得不得了

Kanca

Çarşamba akşamı, 12 Nisan 2028. Deniz annesinin sesli tarifini bir kez daha dinliyor: hamur ince, mantılar fındık kadar, yoğurt sarımsaklı. Geçen kış gün dönümünde 小明'in ailesine «bir dahaki sefere yoğurtlu mantı yaparım» demişti; o gün bu cumartesi. 小明'e davet mesajını yazarken bir cümlede takılıyor: «Annemin mantısını deli gibi özledim.»

想得不得了'yi biliyor. Ama «annemin mantısı» nereye girecek? 想 ile 得'nin arasına sığmıyor, 不得了'nin arkasına da asılmıyor.

Anlatım

Bilinenden bir adım öte

得不得了'yi Ders HSK5.11'de kısaca gördün: 得 ile sıfata bağlanıyor, iyi ve kötü duyguyu taşıyor, 很 almıyor. Beşinci düzeyin izlencesi onu tümleçler başlığında ayrıca sayar. Burada sorulan başka: öteki derece tümleçlerinden daha mı güçlü, duygu fiili bir nesne alınca cümle nasıl dizilir, heceleri yer değiştirince ortaya çıkan 了不得 ne demektir?

Bir güç cetveli var mı?

İzlence derece tümleçlerini sırayla verir: 得很 üçüncü düzeyde, 死了 ve 得厉害 dördüncüde, 得不得了 beşincide. Bunu bir güç merdiveni gibi okumak çekici, ama sıra öğrenme sırasıdır. Bazı öğrenme siteleri 得很 < 得不行 < 得不得了 < 得要命 diye bir dizi çiziyor; sözlüklerde ve aşağıdaki derlem çalışmasında böyle bir dizi yok.

张莉萍 2000 yılında bu soruya sayılarla bakmış. 1994 tarihli eski dilbilgisi izlencesi 得很'yi ilk basamağa (甲级), 得不得了'yi ikinciye (乙级) koyuyordu. Tayvan'daki Academia Sinica dengeli derleminde 得很 70, 得不得了 40 kez geçiyor. Yazara göre bu fark iki ayrı düzeyi haklı çıkarmaz; ikisi anlamca ve kullanımca «çok yakın»dır, 极了 ile birlikte öğretilmeleri iyi olur.

Öyleyse 冷得很 ile 冷得不得了 arasındaki fark bir termometre farkı değil; ayrıldıkları yer bağlanış ve çağrışım. 死了 ve 极了 sıfata doğrudan yapışır, 得很, 得厉害 ve 得不得了 araya 得 ister. 得厉害 Ders HSK4.25'te ağrının şiddetinde göründü. 不得了 ise tek başına «iş ciddi» anlamını da taşıyan bir kelime. Bu derste onu taşma duygusuyla okuyoruz: derece, söyleyenin baş edebileceği sınırı aşmış. Bu bir yorum; sözlük yalnız «özellikle, son derece» der.

得'nin en sadık eşi

Aynı çalışma bir sıfat ve 得'den sonra hangi kelimenin geldiğini de ölçmüş. Ölçü karşılıklı bilgi değeri: iki kelime rastlantının ne kadar üstünde yan yana düşüyor? Listenin başında 不得了 var, 7,35 ile; 很 3,66'da kalıyor. Derlemde 不得了 toplam 111 kez geçiyor, 40'ı tam bu yuvada. 很 bu yuvada daha sık, ama dilin her yerinde dolaşıyor; 不得了 ise bu yuvaya bağlı yaşıyor.

Üslup için de bir ipucu var: yazar derlemin çoğunun yazılı metin olduğunu not eder. Demek ki 得不得了 yalnız sohbetin malı değil. Resmî bir raporda ise derece çoğu zaman sıfatın önüne geçer ve 极其 ile söylenir.

Hangi kelimeler taşır?

İzlence iki tür ana kelime sayar. Birincisi sıfat: 冷, 忙, 紧张, 兴奋, 伤心. İkincisi duygu fiili: 喜欢, 想, 担心, 羡慕, 气. Duygunun rengi seçilmez; Chinese Grammar Wiki'nin örnekleri 气得不得了 «öfkeden kuduruyor» ile 喜欢得不得了 «bayılıyorum»u aynı sayfada verir.

跑, 写, 包 gibi eylem fiilleri bu yuvaya girmez; «çok koştu» için süre, sayı ya da durum tümleci gerekir. Dereceyi iki kez işaretlemek de olmaz: 很高兴 ile 高兴得不得了'den biri seçilir; 非常, 特别, 太 için de durum aynı.

Nesne nereye gider?

Duygu fiilinin nesnesi vardır: 喜欢这本小说, 想家, 羡慕他. Nesne fiil ile 得'nin arasına sıkışamaz, 不得了'nin arkasına da eklenemez.

Bir yol nesneyi cümlenin başına, konu yerine almak. Chinese Grammar Wiki'nin örneği bu: 这件衣服，我喜欢得不得了 «Bu giysiye bayılıyorum». Nesne zaten konuşulan, bilinen bir şeyse en doğal yol bu.

Öteki yol fiili tekrarlamak. Ders HSK3.20'de fiil kopyalama cümlesini (重动句) 说汉语说得很好 gibi durum tümlecinde gördün; derece tümlecinde de aynı düzen işler: fiil nesnesiyle bir kez, 得 ile bir kez daha. 他想家想得不得了 «Evini deli gibi özlüyor». 张莉萍'nin incelediği üç başlangıç kitabının üçü de bu tekrarı ayrıca öğretir.

家 gibi kısa bir nesne kopyada rahat durur. Deniz'in «annemin yaptığı mantı»sı uzun; iki 想'nin arasında cümle ağırlaşır, başa almak daha hafif: 我妈妈做的饺子，我想得不得了. Bu bir tercih, zorunluluk değil.

Olumsuz ve soru

Derece tümleçlerinin olumsuz biçimi yok; «o kadar soğuk değil» için önde bir zarf gerekir: 不太冷, 没那么冷. Soruyu çoğu zaman 多 ya da 怎么样 taşır, 得不得了 cevapta gelir: 你有多紧张？— 紧张得不得了.

了不得: hecelerin yeri değişince

了不得 liǎobùdé aynı üç karakterin başka bir sırası, ama ayrı bir kelime. 汉典 ona üç anlam verir. İlki «olağanın üstünde», yakın anlamlısı 了不起: 真了不得 «helal olsun». İkincisi «durum ciddi»: 可了不得 bir alarmdır ve bu anlamda 不得了'ye yaklaşır. Üçüncüsü kibir: 他自以为了不得 «kendini bir şey sanıyor».

了不得 bir adın önünde niteleyici de olabilir: 一件了不得的大事 «olağanüstü bir olay». 国语辞典'nin eski bir romandan aktardığı 把他喜的了不得'da derece tümleci gibi çalışıyor; izlencenin derece tümleci ise 不得了.

Ezber için: övgü 了 ile açılır. Övgüde izlencenin kelimesi 了不起'dur; 了不得 listede yok.

Karakter köşesi

羡慕 xiànmù «imrenmek» bir duygu fiilidir: 羡慕得不得了. 慕'nun altındaki parça 心'nin bir biçimidir. 锅: 一锅饺子, 火锅 huǒguō. 伤: 伤心 shāngxīn «kalbi kırılmak». 奋: 兴奋 xīngfèn «coşkulu».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe dereceyi sıfatın önüne koyar. Göksel ve Kerslake sıfatı niteleyen iki yol sayar: «çok», «biraz» gibi basit derece zarfları ve «kadar» ile kurulan öbek ya da yan cümle. İkincisinin örneği tam bu dersin konusu: «inanılamayacak kadar temiz». Çince aynı bilgiyi sıfatın arkasına, 得'nin ardına koyar: 干净得不得了.

Türkçenin güçlü derece öbekleri sık sık bir olanaksızlıktan kurulur: «dayanılmayacak kadar sıcak». 不得了'nin içinde de bir 不 ve olasılık tümlecinden tanıdığın, «bitmek» anlamlı liǎo duruyor. Bu bir köken iddiası değil, bir benzerlik: iki dilde de ölçünün ucu «olmaz» diye söyleniyor.

Nesne konusunda Türkçe daha rahat. «Annemin mantısını deli gibi özledim» cümlesinde nesne yerinden kıpırdamaz, derece fiilin önüne girer. Çincede derece fiilin arkasında kuyruk olduğu için nesneye yer kalmaz.

了不得 için Türkçede tek kelime yok. Övgüde «helal olsun», «müthiş», kibirde «kendini bir şey sanmak», alarmda «eyvah» karşılık olur.

Örnekler

Örnek diyalog

Cumartesi, 15 Nisan 2028, akşam yedi. Deniz'in mutfağında su kaynıyor; 小明 ile 小林 kapıda ayakkabılarını çıkarıyor.

Mantılar tabaklara iniyor; üstüne sarımsaklı yoğurt, en üste 小明'in bir zamanlar getirdiği acı biber yağı.

Deniz'in telefonu çalıyor: Şanghay'dan 大卫, görüntülü.

Deniz kancadaki cümleyi nesneyi başa alarak kurdu; 小明 aynı yolu 这种饺子 ile izledi. 小林'nin 真了不得'si bir övgü; mutfakta telaş olmadığı için kimse 不得了'yi ünlem olarak kullanmadı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 他的同屋，他羡慕得不得了。 / 他羡慕他的同屋羡慕得不得了。 (b) 明天的考试，我担心得不得了。 / 我担心明天的考试担心得不得了。 Nesne 得'nin önüne sıkışamaz.
2. (a) 了不得 — on yaşında bir çocuğa övgü. (b) 不得了 — sıfatın arkasında, 得 ile derece. (c) 了不得 — kibir anlamı: kendini bir şey sanmak.
3. Gelebilir: 紧张, 累 (sıfat), 喜欢, 担心 (duygu fiili). Gelemez: 跑, 写 — eylem fiilleri derece taşımaz.
4. 这些照片，我喜欢得不得了。 Nesne uzun olduğu için başa geçti; fiil tekrarı da kurulabilir ama daha ağır.

Özet kartı

1. 得不得了 bir sıfata ya da 喜欢, 想 gibi bir duygu fiiline 得 ile bağlanır; 死了 ve 极了 gibi doğrudan yapışmaz.
2. İzlencedeki sıra (得很 → 死了, 得厉害 → 得不得了) bir öğrenme sırasıdır; derlem çalışması 得很 ile 得不得了'yi anlamca çok yakın bulur.
3. Bir sıfat ve 得'nin arkasında en sıkı bağlanan kelime 不得了'dir; yazılı metinlerde de geçer. Resmî yazı dereceyi çoğu zaman 极其 ile öne alır.
4. Duygu fiilinin nesnesi 得'nin önüne giremez: ya başa alınır (这本小说，我喜欢得不得了) ya fiil tekrarlanır (想家想得不得了).
5. Olumsuz biçimi yok (不太冷, 没那么冷); önüne 很, 非常 gibi bir zarf da almaz.
6. 了不得 liǎobùdé ayrı bir kelime: övgü (真了不得, yakın anlamlısı 了不起), alarm (可了不得), kibir (自以为了不得).

Sonraki derse köprü

Bu akşamın dereceleri bir durumun en uç noktasını ölçtü. Bir durumun ne zaman başladığı ise ölçülmedi: Pekin'de nisan ortası, günler ısınmaya başlıyor ve Çince bunu 热得不得了 ile değil, 热起来 ile söyler. Sıradaki ders yön tümleçlerinin bu ikinci hayatını açıyor: 静下来'da bir sakinleşme, 热起来'da bir başlangıç, 坚持下去'da bir sürdürme. 起来 bir yukarı hareketten nasıl bir başlangıca dönüşür?