把 cümlesi (5): 把门一关, 把他当朋友

Kanca

Cuma 读书会'sinde sıra Deniz'e geldi. Kısa bir öykü okunuyordu; bir kadın eve dönüyor, kapıda bir mektup buluyor. Deniz yüksek sesle okudu: «她把信往桌上一放，» ve virgülde durdu, çünkü satır orada bitiyordu.

马克 hemen sordu: «然后呢？» 张老师 gülümsedi: «对，这个句子还没说完。»

Cümlede özne, 把, nesne, yer ve fiil var. Eksik görünen bir şey yok. Peki bir okur, bir sonraki satırı görmeden bu cümlenin bitmediğini nereden anlar?

Anlatım

Beşinci düzeyin iki yeni dizilişi

把 cümlesinin dört katını tanıyorsun: nesneyi bir yere koymak, birine vermek, bir sonuca götürmek, sonra da yalın fiili 了, tekrar ya da sayı ile tamamlamak. Beşinci düzeyin izlencesi iki diziliş daha ekliyor:

İlki eylemin nasıl olduğunu, ikincisi nesnenin ne sayıldığını ya da neye dönüştüğünü anlatır.

把门一关: tek hamle

Kancadaki cümle birinci dizilişten. 一 burada sayı saymaz; fiile «bir anda, tek bir hareketle» anlamı katar. Çince sözlük bu kullanımı «güçlenen bir eylem ya da ani bir durum» diye tanımlar ve örnek olarak 把头一扭 «başını birden çevirdi» kalıbını verir.

一 kendi ton değişimini izler: 一关 yì guān, 一扔 yì rēng, ama 一放 yí fàng, 一靠 yí kào.

Bu dizilişi inceleyen dilbilimciler 一'nin fiile bir görünüş anlamı verdiğini söyler. 陈光 2003'e göre 一 + fiil eylemin bir anda gerçekleştiğini gösterir ve arkasından bir sonucun geleceğini haber verir.

Kancadaki sorunun cevabı burada. 一 + fiil anlatıyı bir sonraki adıma açar. Öyküdeki satırın devamı da öyle geliyordu: 她把信往桌上一放，坐下来哭了. Mektup masaya bırakıldı, asıl haber ikinci yarıda.

Bu derste 把 + nesne + 一 + fiil yapısını hep arkasından gelen ikinci bir cümleyle kuruyoruz. Fiilin önüne bir yön de girebilir; 往 ile kurulan öbek 一'den önce durur: 把书包往沙发上一扔.

就 ile mi, 就'siz mi?

İkinci cümle 就 ile de, 就'siz de bağlanabilir. Japonca romanların Çince çevirilerini karşılaştıran bir çalışma bir eğilim bulmuş. Art arda gelen hareketleri betimlerken ya da bir şeyin fark edildiği anı anlatırken 就 çoğu zaman yok. Bir alışkanlık, bir başlangıç noktası ya da «hemen, kolayca» anlamı söz konusu olunca 就 geliyor.

• 我把东西往房间一扔，赶紧换上衣服。 — art arda hareketler, 就 yok.
• 他把门一关，就开始写作业。 — kapı kapanır kapanmaz başlayan iş, 就 var.

Çalışmaya göre 一 + fiil çoğu zaman zorunlu değil, anlatıya canlılık katan bir seçim: 他关上门，开始写作业 de aynı olayı anlatır, ama daha yavaş.

擦一擦 ile 一关 aynı 一 değil

Ders HSK4.20'de 把桌子擦一擦 kalıbını gördün. Orada 一 iki fiilin arasında duruyor ve işi yumuşatıyor: «şöyle bir sil». Burada 一 fiilin önünde ve işi hızlandırıyor: 把门一关 «kapıyı bir anda kapattı». İlki çoğu zaman bir rica, ikincisi bir anlatı.

把他当朋友: ikinci ad ne söylüyor?

İkinci dizilişte fiilin arkasına bir ad daha gelir. Ders HSK3.14'te bunu bir alıcıyla tanımıştın: 把书送给他 cümlesinde 他 kitabı alan kişidir. Burada ikinci ad bir alıcı değil, birinci adın ne sayıldığını ya da neye dönüştüğünü söyler. 把他当朋友 «onu arkadaş saymak»: 他 ile 朋友 aynı kişiyi gösterir.

Bu anlamın en sık fiili 当'dir ve bu kullanımda dàng okunur. Ders HSK4.22'deki 选他当班长'da 当 dāng idi: biri bir göreve geçiyordu. 把他当朋友'da kimse bir göreve geçmiyor; konuşan onu öyle sayıyor. Sözlük 当'nin dàng okunuşuna «gibi kabul etmek» ve «sanmak» anlamlarını verir. 当 yalın da gelir, 作 ya da 成 ile birlikte de:

İki fark akılda tutulmaya değer. 当 ile 作/成 konuşmada düşebilir, 看 ile düşmez: 把他当朋友 doğal, 看 ise tek başına bu anlamı taşımaz. 成'li biçimler 作'lılardan biraz daha gündeliktir.

了 varsa 当作'nın arkasına gelir: 他把我家当作了他自己家. Olumsuzluk ve 别 her zamanki gibi 把'den önce durur: 别把我当客人.

当成 ile yanılmak

当成 bir yanılgıyı da anlatabilir: 我把你当成小明了 «Seni 小明 sandım». Hangisi kastedildiğini bağlam söyler. 把这里当自己的家 bir davettir; 对不起，我把你当成你哥哥了 bir özür.

Fiil + 成: dönüştürmek, yanlış duymak

Aynı dizilişin bir başka kolu fiil + 成'dir. 成 «-e, -a dönüşecek biçimde» anlamı verir ve ikinci ad varılan sonucu söyler:

• 把这些钱换成人民币 — parayı yuana çevirmek
• 把这段话翻译成土耳其语 — metni Türkçeye çevirmek
• 老师把全班分成三个小组 — sınıfı üç gruba ayırmak

Algı fiilleriyle aynı kalıp bir yanılgıyı anlatır. Birinci ad gerçekte olan, ikinci ad sanılan şeydir: 他把"太"看成了"大", 你把"四点"听成了"十点". 写成 da aynı yolu izler: 我把"己"写成了"已".

Resmî bir ad vermek için 称为 kullanılır: 王力把这种句子称为"处置式". Konuşmada aynı iş 叫 ile görülür: 我们把他叫"老马".

Karakter köşesi

称为 chēngwéi «olarak adlandırmak» bu dersin resmî kalıbında. 沉 hem ağırlığı (包很沉) hem yüzün asılmasını anlatır: 把脸一沉 «yüzünü birden astı». 靠 bir 一 + fiil kalıbına çok yatkındır: 往沙发上一靠 «kanepeye bir yaslandı». 撞 çarpmaktır: 撞到人 «birine çarpmak». 亲 亲人 qīnrén «yakın, aile gibi kişi» kelimesinde; 亲手 «kendi eliyle» de aynı karakterle.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede 把他当朋友'ya en yakın yapı, belirtme ekli bir nesneyle eksiz bir adın yan yana durduğu küçük cümledir: «Selim'i zengin saymıyorum». Bu yapıda nesne ile arkasındaki ad aynı kişiyi gösterir; Çincedeki 他 ile 朋友 gibi. «Burayı kendi evin say» cümlesi 把这里当自己的家'nın neredeyse kelime kelime eşidir. İki dil de önce nesneyi, sonra onun ne sayıldığını söyler; ayrıldıkları yer fiil. Türkçe fiili sona bırakır; Çince 当'yi iki adın arasına koyar.

Bu yapıyı alan kanı fiilleri arasında «say-», «bil-» ve «san-» var; 当'nin iki anlamına dağılırlar. «Say-» ile «bil-» bir kabulü, «san-» bir yanılgıyı anlatır: «Seni ağabeyin sandım». Çince ikisini de 当 ile kurar: 把这里当自己的家, 我把你当成你哥哥了.

Yanlış duymada Türkçenin aracı «diye»dir: «Dördü on diye duymuş.» Çince bu işi 成'ye verir: 把"四"听成了"十". Türkçede «diye» yan cümleyi bağlar; 成 ise fiile bitişik bir sonuç tümlecidir.

一 + fiil için Türkçede tek bir karşılık yok. «Kapıyı şöyle bir çarptı» cümlesinde «bir» hareketin tek ve kısa olduğunu söyler. 一……就'nin zaman anlamını ise «-Ar -mAz» taşır: «Kapıyı kapatır kapatmaz yattı.» Türkçe bu yapıda zamanı öne çıkarır, Çince 一 hareketin hızını da resmeder.

Örnekler

把脸一沉 bir yüzün değiştiği anı yakalıyor, sessizlik onun sonucu. 看作 kalıcı bir bakışı, 当成 bir anlık yanılgıyı anlatıyor.

Örnek diyalog

Cumartesi, 13 Mayıs 2028, sabah 10.00. Yurdun binasında hafta sonu boyunca boru tamiri var, sıcak su yok. Deniz perşembe günü 马克'e «星期六下午四点来» demişti. Deniz koşudan yeni dönmüş, kapı çalıyor. Kapıda kocaman bir çantayla 马克.

Mark içeri girer girmez tek cümlelik bir sahne kurdu: 他把包往门边一放，往沙发上一靠，眼睛就闭上了. Çanta kapının yanına bırakıldı, kendisi kanepeye yaslandı, gözler kapandı. Az sonra merdivenden 高阿姨 indi; kolunda katlanmış bir yorgan vardı.

Mark'ın hatası 听成 ile adlandırılıyor: söylenen 四, duyulan 十. 高阿姨'nın daveti 当 ile kuruluyor. Mark ise Fransa'daki komşusu için 叫'yü seçiyor: bir sayma değil, bir ad.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örnek: 他把书包往床上一扔，就出去打球了。 一 + fiil bir anlatıyı açar; ikinci cümle ardından olanı söyler. 就 ile ya da 就'siz kurulabilir.
2. 当 ve 看成 girer. 看 tek başına bu anlamı taşımaz; 作 ya da 成 ister: 看作/看成.
3. 我想把这些钱换成人民币。 成 varılan sonucu, yuanı bağlar.
4. 把门关一关: «Kapıyı bir kapatıver» (rica). 把门一关，…: «Kapıyı birden kapattı, ardından…» (olay anlatımı).

Özet kartı

1. 把 + nesne + 一 + fiil tek ve ani bir hamleyi anlatır (瞬时体); bu derste hep arkasından gelen bir cümleyle: 把门一关，就睡了.
2. 往 + yer 一'nin önüne geçer: 把书包往沙发上一扔. 一 ton değişimini izler (yì guān, yí fàng).
3. 就 genellikle «hemen, kolayca» ve alışkanlık anlamında gelir; art arda hareket betimlemesinde çoğu zaman yoktur.
4. 擦一擦 işi yumuşatır, 一关 hızlandırır: rica ile anlatı.
5. 把 + nesne₁ + fiil + nesne₂: ikinci ad birincinin ne sayıldığını ya da neye dönüştüğünü söyler: 把他当朋友.
6. 当 burada dàng okunur; 当/当作/当成 ile 作/成 konuşmada düşebilir, 看作/看成'de düşmez.
7. Fiil + 成: dönüşüm (换成, 翻译成, 分成) ve yanılgı (听成, 看成, 写成); 当成 «sanmak» da olabilir.
8. Ad vermek: resmî 称为, gündelik 叫.
9. Yeni karakterler: 称, 沉, 靠, 撞, 亲.

Sonraki derse köprü

Mark'ın cümlesinde yanlış duyan da, 高阿姨'nınkinde yorganı getiren de öznede duruyordu. Sıradaki derste etkilenen öne geçiyor ve 被, 叫 ya da 让 cümlesinde fiilin hemen önüne bir 给 giriyor. Bu 给'nin arkasında bir isim yok, kimseye bir şey verilmiyor. Silinirse cümle kurallı kalır mı, kalırsa söylediği ne değişir?