Sıfat ve ölçü: 他大我两岁

Kanca

Cumartesi sabahı, 20 Mayıs 2028. 高阿姨 yeni bir kitaplık almış; eski ikisini altıncı kattaki kapısının önüne çıkarmış ve Deniz'e «hangisini istersen al» demiş. 小明 elinde 高阿姨'nın şerit metresiyle iki kitaplığın arasında dolaşıyor, sonuçları kısa kısa bildiriyor: 这个高那个三十厘米，那个宽这个二十厘米。

Deniz cümleyi kafasında tekrar ederken bir şeyin eksik olduğunu fark ediyor: 比 yok. Sıfat iki kitaplığın arasına girmiş, fark da en sona yerleşmiş. Peki aynı kısalıkla 这个好看那个一点 da denebilir mi?

Anlatım

Kalıp: sıfat, kişi, ölçü

Farkı sayıyla söylemeyi 比 ile biliyorsun: 我大姐比我大五岁 (Ders HSK2.14). HSK 5 izlencesi aynı bilgiyi 比'siz taşıyan bir sıra ekliyor. Sıfat, kıyaslanan ikinci terimin önüne geçer; fark, sayı tümleci olarak en sonda kalır.

Sıfat burada bir geçişli fiil gibi davranıyor: arkasına doğrudan bir nesne alıyor. 我高他一头 «ondan bir baş uzunum» cümlesinde 一头 bir ölçü birimi gibi çalışır; ölçülen şey iki boy arasındaki mesafedir.

Ölçüsüz olmaz

比'li cümlede fark isteğe bağlıdır: 马克比我高 tek başına tamdır. Bu kalıpta ise tersine, ölçü cümlenin taşıyıcı direğidir. 马克高我 dersen cümle eksik kalır; 马克高我七公分 dersen tamamlanır. Belirsiz bir miktar da yeter: 他高我一点 kurulabilir.

Grano ve Kennedy bu iki koşulu Xiang'ın 2005 tarihli çalışmasına dayanarak verir: ölçü açıkça söylenmeli ve sıfat, ölçü birimi olan bir ölçek kullanmalı. Ansaldo'nun 1999'da örneklediği yedi Çin dili çeşidinin, Kantonca ve Şanghaycadan Hakkaya kadar, hepsinde bu yapı var; kalıp yalnız Pekin konuşmasına ait bir alışkanlık sayılmaz.

Hangi sıfatlar girer?

Boyu santimle, ağırlığı kiloyla, yaşı yılla, zamanı dakikayla ölçeriz. Bu yüzden kalıba giren sıfatlar ölçülebilen niteliklerdir:

Elinde basit bir sınama var: sıfat 比'li cümlede bir sayı alabiliyor mu? 他比我胖五公斤 olur, öyleyse 他胖我五公斤 de olur. 她比我漂亮五 diye bir şey söylenemez; güzelliğin birimi yok. Bu yüzden 她漂亮我一点 de kurulmaz, oysa 她比我漂亮一点 tamamen doğaldır. 比'li cümlede 一点 bir derece sözcüğü gibi her sıfata eklenir; geçişli kalıpta ise gerçek bir ölçü gibi işlediği için ölçeksiz sıfatı taşıyamaz.

Mandarin Bean'in örneği 多'yu da bu listeye katıyor: 这次考试我多他五分 «bu sınavda ondan beş puan fazla aldım». Puan da sayılabilen bir şey.

比'li biçimden ayrıldığı yerler

Bilgi aynı olsa da iki kalıp her yerde birbirinin yerini tutmaz.

Birincisi, 更 ve 还 bu kalıba girmez. 他比我更高 olur; *他更高我两公分 olmaz. Grano ve Kennedy bunu şöyle açıklar: 更 ölçüyle zaten bağdaşmıyor, 他比我更高两公分 da kurulmuyor; geçişli kalıp ölçü istediğine göre 更'ye yer kalmıyor.

İkincisi, B somut bir kişi ya da şey olmalı. Yeni doğmuş bir deve yavrusu için 这只小骆驼比马大 «attan büyük» denebilir; burada «at» bütün atlar, bir tür. Aynı genel anlamla 比'siz kalıp kurulmaz. Belirli bir at gösterildiğinde ise iki biçim de olur: 这只小骆驼大那匹马一点.

Üçüncüsü, bu dersin dayandığı kaynaklarda kalıbın bütün örnekleri olumlu bildirme cümleleri. Bu derste soru ve olumsuz için 比'ye dönüyoruz: 你大姐比你大几岁？ 他不比我高. Cevap ise kısa kalıpla gelebilir: 她大我五岁.

Tanıman yeter: 高出 ve 高过

Aynı aileden iki biçim daha duyacaksın. Sıfata 出 eklenince fark yine zorunludur: 他高出我两公分. Bu 出 «aşmak, dışarı taşmak» anlamını taşır ve yalnız artı yöndeki sıfata eklenir; 矮出 kurulmaz. Sıfata 过 eklenince ise ölçü isteğe bağlı olur ve ölçeksiz sıfatlar da girer: 她漂亮过她姐姐. Bu ikisi izlencenin bu düzeydeki kalıbı değil; anlamlarını bilmen yeter.

Karakter köşesi

厘 tek başına seyrek görülür; asıl yeri 厘米 límǐ «santimetre». İçindeki 里 ona sesini verir; 里'nin okunuşu lǐ, 厘'ninki lí. Kitaplık ölçerken 小明 metrenin üstünde yazan bu birimi okuyor; boy konuşulurken ise konuşma dilindeki 公分 daha sık duyulur.

宽 ile 深 bir mobilyanın üç boyutundan ikisi: 宽 en, 深 derinlik, üçüncüsü bildiğin 高. 宽'nin üstündeki 宀 bir çatıyı gösterir; geniş bir oda gibi düşünebilirsin. 深'nin solundaki üç damla 氵, suyun derinliğinden gelir: 这边的水比那边深 «burada su daha derin».

尺 kısa ve dört çizgilik bir karakter. Eski bir uzunluk biriminin adı; bugün en sık 尺子 chǐzi «cetvel, şerit metre» içinde geçer. 用尺子量一量 «bir metreyle ölç».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede kıyaslanan terim söylendiği anda ayrılma ekini alır. «Ablam benden beş yaş büyük», «Bu kitaplık ötekinden otuz santim yüksek». «Daha» kelimesi bu cümlelerde zaten yok; ayrılma eki yerindeyse «daha» düşebilir: «Bu makine öbüründen ucuz».

Çincenin geçişli kalıbı işaretin kendisini bırakıyor. 我大姐大我五岁'da «benden»deki -den'in karşılığı olan 比 yok; B'nin karşılaştırma terimi olduğunu yalnız sıra söylüyor. Bunun bedeli de ölçü: Türkçe «Ablam benden büyük» diyebilir, ölçüsüz ve eksiksiz. Çince ölçüsüz bir geçişli karşılaştırmaya izin vermez.

Sıra da tersine dönüyor. Türkçede ölçü sıfatın önünde durur: «beş yaş büyük». Çincede sıfat önde, ölçü sonda: 大我五岁. Türk öğrencinin kafasındaki «benden beş yaş büyük» dizilişi kolayca *我五岁大 gibi bir sıraya kayabilir; ölçü her zaman cümlenin son halkasıdır.

Bir de sıfat seçimi: Türkçede «benden güzel» ile «benden uzun» aynı biçimde kurulur. Çince ise ikisini ayırır; 漂亮 için 比 şarttır, 高 için seçim senindir.

Örnekler

İlk cümle iki farkı virgülle peş peşe diziyor; sıfat ve kişi tekrarlanıyor, yalnız ölçü değişiyor. Üçüncüde iki kalıp bir arada: 宽这个二十厘米 geçişli, 也深一点 ise bağlamdan bilinen bir kıyasın kısa hâli. Sonuncuda soru 比 ile soruluyor, cevap kısa kalıpla veriliyor.

Örnek diyalog

20 Mayıs 2028 cumartesi, sabah on. Altıncı kat sahanlığında iki eski kitaplık duruyor. Deniz taşındığından beri kitaplarının bir kısmı hâlâ kutuda.

Bütün ölçümler geçişli kalıpla söylendi, çünkü her birinde bir sayı vardı. 小明'in 大两岁算什么 sorusu ise B'yi düşürüyor: kimden büyük olduğu bağlamda belli, ölçü yerinde.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) Olmaz: 干净'in ölçü birimi yok. (b) Olur: 这个箱子重那个两公斤。 (c) Olmaz: 高兴 ölçülemez. (d) Olur: 我的表快你的五分钟。 Zaman ve hız dakikayla ölçülür.
2. 二姐大我两岁。 (Èrjiě dà wǒ liǎng suì.) Sıfat 我'nin önüne geçer, ölçü sonda kalır.
3. 这张桌子宽那张二十厘米。 (Zhè zhāng zhuōzi kuān nà zhāng èrshí límǐ.) 比 ile de olur: 这张桌子比那张宽二十厘米。
4. 更 fazla: 我哥哥高我十公分。 (Wǒ gēge gāo wǒ shí gōngfēn.) Ölçüsüz söylemek istersen 我哥哥比我更高。

Özet kartı

1. Kalıp: A + sıfat + B + ölçü. 他大我两岁, 我高他一头.
2. Ölçü zorunludur; 一点 de yeter. Ölçüsüz karşılaştırma 比 ile kurulur.
3. Sıfat ölçülebilen bir nitelik bildirmeli: 高, 矮, 长, 短, 重, 轻, 胖, 大/小 (yaş), 早, 晚, 快, 慢, 多. 漂亮, 高兴, 干净 girmez.
4. Sınama: 比'li cümlede sayı alabiliyorsa geçişli kalıba da girer.
5. 更 ve 还 bu kalıba girmez; B genel bir tür değil, belirli bir kişi ya da şeydir.
6. Soru ve olumsuz bu derste 比 ile: 你比他大几岁？ Cevap kısa kalıpla olabilir.
7. 高出我两公分 ve 漂亮过她姐姐 aynı ailedendir; tanıman yeter.
8. Yeni karakterler: 厘, 宽, 深, 尺.

Sonraki derse köprü

Sıfat, arkasına doğrudan bir nesne alınca fiil gibi davrandı. Sıradaki ders gerçek fiillere dönüyor: iki fiil öbeği hiçbir bağlaç olmadan arka arkaya diziliyor ve aralarındaki ilişki neden, karşıtlık ya da koşul oluyor. 他有事来不了 cümlesinde 因为 yok; ikinci öbeğin birincinin sonucu olduğunu dinleyen neye bakarak anlıyor?