被…给

Kanca

Cuma akşamı, 19 Mayıs 2028. Türkiye'den gelen koli bir gün önce, Deniz dersteyken gelmiş; kargocu onu altıncı kattaki 高阿姨'ya bırakmış. Şimdi kutu üçüncü kattaki salonun ortasında, bir köşesi içeri göçmüş hâlde duruyor. Deniz bandı kesip içine bakıyor ve haberi verir gibi söylüyor: 两个杯子被压碎了。

Kutuyu yukarıdan taşıyan 小明 aynı haberi suçluyu da katarak veriyor: 肯定是被快递给摔碎的。

Bilgi aynı: iki bardak kırık, suçlu kargo. 小明'in cümlesindeki 给 kimseye bir şey vermiyor, kimseye yönelmiyor; arkasında bir isim bile yok. O hâlde orada ne işi var?

Anlatım

Kalıp ve yeri

Edilgenin üç işaretleyicisi elinde: her ortama uyan 被 ile gündelik dilin 叫 ve 让'ı (Ders HSK4.21). Beşinci düzeyin izlencesi bu üçüne tek bir ek getiriyor: edenle fiilin arasına, fiile yapışık bir 给.

Kalıptaki 宾语 edendir ve hep yazılıdır. Bu, dördüncü düzeyde 叫 ve 让 için geçerli olan kuralı burada 被'ye de taşır: 给 eklendiyse eden de anılır.

给'yi çıkar, cümle ayakta kalır

Tablodaki her cümleden 给'yi silebilirsin: 两个杯子被快递摔碎了 kurallı ve aynı olayı anlatıyor. Bu 给 cümleye yeni bir katılımcı getirmiyor. Sözlük onu edatlar arasında değil, ayrı bir başlıkta, yardımcı sözcük (助词) olarak verir: «bazı fiillerin önünde, söyleyişi güçlendirmek için». Örnekleri de bu dersin cümlelerine benzer: 裤腿都叫露水给湿透了, «paçalar çiyden sırılsıklam oldu».

Chinese Grammar Wiki'nin edilgen sayfası da aynı noktaya varıyor: 让 ve 叫 cümlelerinde «edilgen anlamı güçlendirmek istersen fiilin önüne 给 ekleyebilirsin». Örnekleri hep başa gelen işlerden: yakalanmak, soyulmak, yangın.

Bu 给 ile yönelme 给'sini karıştırmamak için 给'nin hemen sağına bakmak yeter: orada kim duruyor, ya da hiç kimse durmuyor mu? 他给我打了个电话'da 给'nin arkasında 我 duruyor; telefon ona yönelmiş. 我被他给骗了'da 给'nin hemen arkasında fiil var. Arada isim yoksa bu vurgu 给'sidir.

Neyi güçlendiriyor?

«Söyleyişi güçlendirmek» geniş bir tarif. Kou Xin ile Yuan Yulin 2017'de bu 给'nin hangi cümlelere girip hangilerine giremediğini derlem verisiyle inceledi. Bulguları bir arada okununca 给'nin neyi vurguladığı netleşiyor: işin bittiğini ve etkilenen şeyin bütünüyle değiştiğini.

Birincisi, fiil öbeği bir sonuç taşır. Derledikleri 441 örneğin büyük bölümünde fiilin arkasında 了, bir sonuç tümleci ya da bir yön tümleci var: 摔碎了, 拿走了, 吃光了. 过 ve 着 ise 给'yi dışarıda bırakıyor. 他也曾经被爸爸骂过 doğal; araya 给 sokulunca cümle kabul görmüyor.

İkincisi, etkilenen bütünüyle etkilenir. 只, 就, 一点 gibi «az» bildiren öğeler 给'li cümleye girmiyor: 点心他只吃了一点 olur, araya 给 girmez. Pekin konuşma derleminden aldıkları 198 örneğin hiçbirinde bu tür bir öğe yok; 23'ünde ise tam tersi, 都 ya da 全 var. 蛋糕全让孩子们给吃光了 bu yüzden çok doğal.

Üçüncüsü, olumsuz cümle 给'yi zor kabul ediyor. 苹果给掉地上了 olur; 没 eklenince 给 düşer. Bunun tek istisnası buyruk: 这个箱子要轻拿轻放，别给摔了！ Olmamış bir işi yasaklamak da bir sonucu hedef alır.

Edensiz 被'ye girmez

Aynı makale bir yasak daha gösteriyor: 给, edeni anılmayan kısa 被 cümlesine girmiyor. 杯子被打破了 kurallı, ama 被 ile fiil arasına yalnız 给 sokmak cümleyi bozuyor. Kim yaptığını bilmiyorsan 让 cümlesinde yaptığın gibi edenin yerini 人 ile doldurursun: 杯子被人给打破了.

Kou ve Yuan'ın aktardığı sayımlarda edensiz 被 cümlesi ilaç prospektüsünde, haberde ve akademik metinde sıklaşıyor, olay anlatan romanda seyreliyor. Yazarlar bunu edensiz cümlenin olayı daha durgun, daha az hareketli anlatmasına bağlar. Vurgu 给'si ise anlatının hareketli yerine çekilir: biri bir şey yaptı ve sonuç ortada.

Cümle zincirinin son halkası

Çince bir olayı anlatırken virgülle birbirine bağlanan kısa cümleler dizer. Kou ve Yuan'ın konuşma örneklerinin yüzde 74,75'inde 给'li cümle bu zincirin sonunda duruyor: önce hazırlık, sonra varılan sonuç. 我把箱子拿上楼，一打开，两个杯子已经叫人给压碎了. İlk iki halka sahneyi kurar; 给 son halkada, asıl habere düşer. Sahne kuran bir ara halkada 给 pek görülmez.

Aynı 给 başka kalıplarda

İzlencenin bu düzeyde öğrettiği kalıp yalnız 被/叫/让 ile kurulanı. Ama vurgu 给'si başka yerlerde de duyulur ve onu tanıman yeter. Sözlüğün örneklerinden 风把门给吹开了 bir 把 cümlesi; Kou ve Yuan'ın sayımında 给 en sık zaten 把 ile geliyor. 碗给打碎了'da ise ne 被 var ne eden: 给 tek başına edilgeni kuruyor.

Karakter köşesi

碎 bir sonuç tümleci olarak sık kullanılır: 打碎, 摔碎, 压碎. Solundaki taş 石, Ders HSK3.15'teki 破'nin de köküdür; kırılmanın iki karakteri aynı yerden geliyor. 拆 elle yapılan işi gösteren 扌 ile başlar: 拆开 «açmak, sökmek», 拆包裹 «koliyi açmak».

赔'nin solundaki 贝 eski para birimi deniz kabuğudur; parayla ilgili pek çok karakterde görülür. 赔钱 «zararı ödemek», 让快递公司赔 «kargo şirketine ödetmek».

玻 ile 璃 hemen hep birlikte, 玻璃 bōli «cam» olarak geçer. İkisinin solundaki parça Çin standardında 王 diye adlandırılır, kökeni yeşim taşı 玉'dur. 玻'nin sağındaki 皮, 被 ile 破'de de ses ipucu veren parçadır. 裹 ise ilginç bir biçimde bölünmüş: 衣'nin üst yarısı yukarıda, alt yarısı aşağıda, ortalarında ses veren 果 duruyor. Ezber için: giysi bir meyveyi sarmış.

Türkçe ile karşılaştırma

«Vermek» fiilini asıl fiile yapıştırıp yardımcı bir ek gibi kullanmak Türkçenin de bildiği bir yol: kırıverdi, açıverdi, kapayıver. Bu -(y)Iver eki çoğunlukla eylemin hızını ve ansızınlığını ya da kolaylığını bildirir: «O anda odaya bir adam giriverdi». Edilgenle de birleşir ve sırası esnektir; G&K iki biçimi de verir: yapılıverdi, yapıverildi, «birden yapıldı».

İki dil aynı fiili, «vermek»i, asıl fiilin yanına yardımcı olarak koyuyor. Yine de yükledikleri anlam farklı. Türkçenin -Iver'i olayın nasıl olduğunu, yani birdenbire ve zahmetsizce olduğunu söyler. Çincenin 给'si olayın vardığı yeri öne çıkarır: bardak bütünüyle kırıldı, iş bitti. «Bardak kırılıverdi» ile 杯子被他给打碎了 bu yüzden birbirinin çevirisi sayılmaz.

Çincedeki vurguya Türkçede daha yakın duran şey, sonucu katlayan gündelik söyleyişlerdir: «kırılıp gitti», «paramparça olmuş», «hepsini yiyip bitirmişler». Bunlar da sonucun tam ve geri dönülmez olduğunu söyler. Bir fark da olumsuzlukta: Türkçe «kırılıvermedi» diyebilir, Çince ise olumsuz cümlede 给'yi çoğu zaman bırakır.

Örnekler

Beşinci cümlede iki 给 yan yana yaşıyor. İlki arkasına 我'yi alıyor ve telefonun kime yöneldiğini söylüyor; ikincisinin arkasında doğrudan 骗 var. Altıncıda 给 zincirin sonunda, asıl habere düşüyor. Sonuncusunda 被 yok ve cümle bir yasak; olumsuzlukla 给'nin rahatça birleştiği yer buyruktur.

Örnek diyalog

19 Mayıs 2028 cuma, akşam sekiz. Kargocu koliyi perşembe öğleden sonra 高阿姨'ya bırakmış; 小明 onu altıncı kattan indirip Deniz'in kapısını çalıyor. Kutunun üstünde annesinin el yazısıyla Deniz'in adı, bir köşesi içeri göçmüş.

Deniz kutuyu açtığında haberi düz verdi: 被压碎了, eden yok, 给 yok. 小明 suçluyu adıyla anınca 给 da geldi; ikisi kalıpta birbirine bağlı. 小明'in «让快递给摔了» önerisi aynı yapıyı 让 ile kuruyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) Girer: 我的书被小明给拿走了。 Eden var, fiil bir sonuçla bitiyor (拿走了). (b) Girmez: cümle olumsuz ve 过 ile bir deneyim bildiriyor. (c) Girmez: 只 ve 一点 «az» diyor; 给 ise etkilenenin bütünüyle etkilendiği cümleleri seçer.
2. 我的伞叫风给刮走了。 (Wǒ de sǎn jiào fēng gěi guāzǒu le.) 给 edenin arkasına, fiilin hemen önüne gelir.
3. Eden eksik. 箱子被人给压坏了。 (Xiāngzi bèi rén gěi yāhuài le.) Kimin yaptığı biliniyorsa 人 yerine o gelir: 箱子被快递给压坏了。
4. 冰箱里的水果全让小林给吃了。 (Bīngxiāng li de shuǐguǒ quán ràng Xiǎo Lín gěi chī le.) 全 bütünü kapsar ve 给 ile iyi geçinir; 吃光了 da olur.

Özet kartı

1. Kalıp: etkilenen + 被/叫/让 + eden + 给 + fiil + diğer öğe. Eden yazılıdır.
2. Bu 给 kendi anlamını taşımaz; çıkarınca cümle kurallı kalır. Sözlük ona «söyleyişi güçlendiren yardımcı sözcük» der.
3. Güçlendirdiği şey sonuçtur: iş bitmiş, etkilenen bütünüyle değişmiş. fiil 了 ya da bir tümleçle biter; 过, 着 ve 只/一点 ile gelmez; 都/全 ile rahat.
4. Olumsuz cümlede 给 düşer: 没被快递摔碎. Buyruk istisnadır: 别给摔了！
5. Ayrım ölçütü: 给'nin arkasında isim varsa yönelme (给我打电话), fiil varsa vurgu (被人给骗了).
6. Olay anlatılırken 给'li cümle çoğunlukla zincirin son halkasında, asıl haberde durur.
7. 把……给 ve tek başına edilgen kuran 给 da duyulur; bu düzeyin kalıbı 被/叫/让 ile olanıdır.
8. Yeni karakterler: 碎, 拆, 赔, 玻, 璃, 裹.

Sonraki derse köprü

Kolideki bardaklar sayıldı: altı gitmiş, dört gelmiş, fark iki. Sıradaki ders farkın ölçüsünü cümlenin içine alıyor, ama 比 olmadan. Sıfat, karşılaştırılan kişinin hemen önüne geçiyor; kişinin arkasına da aradaki miktar, sayı tümleci (数量补语) olarak geliyor. Deniz'in ablası ondan beş yaş büyük: bu bilgiyi 比'siz söyleyen kısa kalıp hangi sıfatları kabul eder, hangilerinde yine 比'ye dönmek gerekir?