Çok katmanlı zarf dizisi

Kanca

Pazar akşamı, 30 Nisan 2028. Yarın 1 Mayıs, 劳动节, bayram günü. Altıncı kattan 小明'in mesajı geliyor: «妈妈说，明天中午请你上楼吃饭。» Deniz sevinçle cevap yazıyor: «太好了！那我明天中午在家不吃了。»

Bir dakika sonra 小明'den gülen bir yüz ve tek satır: «在家不吃？你家没饭了吗？»

Kelimeler doğru, sıra yanlış yerde. Deniz evde aç kalacağını değil, yemeği evde yemeyeceğini söylemek istiyordu. Bir tek 不'nin yeri cümlenin anlamını nasıl değiştirdi?

Anlatım

Fiilin önündeki kalabalık

Çincede zarf tümleci yüklemin önünde durur; bunu ilk düzeyden beri biliyorsun. Beşinci düzeyin izlencesi bir adım öteye geçip birden çok zarf tümlecinin aynı fiilin önünde art arda dizilmesini ayrı bir madde olarak sayar. Tek tek hepsini tanıyorsun: 昨天, 都, 在图书馆, 认真地, 跟老师. Asıl iş, beşi bir arada geldiğinde hangisinin önce oturacağını bilmek.

Bir cümleyi katman katman kurmak

Deniz'in pazartesi öğlesini en çıplak hâlinden başlatalım ve her adımda bir katman ekleyelim:

Zaman en dışta kaldı; 跟他妈妈一起 fiile en yakın yere yerleşti. 也 araya, zaman ile yer öbeğinin arasına girdi. Dilbilgisi kitapları bu sırayı farklı ayrıntılarla verir, ama çekirdekte uzlaşırlar.

Chinese Grammar Wiki sözcük sırasını bir tabloyla kurar: özne, zaman, tavır, yer, araç, hedef, fiil. Örneklerinden biri beş katmanı birden taşır: 她上个星期在他家用网上的菜谱给我们做了饭. Çince Vikipedi'nin «多层的状语» bölümü fiilden uzaktan yakına «zaman, yer, durum, hedef» der ve şu örneği verir: 我们今天下午在实验室里都非常认真地跟老师做…实验.

Ayrıldıkları yer de öğretici. Vikipedi 都'yu yer öbeğinin arkasına koyuyor; çevrimiçi soru-cevap sitelerindeki örnekler ise 又'yi 在图书馆里'nin önüne. Chinese Grammar Wiki'nin tablosunda 地'li tavır yer öbeğinden önce (疯狂地在桌子上跳舞), Vikipedi'de sonra geliyor. Bu ayrılıklar sıranın esnediği noktaları gösteriyor.

Sağlam iki uç

Kaynakların hepsinde aynı kalan bir çerçeve var.

Zaman en dışta durur. 明天, 刚才, 每天早上 gibi bir zaman ifadesi öteki zarf tümleçlerinin önüne geçer; istersen öznenin de önüne çıkar: 明天中午我在小明家吃饭. İki zaman ifadesi yan yana gelirse genişi önce gelir: 明天 sonra 中午.

Hedef fiilin dibindedir. 跟他妈妈, 给我们, 对他 gibi kimi ya da neyi hedeflediğini söyleyen edat öbeği çoğu zaman fiile en yakın katmandır. Araya gelen 一起 de onun peşinden gider: 跟他妈妈一起吃饭.

Yer öbeği, yani 在家, 在图书馆, bu iki ucun arasındadır. Esneklik en çok orta bölgede.

Zarfların kendi aralarındaki sıra

Orta bölgede birden çok tek kelimelik zarf yan yana gelince o da bir düzene girer. 黄河 1990 yılında sık kullanılan zarfların birlikte göründüğü durumları incelemiş ve bir eğilim çıkarmış: tavır (语气) önce, sonra zaman, sonra toplama (都), sınırlama (只), derece, olumsuzluk, birliktelik (一起), tekrar, en sonda tarz.

Bu eğilimi tanıdık örneklerle sına. 他居然已经到了: önce 居然, sonra 已经. 我们都不去: 都 olumsuzluktan önce. Chinese Grammar Wiki 也 için ayrıca bir not düşer: 很, 都, 不 ya da 没 ile birlikte gelince 也 hepsinin önüne geçer. 他们也都是我的朋友 «Onlar da hepsi benim arkadaşım»; 他也不是学生.

就 ile 才 da yerlerini bir zaman ya da koşul ifadesine göre alır: onun hemen arkasında, yer öbeğinin önünde dururlar. 我们五点就在门口等你了 «Beşte kapıda seni bekliyor olacağız bile». 都 için ise ayrı bir bağ var: kapsadığı şey solundadır. Bu yüzden 把 cümlesinde nesnenin arkasına geçer: 把被子都晒了.

不 neyi olumsuzlar?

Deniz'in mesajına dönelim. Ders HSK1.28'de 我不在家吃饭'yi gördün: 不 yer öbeğinin önündeyse olumsuzlanan yerdir. Yemek yeniyor, ama evde değil. 我在家不吃饭 ise başka bir şey söyler: evdeyken yemek yenmiyor. Yer bir çerçeve olarak kalır, 不 yalnız fiili vurur.

Dilbilimciler bunu olumsuzlamanın kapsamıyla açıklar. 戴耀晶 2000'e göre olumsuzlamanın kapsamı «genellikle olumsuzluk işaretinin hemen arkasındaki öğe»dir. 石毓智 2000 aynı mantığı edat öbekleriyle gösterir: 不到商店买东西 alışverişi değil, alışverişin yerini olumsuzlar.

Ders HSK1.33'teki 都不 / 不都 ayrımı da aynı ilkeye dayanır: 我们都不去 hiç kimsenin gitmediğini, 我们不都去 herkesin gitmediğini söyler.

Her edat öbeği 不'nin sağına geçemez. 对于, 关于, 自从 gibi edatlar olumsuzlanmaz; 不 onların arkasına, fiilin önüne düşer: 对于这个问题，他不发表意见.

地'li betimleme nerede durur?

认真地, 悄悄地, 慢慢地 gibi 地 ile kurulan betimleme orta bölgenin en hareketli öğesidir. Kaynakların bir kısmı onu yerden önce, bir kısmı sonra gösterir; iki sıra da kullanılır: 孩子们悄悄地在门后等 ve 孩子们在门后悄悄地等. Burada kesin bir kural yerine bir eğilim söylenebilir: hedef öbeği (跟老师, 给我) varsa betimleme çoğu zaman onun önünde kalır. 一起 ile birlikteyse yukarıdaki sıra geçerli: 一起认真地复习.

Karakter köşesi

劳动节 láodòng jié «Emek Bayramı». 项 sayılan maddeleri gösterir: 多项状语, 一项工作. 悄 ikilenince bir tarz zarfı olur: 悄悄地 qiāoqiāo de «sessizce». 晒被子 «yorganı güneşe sermek». 炒菜 chǎocài «yemek kavurmak, yemek yapmak».

Türkçe ile karşılaştırma

Zarf tümleçlerini fiilin önüne dizmek Türkçeye de yabancı değil; üstelik sıralaması Çincenin çekirdek sırasına şaşırtıcı biçimde yakındır. Göksel ve Kerslake zaman bildiren öbeklerin yer bildirenlerden, yer bildirenlerin de tarz bildirenlerden önce geldiğini yazar; iki zaman ya da iki yer ifadesi yan yana gelince anlamca geniş olan önce durur: «her gün 14.30'da». Çince aynı yolu izler: 每天下午两点半. 陆丙甫'nun «yörünge» görüşüne göre zaman, yer, araç ve tarz dillerin çoğunda fiilden aynı uzaklıkta durur. Türkçe ile Çince bu öğeleri fiilin aynı tarafına dizdiği için sıra da aynı çıkıyor; İngilizce bu öğelerin çoğunu fiilin arkasına aldığı için aynı yörünge orada ters yönde dizilir.

Fark olumsuzlukta. Türkçe olumsuzluğu fiile ek olarak bağlar: «evde yemiyorum». Bu cümle iki anlama da açıktır; hangisinin kastedildiğini vurgu ve bağlam belirler. Göksel ve Kerslake vurgulanan öğenin en sık fiilin hemen önüne geldiğini ve ağır vurgu taşıdığını not eder: «EVDE yemiyorum, dışarıda yiyorum». Çince aynı ayrımı vurguya bırakmaz, 不'nin yerini değiştirir: 不在家吃 / 在家不吃.

«De» ile 也 arasında da küçük bir tuzak var. Türkçede «de» kendinden önceki öğeye eklenir: «hepimiz de». Bu sıra Çinceye taşınınca 都也 çıkar; oysa Çincede 也 önce gelir: 我们也都.

Örnekler

Örnek diyalog

Pazartesi, 1 Mayıs 2028, öğle. Altıncı kat; mutfaktan kavrulan sarımsak kokusu geliyor. Deniz kapıda ayakkabılarını çıkarıyor.

Annenin balık cümlesi beş katmanı taşıyor: 刚才, 已经, 在厨房里, 悄悄地, sonra fiil. Yorgan cümlesinde 都 nesnenin arkasında, çünkü kapsadığı şey yorganlar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 张老师每天早上都在学校里跑步。 Zaman en dışta, 都 zamanın kapsadığı «her sabah»tan sonra, yer fiile yakın.
2. (a) Kütüphanede kitap okumuyor (başka yerde okuyor); olumsuzlanan yer. (b) Kütüphanedeyken kitap okumuyor (orada başka şey yapıyor); olumsuzlanan fiil.
3. 我的同学们也都喜欢吃饺子。 也 her zaman 都'nin önüne geçer.
4. 我昨天晚上在宿舍跟朋友一起悄悄地看了一个电影。 Zaman → yer → hedef ve 一起 → 地'li tarz → fiil. 悄悄地 yer öbeğinin önüne de alınabilir.

Özet kartı

1. Birden çok zarf tümleci aynı fiilin önünde dizilebilir (多项状语); sıraları serbest değildir ama tek bir katı kurala da bağlı değildir.
2. Sağlam iki uç: zaman en dışta, hedef öbeği (跟他, 给我) fiilin dibinde. Yer öbeği ve 地'li betimleme ortada, yerleri esnek.
3. Tek kelimelik zarflar da bir eğilimle dizilir: tavır, zaman, 都, 只, derece, olumsuzluk, 一起, tekrar, tarz (黄河 1990).
4. 也, 都'nin, 不'nin ve 很'nin önüne geçer: 我们也都, 他也不. 都 kapsadığı şeyin sağındadır: 把被子都晒了.
5. 不 sağındakini olumsuzlar: 不在家吃 yeri, 在家不吃 eylemi. 对于, 关于, 自从 olumsuzlanmaz; 不 onların arkasına geçer.
6. Türkçe de zaman, yer, tarz sırasını izler; farkı olumsuzlukta: Türkçe vurguyla, Çince 不'nin yeriyle ayırır.

Sonraki derse köprü

Pazartesi öğlesinin cümleleri yüklemin solunu doldurdu: zaman, yer, tavır, hedef sıraya girdi. Sıradaki derste dikkat 有 fiilinin kendisine ve arkasına dönüyor. 有, 着 alınca 有着 olur ve yazı dilinde bir şeyin bir özelliği taşıdığını söyler. 写 ile birleşince 写有 olur ve bir yüzeyde neyin yazılı durduğunu bildirir. Bir kapının üstündeki kâğıt için 门上写着 ile 门上写有 aynı şeyi mi söyler?