Yön tümleci durum anlamında: 静下来, 热起来, 坚持下去

Kanca

Türkçede bayılan kişi «kendinden geçer», ayılan «kendine gelir». Biri bir yere gidiyor, öteki geri dönüyor; oysa yerde yatan beden bir santim kıpırdamadı.

Çince aynı iki anı 晕过去 ve 醒过来 ile söyler. Birinde 去 var, ötekinde 来. Hiç yürümeyen bir insan için dil neden yine de gitmeyi ve gelmeyi seçiyor?

Anlatım

Yol yok, hâl değişiyor

Yön tümleçlerinin mecaz hayatına Ders HSK3.18'de girdin: 想起来'de bir ad geri geldi, 说下去'de konuşma sürdü, 笑起来'de bir gülme koptu. Oradaki ana kelimelerin hepsi fiildi ve tümleç bir eylemin başını ya da devamını işaretliyordu.

Beşinci düzeyde tümlecin önüne sıfat da geçer: 热, 安静, 瘦, 暗. Bir sıfat hareket etmez, bir hâli anlatır; tümleç ona eklenince hâlin kendisi yola çıkar. Isı belirir, gürültü yatışır, zayıflık derinleşir, bilinç gider ve döner. İzlence bu kullanımı beş tümleçle sınırlar: 下来, 下去, 起来, 过来, 过去.

起来: yerden kalkan bir hâl

起来'nin ilk anlamı yatarken ya da otururken doğrulmaktır. Yukarı doğru bu hareket bir sıfata bağlanınca hiç yokken beliren ve büyüyen bir hâle dönüşür: 天气热起来了 «hava ısınmaya başladı». Isı sıfırdan kalkıp yükseliyor. 他胖起来了, 爷爷的身体好起来了, 年底大家都忙起来了 aynı resmi çizer.

Bu yükselişin iyi ya da kötü olması önemli değil. Chinese Grammar Wiki 起来 ile birleşen hâller arasında 热 ile 好'nin yanına 冷'yu da koyar: 天冷起来了 da kurulur. 起来'nin anlattığı, bir hâlin ortaya çıkıp çoğalmasıdır; değeri sıfat belirler.

Cümlede 了 çoğu zaman en sona gelir ve değişimi bildirir. Önüne 渐渐, 慢慢 ya da 一下子 eklenerek hızı ayarlanır: 一下子热起来了 «birden ısındı».

下来: hareketten durgunluğa

下来 yukarıdan inip yerde durmaktır. Bir hâle bağlanınca canlı, güçlü, hızlı olan bir şeyin inişe geçip yatışmasını anlatır. 老师一进来，教室里就安静下来了: gürültü sönüyor. 你先冷静下来: öfke ya da telaş iniyor. 车慢下来了: hız düşüyor. 天黑下来了 ve 屋子里暗下来了: ışık çekiliyor.

Bir öğrenme sitesi bu kullanımı «由强到弱» diye özetler: güçten zayıfa, parlaktan loşa. 起来 ile 下来 bu yüzden çoğu zaman karşı karşıya durur. Bir düğün salonu müzik başlayınca 热闹起来, gece yarısı boşalınca 安静下来. Işık 亮起来, sonra 暗下来.

国语辞典 黑下来'yi «derece giderek artar» diye tanımlar: karanlık artıyor ama tümleç 下来. Çelişki görünüşte kalıyor. İnişe geçen ışık; karanlık onun gölgesi. Sakinleşmede de gürültü düşer, sessizlik çoğalır.

下去: başlamış olan sürüp gidiyor

下去 fiilin arkasında bir eylemi ileriye taşıyordu: 坚持下去, 说下去. Sıfatla da aynı yöne bakar: zaten var olan bir hâl sürüyor ve derinleşiyor. 他最近瘦了很多，再瘦下去可不行 «son zamanlarda çok zayıfladı, böyle zayıflamaya devam ederse olmaz».

Bu kullanımın sevdiği bir renk var. Aynı öğrenme sitesi 下去'den önceki sıfatın çoğunlukla istenmeyen bir hâl taşıdığını not eder; 再 eklenince arkasından bir uyarı gelir. 国语辞典'nin örneği bunun tipik hâli: 天气要再热下去，用电量势必大增 «hava böyle ısınmaya devam ederse elektrik tüketimi ister istemez artar».

热起来 ile 热下去 arasındaki fark şu: ilki ısının belirdiği anı, ikincisi zaten gelmiş sıcağın sürmesini anlatır.

过来 ve 过去: bilincin gidişi ve dönüşü

过来 ile 过去 bir eşikten geçmektir; durum anlamında eşiğin bir yanı olağan hâl, öbür yanı olağan dışı hâldir. Maeng ve Chen'in çözümlemesinde olağan hâl bir bakış noktasıdır: oraya dönen 来 ile gelir, oradan ayrılan 去 ile gider.

过来 olağan dışından olağana dönüşü anlatır. 醒过来 «ayılmak, kendine gelmek», 缓过来 «toparlanmak, nefes almak», 恢复过来 «eski hâline dönmek», 活过来 «hayata dönmek». 过去 ise olağandan çıkıştır: 晕过去 ve 昏过去 «bayılmak», 睡过去 «uykuya dalıp gitmek». Maeng ve Chen bir sıra da gözler: önce 过去 gelir, 过来 ancak ondan sonra.

Bazı kelimeler tek tarafa bağlıdır. 醒, 活, 救, 恢复 yalnız 过来 alır; 晕, 昏, 饿, 疼 yalnız 过去. «Bayıldı» için *晕过来 kurulamaz.

Olasılık biçimi de sık kullanılır: 我累得半天缓不过来 «o kadar yoruldum ki uzun süre kendime gelemedim». Yanlış yazılmış bir karakteri düzeltmek de aynı yoldan söylenir: 把错字改过来. Hatalı olan, doğru olana döner.

Karakter köşesi

暗 bu dersin karşıt çifti 亮起来 / 暗下来'nin yarısı. 晕 iki okunuşlu bir karakter: bayılmada yūn (晕过去), taşıt tutmasında yùn (晕车). 缓 缓过来'da toparlanmayı, 缓慢'de yavaşlığı taşır. 恢 tek başına pek görülmez, 恢复 huīfù kelimesinde yaşar. 松 放松 fàngsōng «gevşemek» içinde 下来 ile sık birleşir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bir hâlin değişmesini çoğu zaman fiilin içine, bir yapım ekiyle gömer. Göksel ve Kerslake sıfattan fiil yapan ekleri sayarken bu ailenin üyelerini verir: -(A)l ile kısal-, incel-; -(A)r ile karar-, ağar-; -lA ile şişmanla-, zayıfla-; -lAş ile güzelleş-, koyulaş-. Çince sıfatı olduğu gibi bırakır ve değişimi arkadaki tümlece yükler: şişmanla- 胖起来, karar- 黑下来.

Fark yalnız yerde değil. «Isınmak» bir değişimi söyler ama o değişimin hangi evresinde olduğunu söylemez. Türkçe evreyi ayrıca kurar: «ısınmaya başladı», «ısınıp duruyor», «böyle ısınmaya devam ederse». Çincede 热起来 ile 热下去 evreyi tümlecin seçiminde zaten taşır. Sakinleşmede de durum benzer: «sakinleş-» ve «durul-» yatışmayı söyler, Çince bunu 下来'nin inişiyle verir.

En şaşırtıcı yakınlık bilinçte. Türkçe sözlük «kendine gelmek»i «ayılmak», «kendinden geçmek»i «bilinci işlemez olmak, bayılmak» diye tanımlar. Birinde gel-, ötekinde geç- ve bir uzaklaşma var; Çincede 醒过来'nin 来'si ve 晕过去'nin 过 ile 去'si. İki dil birbirinden habersiz aynı resmi çizmiş gibi: insanın olağan hâli bir yurt, bilinç oradan çıkar ve oraya döner. Bu bir soy bağı değil, iki ayrı dilde benzer bir bakış.

Örnekler

Örnek diyalog

Cumartesi, 22 Nisan 2028, saat on. Çarşamba günkü bahar spor şenliğinden önce Deniz okulun pistinde beş kilometre deniyor; 马克 ilk kez eşlik etti. Şimdi ağaçların altında oturuyorlar; sabah koşusunu bitiren 张老师 yanlarında.

小明 elinde üç şişe soğuk çayla geliyor; o yüzer, koşmaz.

Sahnedeki değişimlerin hiçbiri bir yere yürümedi. Sıcak 起来 ile belirdi, 下去 ile sürmesinden korkuldu. 马克'in bilinci 过去 ile gitmenin eşiğine geldi; toparlanma 缓过来 ile döndü. 张老师'nin istediği hep 下来: yavaşlayan bir kalp, yatışan bir heves. 马克'in 恢复过来'si ise on dakikalık bir dinlenme için biraz iddialı; 张老师 ona inanmıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 下来: gürültü yatışıyor, inişe geçiyor. (b) 起来: bayram havası beliriyor ve çoğalıyor. (c) 过去: uyku, olağan uyanıklıktan çıkış (睡过去). (d) 过来: bilincin olağan hâle dönüşü.
2. Örnek: 灯一开，房间亮起来了。 / 太阳下山以后，房间暗下来了。 Işık belirirken 起来, çekilirken 下来.
3. Örnek: 你每天学到两点，再这样下去，身体会出问题的。 Uzun bir fiil öbeğini 这样 toplar; 再 ile 下去 onun sürmesini bir uyarıya çevirir.
4. 在人很多的地铁里，他头很晕，差点儿晕过去；过了十分钟才缓过来。 Bayılıp ayıldıysa son kısım 才醒过来 olur.

Özet kartı

1. Beşinci düzeyde yön tümleçleri sıfata da bağlanır ve bir hâlin seyrini anlatır: 下来, 下去, 起来, 过来, 过去.
2. 起来: bir hâl yokken belirir ve artar. 热起来, 胖起来, 好起来, 忙起来; iyi ya da kötü olması önemli değil (冷起来).
3. 下来: güçlü, hızlı, parlak olan yatışır. 安静下来, 冷静下来, 慢下来, 放松下来, 暗下来.
4. 下去: zaten var olan hâl sürer ve derinleşir; çoğu zaman istenmeyen bir hâl, 再 ile bir uyarı: 再瘦下去.
5. 过来 olağana dönüş (醒过来, 缓过来, 恢复过来), 过去 olağandan çıkış (晕过去, 昏过去, 睡过去). 晕 yalnız 过去, 醒 yalnız 过来 alır.
6. Türkçe değişimi ekle fiile gömer (karar-, şişmanla-, sakinleş-); evreyi ayrıca söyler. Çincede tümlecin seçimi evreyi de taşır. Kendine gelmek ↔ 醒过来, kendinden geçmek ↔ 晕过去.
7. Yeni karakterler: 暗, 晕 (yūn; 晕车'de yùn), 缓, 恢 (恢复), 松 (放松).

Sonraki derse köprü

Çarşamba yarışında Deniz bitiş çizgisinden sonra bir şey söylemek isteyecek: yorgunluğun derecesini değil, yaptığını. 累死了 bir ölçü verir; 累得站不起来 bir sahne gösterir. İçinde bugünün 起来'si kelimenin ilk anlamına, ayağa kalkmaya dönmüş, araya giren 不 da onu kapatmış. Sıradaki ders, «Durum tümleci (2): 累得站不起来», 得'den sonra bütün bir eylem ya da kendi öznesini taşıyan bir cümle gelince neyin değiştiğine bakıyor. 他说得大家都笑了'da konuşan bir kişi, gülen başka biri: tümleç cümleye ikinci bir özne getirince anlam kime döner?