıyor. 要不 bu yüzden 要不然'ın kısa biçimi olarak da duyulur: 打车吧，要不会迟到的.
Yeni olan, 要不'nun ikinci işi. Konuşma dilinde 要不 bir öneri açar, «ne dersin, şöyle yapsak» anlamında. Önce durum anlatılır, sonra 要不 + öneri gelir; ya da öneri öne, gerekçe arkaya geçer. Öneri çoğunlukla 吧 ya da soru tonuyla biter: 太热了，要不我们明天再去吧？ Bu dolaylı bir öneridir: konuşan karar vermez, karşısındakinin onayını ister.
İki 要不'yu ayırmak için önüne bak. Önünde bir öğüt ya da emir varsa ve arkasından kötü bir sonuç geliyorsa «yoksa»dır: 快走吧，要不赶不上车了. Önünde bir durum ya da sorun varsa ve arkasından bir teklif geliyorsa öneridir: 车已经走了，要不我们打车吧.
否则 ile fark da burada: 汉典'nin 否则 maddesinde öneri anlamı yok. 否则 hep bir sonucu haber verir; 要不 bir teklife de dönüşebilir.
不然'ın bir de varsayım dışı bir anlamı var, bir yargıyı reddetmek: 很多人觉得汉字很难记，其实不然 «Çoğu kişi Çince karakterlerin zor akılda kaldığını düşünür; aslında öyle değil.»
Karakter köşesi
| Karakter | Pinyin | Anlam | Kök | Çizgi |
|---|---|---|---|---|
| 防 | fáng | önlemek, korunmak | 阝 | 6 |
| 阵 | zhèn | kısa süreli bir dönem; sıra | 阝 | 6 |
| 雷 | léi | gök gürültüsü | 雨 | 13 |
| 延 | yán | uzatmak, ertelemek | 廴 | 6 |
| 稿 | gǎo | taslak, müsvedde | 禾 | 15 |
防'de soldaki 阝 «sur, set» anlamını, sağdaki 方 okunuşu taşır: 预防, 防止, 以防万一. 阵 aynı kökü 车 ile birleştirir; ilk anlamı askerî «saf». Bugün kısa süren bir olayı ölçer: 一阵雨 «bir sağanak».
雷 iki parçadan kurulur: üstte 雨, altta 田. 打雷 «gök gürlemek», 雷阵雨 «gök gürültülü sağanak». Ezber için: tarlanın üstüne düşen fırtına.
延'nin kökü 廴 «uzun adım»: 延长 «uzatmak», 延期 «ertelemek». 稿'de tahıl kökü 禾'nun yanında okunuşu veren 高 durur: 稿子, 初稿 «ilk taslak».
Türkçe ile karşılaştırma
Türkçede koşulu -sA taşır, «eğer» yalnız vurgu katar. Göksel ile Kerslake aynı bölümde (27.1.2) ikinci bir bağlacı da anar: eskimekte olan, daha çekingen «şayet», İngilizce karşılığıyla «if by any chance». Bu çekingenlik onu 万一'ye yaklaştırır, ama «şayet» istenmeyen bir durum bildirmek zorunda değil; kitabın örneği bir tekliftir: «Şayet karşı tarafı düşünebiliyorsanız, Bostancı'da güzel bir ev gördüm geçen gün.» 假如 ile 如果 arasındaki fark ise ihtimalde değil, kayıttadır.
万一'nin endişe sorusunun Türkçede hazır bir karşılığı var: «ya». Kitap (28.3.1.1) bu «ya»nın yalnız bir tahmin sorusu açtığını, fiilin -sA almasını ve ana cümlenin düşebildiğini kaydeder: «Ya bir kazaya uğradıysa?» Bu, 万一出事了呢？ ile aynı jest. Çince sona 呢 ya da 怎么办 ekler, Türkçe başa «ya» koyar.
Tedbir kullanımında Türkçe «diye»ye başvurur. Kitap (26.1.1.3) bu anlamda fiilin geniş zaman + -sA aldığını not eder; «Yağmur yağarsa diye yağmurluk aldım» böyle kurulur. Çince bunu 带上雨衣，万一下雨呢 ya da kısaca 以防万一 ile söyler. Gündelik dilde «ne olur ne olmaz» da aynı işi görür. Yalnız ölçek farklı: Türkçenin küçük ihtimali «binde bir», Çincenin 万一'si on binde bir.
Örnekler
İlk cümle bir duyuru, ikincisi bir öğüt; ikisinde de 假如 ciddi bir tonu taşıyor. Son iki cümlede 要不然 bir tehlikeyi, 要不 bir teklifi getiriyor.
Örnek diyalog
8 Haziran 2028 perşembe akşamı, Deniz'in üçüncü kattaki evi. 小明 cumartesi için 颐和园'yu önermiş; 马克 telefonunda hava durumuna bakıyor.
Her 万一'nin karşısında bir çözüm duruyor: yağmura sabah çıkış, unutkanlığa iki alarm, sınava öğleden sonra çalışma. 小明 «gerçekten yağarsa» derken 要是'ye geçiyor; ihtimali tartmıyor, yalnız koşulu koyuyor. İki 要不 de işini önündeki parçadan alıyor: 小明'inki bir durumun ardından gelen teklif, Deniz'in 要不然'ı ise bir öğüdün ardından gelen, gülerek söylenmiş bir tehdit.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"我万一有空，就去看你。"
— Türkçedeki kibar «şayet vaktim olursa» 万一 ile çevrilmiş, çünkü ikisi de çekingen bir varsayım gibi görünüyor. 万一 durumu hem çok az ihtimalli hem de çoğunlukla istenmeyen bir şey olarak sunar; cümle «pek sanmam ama, başıma gelirse uğrarım» gibi duyulur. Doğrusu: 要是我有空，我就去看你。 (Yàoshi wǒ yǒu kòng, wǒ jiù qù kàn nǐ.)
Yaygın yanlış"我带了雨衣，因为万一下雨。"
— Türkçedeki «yağarsa diye» bir gerekçe gibi algılanıp önüne 因为 konmuş. 因为 gerçekleşmiş ya da kesin bir sebebi bağlar; 万一 ise bir ihtimal açar. Tedbir ya 呢'li kısa bir ekle ya da kalıplaşmış sözle söylenir. Doğrusu: 我带了雨衣，万一下雨呢？ (Wǒ dàile yǔyī, wànyī xià yǔ ne?) ya da 我带了雨衣，以防万一。 (Wǒ dàile yǔyī, yǐfáng-wànyī.)
Yaygın yanlış"太晚了，否则我们打车吧。"
— Türkçede «yoksa» bir teklif de açabilir: «Geç oldu, yoksa taksiye mi binsek?» Bu «yoksa» 否则 ile çevrilince cümle bozuluyor. 否则 yalnız «böyle olmazsa» der ve arkasından bir sonuç bekler; öneri anlamı yoktur. Teklifi 要不 açar. Doğrusu: 太晚了，要不我们打车吧。 (Tài wǎn le, yàobù wǒmen dǎchē ba.)
Mini alıştırma
Cevaplar
- (a) 假如 — resmî bir duyuru; 如果 de olur. (b) 要是 — gündelik bir davet. (c) 万一 — istenmeyen bir ihtimal, endişe sorusu (怎么办).
- (a) «Ne dersin»: önce durum, sonra teklif ve 吧. (b) «Yoksa»: önce öğüt, sonra uyulmazsa ne olacağı.
- 我把手机充好了电，以防万一。 (Wǒ bǎ shǒujī chōnghǎole diàn, yǐfáng-wànyī.) Kısaca: 我充好了电，以防万一。
- 万一图书馆关门了呢？要不我们先打个电话问问吧。 (Wànyī túshūguǎn guānmén le ne? Yàobù wǒmen xiān dǎ ge diànhuà wènwen ba.)
Özet kartı
- 假如……，（就）…… anlamca 如果 ile aynıdır; farkı kayıttadır. Yazıda, duyuruda ve ciddi konuşmada 假如, sohbette 要是.
- 假如 gelecekteki bir durumu da olmamış bir geçmişi de varsayabilir; ayrımı bağlam yapar. 假 burada jiǎ okunur.
- 万一 olasılığı düşük, çoğunlukla istenmeyen bir durumu varsayar. Endişe: 万一……怎么办？/ 万一……呢？. Tedbir: 万一……，就…… ya da 以防万一.
- 万一 isim olarak «on binde bir»dir; kalıplaşmış hâli 以防万一 «her ihtimale karşı».
- 要不然/不然/要不 bir öğüdün ardından «yoksa» der. 要不 ayrıca bir durumun ardından «ne dersin, şöyle yapalım» diye bir öneri açar; çoğunlukla 吧 ya da soru tonuyla biter.
- 否则'de öneri anlamı yoktur; hep bir sonuç haber verir.
- Yeni karakterler: 防, 阵, 雷, 延, 稿.
Sonraki derse köprü
马克'in hava durumu gerçek bir olguya dayanıyor: sağanak bekleniyor. Bu olgudan iki ayrı cümle çıkabilir. Birinde sonuç olgunun doğrudan ardından gelir: yağmur bekleniyor, bu yüzden gezi sabaha alındı. Ötekinde olgu bir kanıta dönüşür ve konuşan ondan bir yargı çıkarır: 马克 hava durumuna üçüncü kez bakıyorsa, demek ki geziyi gerçekten istiyor. Sıradaki ders bu iki yolu, 因而 ile 可见'yi, neden-sonuç birleşik cümlesi (因果复句) içinde karşılaştırıyor. Bir olgudan doğan sonuç ile bir olgudan çıkarılan yargı nerede ayrılır?