Durum tümleci (2): 累得站不起来

Kanca

Çarşamba, 26 Nisan 2028, öğleden sonra dört buçuk. Okulun bahar spor şenliği bitmek üzere. Deniz beş bin metreyi dördüncü bitirdi ve on dakikadır çimenin üstünde sırtüstü yatıyor. 小林 tepesinde durup soruyor: 还好吗？

Deniz'in elinde hazır cevaplar var: 累死了, 累得不得了. İkisi de doğru, ama ikisi de yalnız bir dereceyi söylüyor. Deniz'in anlatmak istediği o yorgunluğun ne yaptığı: bacaklar kalkmıyor, ayağa kalkılamıyor. Türkçede bu kolay, «öyle yoruldum ki kalkamıyorum». Çincede bu cümlenin ikinci yarısı nereye gider?

Anlatım

得'nin arkasına bir cümle

Ders HSK2.10'da 得'nin arkasında bir sıfat öbeği vardı: 跑得很快, 说得很清楚. Orada tümleç bir değerlendirmeydi, eylemi tartıyordu. Beşinci düzeyin izlencesi aynı yuvaya üç yeni dolgu koyar: bir fiil öbeği, bir özne-yüklem öbeği ve kalıplaşmış bir öbek.

Tümleç artık eylemin nasıl yapıldığını tartmıyor; bir durumun vardığı noktayı gösteriyor. 累 bir derecedir, 站不起来 o derecenin gözle görülen sonucu. Dinleyen ne kadar yorulduğunu bir ölçekten değil, bir sahneden çıkarır.

Sebep mi, derece mi? İkisi birden

梁国英 (2008) sıfat + 得 + fiil öbeği yapısını inceler ve ana kelimeyle tümleç arasında çifte bir bağ bulur. Bir yanda sebep-sonuç var: yorgunluk yüzünden kalkılamıyor. Öbür yanda derece var: kalkılamaması yorgunluğun ne kadar büyük olduğunu ölçüyor. Örnekleri 我高兴得手舞足蹈 ve 我累得眼皮直打架.

Bunun pratik bir sonucu var. Tümleç bir derece taşıdığı için önüne 很 gelmez; ana kelimenin önüne de genellikle 很, 非常 konmaz: 累得站不起来 tek başına yeterince güçlüdür. Sıfatlı durum tümlecinde 很 cümleyi tamamlamak için gerekiyordu; burada tamamlayan, tümlecin kendi yüklemidir.

Ana kelime yalnız sıfat olmak zorunda değil. 笑, 哭, 说, 跑 gibi fiiller de gelir: 笑得肚子疼, 跑得上气不接下气. Fiilde de mantık aynı, eylem sürmüş ve bir iz bırakmıştır.

Tümlecin içinde ne olur?

得'nin arkasındaki öbek kendi başına bir yüklemdir ve bildiğin her şeyi taşıyabilir. Kancadaki cümle bunun en iyi örneği: 累得站不起来'nın tümleci bir olasılık tümlecidir, 站不起来 «ayağa kalkamamak». İki tümleç iç içe geçer; dıştaki 得 derece kurar, içteki 不 imkânı kapatır.

Tümleç olmuş bir olayı anlatıyorsa 了 onun içine girer: 他高兴得跳了起来 «sevinçten havaya sıçradı». 了 ana kelimeye eklenmez; *高兴了得 kurulmaz.

En uç noktayı vurgulamak için 连……都 da tümlecin içine yerleşir. Ders HSK4.18'deki bu kalıp, beklenen en küçük şeyin bile olmadığını söyler: 他忙得连一口水都没喝 «su içmeye bile vakti olmadı».

Olumsuzluk da tümlecin içinde kalır. Olumsuzlanan şey yorgunluk değil, yorgunluğun sonucudur: 累得站不起来, 累得不想说话. Ana kelimenin önüne 不 ya da 没 gelmez. Sıfatlı durum tümlecinde de olumsuzluk tümlece aitti (写得不好); yalnız 不 artık tümlecin içindeki fiilin önünde duruyor.

Özne değişince: 他说得大家都笑了

Tümleç bir özne-yüklem öbeği olunca, ikinci bir özne cümleye girer. 他说得大家都笑了: konuşan o, gülen herkes. Öncesinde olan sebep, 得'nin arkasındaki sonuç; ama sonucun sahibi başka biri.

Bazen tümlecin öznesi ana öznenin bir parçasıdır: 他笑得肚子疼 «gülmekten karnı ağrıdı». 肚子 onun karnı; Türkçe bunu iyelik ekiyle söyler, Çince yalnız yan yana koyar. 梁国英 bu durumu ayrıca not eder: tümleç öznenin bir parçasını gösterdiğinde anlam özneye döner.

İkinci bir düzen daha var. Yorgunluğu, sıcağı ya da ağrıyı yaşayan kişi 得'nin arkasına geçebilir, cümlenin başına da sebep oturur:

• 我累得站不起来 «öyle yoruldum ki kalkamıyorum»
• 五千米累得我站不起来 «beş bin metre beni kalkamayacak hâle getirdi»

Chinese Grammar Wiki'nin 我的牙疼得我睡不着 ve 天气热得我只想待在空调房里 örnekleri bu düzende. 梁国英 de 我累得眼皮直打架'yı 累得我眼皮直打架'ya çevirip anlamın değişmediğini gösterir. İkinci biçimde sebep öne çıkar.

Aynı iş 把 ile de yapılır: 这场比赛把我累得站不起来. Ders HSK3.13'te 把 cümlesinin bir durum tümleciyle bitebildiğini görmüştün; artık o tümleç bütün bir öbek olabiliyor.

Kalıplaşmış öbekler

Üçüncü dolgu, dilin hazır sakladığı öbeklerdir. 跑得上气不接下气 «nefes nefese kalacak kadar koştu». 汉典 上气不接下气 için «soluğun sıklaştığı hâl» der ve eski bir metinden 把臣赶得上气不接下气 örneğini verir: öbek orada da 得'nin arkasında. 急得满头大汗 «telaştan ter içinde kaldı» da bu türden; 梁国英'nun örnekleri arasında geçer.

Bu öbekler kendi başlarına da yaşar, ama 得'nin arkasında bir derecenin resmine dönüşürler. Hangi öbeğin hangi sıfatla sık kullanıldığı ezberle değil, okuyup dinleyerek birikir.

得不得了 ile farkı

累得不得了 de 累得站不起来 da yorgunluğun çok büyük olduğunu söyler. Ayrıldıkları yer şu: 不得了 bir ölçünün tepesini gösterir, ama ne olduğunu anlatmaz. 站不起来 ise dinleyene bir görüntü verir. Bu yüzden ikinci yapı anlatıda, bir olayı aktarırken çok kullanılır; dinleyen yorgunluğu kendi gözüyle görür.

Karakter köşesi

抬 hem «kaldırmak» (抬头 «başını kaldırmak», 腿抬不起来) hem «iki kişi bir şeyi taşımak» anlamında. 腰 ile 弯 sık yan yana durur: 弯腰 wānyāo «eğilmek». 泪 ile 眼泪 yǎnlèi «gözyaşı», 湿 ile 湿了 «ıslandı» kurulur. Bu dersin tümleçlerinde beşi de vücudun ne hâle geldiğini anlatıyor.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu anlamı iki yoldan kurar ve ikisi Çinceye ayrı ayrı benzer. Birincisi «ki» ile kurulan sonuç cümlesidir: ana cümlede «o kadar», «öyle», «öylesine» gibi bir derece sözü durur, sonuç arkadan gelir. «Ali'nin odası o kadar dağınıktı ki oturacak yer bulamadık.» Sıra Çincenin sırasıyla aynı: önce derece, sonra sonuç. 累得站不起来'yı «öyle yoruldum ki kalkamıyorum» diye çevirmek bu yüzden doğal düşer.

İkinci yol ise sırayı tersine çevirir: «-(y)AcAk kadar» ya da «-(y)AcAk derecede». «Ayağa kalkamayacak kadar yorgunum» cümlesinde sonuç sıfatın önünde, bir yan cümle olarak durur. Bu derste gördüğün yapıda ise sonuç sıfatın önüne geçmez; 得'den sonra gelir.

Özne değişimi Türkçede de olağan: «Öyle konuştu ki herkes güldü.» İki özne, iki yüklem, arada «ki». Çincede «ki»nin yerini 得 tutar, ama 得 ana kelimeye yapışık durur; Türkçedeki «ki» ise iki cümlenin arasında, ana cümleye ait olmayan bir sınırdır.

Bir de Türkçenin «-mAktAn» yolu var: «gülmekten karnım ağrıdı», «sevinçten havaya sıçradı». Burada sebep bir ad gibi ekle işaretlenir. Çince sebebi işaretlemez; sebep olan kelime önde durur, 得 onu sonuca bağlar.

Örnekler

Örnek diyalog

Spor şenliğinin son yarışı yeni bitti. Deniz hâlâ çimende; 小林 ve 小明 yanında, 马克 kum havuzundan geliyor.

张老师 elinde iki şişe suyla geliyor. Bütün gün süre tutmuş.

Deniz'in kancadaki cümlesi bir olasılık tümleciyle bitti; 小林 ile 小明'in gülmesi bir özne-yüklem öbeğine, 张老师'nin koşturmacası 连……都'ya, 马克'in sevinci 了'lı bir yön tümlecine taşındı. 张老师'nin son cümlesinde koşan Deniz, ayağa kalkan herkes.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örnekler: (a) 他饿得走不动了。 (b) 孩子哭得眼睛都红了。 (c) 老师讲得我们都不想下课了。 (c)'de tümlecin öznesi 我们, ana özne 老师.
2. 这次考试累得我眼睛都睁不开了。 / 这次考试把我累得眼睛都睁不开了。 Sebep başa geçer, yaşayan kişi 得'den ya da 把'dan sonra gelir.
3. (b). 不得了 yalnız dereceyi söyler; (b) dinleyene bir görüntü verir. İkisi de doğru cümle, seçim anlatmak istediğine bağlı.
4. 他关门关得整个楼都听见了。 ya da 他把门关得整个楼都听见了。 Nesneli fiilde fiil tekrarlanır ya da 把 kullanılır.

Özet kartı

1. Beşinci düzeyde 得'nin arkasına bir fiil öbeği (累得站不起来), bir özne-yüklem öbeği (笑得肚子疼) ya da kalıplaşmış bir öbek (跑得上气不接下气) gelir.
2. Ana kelimeyle tümleç arasında hem sebep-sonuç hem derece bağı vardır; bu yüzden ana kelimenin önüne 很, 非常 eklenmez.
3. Tümleç kendi başına bir yüklemdir: içine olasılık tümleci (站不起来), 了 (跳了起来), 连……都 (连一口水都没喝) ve olumsuzluk girer.
4. Tümlecin öznesi ana özneden farklı olabilir (他说得大家都笑了) ya da onun bir parçası olabilir (他笑得肚子疼).
5. Yaşayan kişi 得'nin arkasına geçebilir, başa sebep oturur: 五千米累得我站不起来; aynı anlam 把 ile de kurulur.
6. 得不得了 dereceyi ölçer; cümle tümleci o derecenin sonucunu gösterir.

Sonraki derse köprü

Bu derste anlamın ağırlığı fiilin arkasına yığıldı: 得'den sonra bir sonuç, bir özne, bir olasılık. Fiilin önü de boş değil. 张老师'nin bir cümlesinde zaman, yer, birlikte olunan kişi ve eylemin biçimi yan yana fiilin önüne dizilebilir. Bu zarflar hangi sırayla gelir, sıra değişince cümlede ne değişir?