动词+得/不得: 舍不得, 吃不得

Kanca

Salı, 4 Nisan 2028. Takvimde 清明 yazıyor; okul kapalı. Deniz sabah erkenden dolabın alt rafını boşaltıyor; en dipten tabanı delik bir çift koşu ayakkabısı çıkıyor. Ayakkabı çöp torbasının ağzına kadar gidiyor, sonra rafa geri dönüyor.

舍不得'nin 得'sinin arkasında ne 懂 var ne 到 ne 了; olasılık tümlecinin bildik parçası eksik. Aynı sabah buzdolabındaki bir yoğurt için 吃不得 da duyulacak; o da «yiyemem» demiyor. Öyleyse bu 不得 neyin önünü kesiyor?

Anlatım

Olasılık tümlecinin üçüncü katı

Beşinci düzeyin tümleç başlığı olasılık tümlecine (可能补语) bir halka daha ekliyor: 动词+得/不得. Önceki halkalarda 得 ya da 不'nin arkasından asıl tümleç gelirdi; bu halkada tümleç 得'nin kendisidir.

İlk halkayı Ders HSK3.17'de, ikincisini Ders HSK4.25'te gördün. Üçüncüde soru yeteneğe ya da engele değil, eylemin sonucuna bakıyor.

汉典 bu 得'yi hafif tonlu yardımcı kelime (助词) sayar, «yapılabilir» anlamı verir ve iki olumsuz örnek gösterir: 我们可粗心不得 «Dikkatsizlik etmeye hiç gelmez», 她能去我为什么去不得 «O gidebiliyorsa ben neden gidemeyeyim».

吃不得'nin üç okuması

郭沂滨'nin (2020) derlem çalışması V不得'nin üç anlamını ayırır.

Birincisi düpedüz olanaksızlıktır: hasta yatağında 动不得 «kıpırdayamıyor». Burada bir koşul eylemi engelliyor; ilk iki halkaya en yakın okuma budur.

İkincisi değerlendirici izin vermemedir. Makalenin örneğinde bir anne, iyi görünen bir lahana için 毒得很，吃不得 der: zehirli, yenmez. Söylenen yeme gücü değil, yemenin sonucudur. 郭'ya göre bu okuma çoğunlukla gazetede ve ders kitabında, dinleyene seslenmeden geçer.

Üçüncüsü caydırıcı izin vermemedir: 使不得！ «Sakın, olmaz!» Söz doğrudan karşıdakine yönelir; makale bu okumayı konuşma dilinin işi sayar. Caydırma (劝阻) kavramını 别 ile tanıyorsun; V不得 aynı işi fiilin arkasından yapar.

汉典'nın 吃不得 maddesi aynı yelpazeyi sözlük diliyle verir: 那果子酸得吃不得 «meyve yenmeyecek kadar ekşi», 河豚有毒吃不得 «balon balığı zehirlidir, yenmez». Üçüncü anlam mecazdır: 他吃不得苦 «sıkıntıya dayanamaz».

Nesne öne geçer

Aynı makalenin aktardığı 李宗江 (1994) ve 刘月华 (2001) çizgisine göre izin vermeme anlamındaki V不得 nesneyi arkasına seyrek alır; nesne çoğu zaman cümlenin başına, konu yerine geçer. 这事误不得 doğal duyulur, 误不得这事 kulağı tırmalar. Önce şeyi adlandır, hükmü sona bırak: 这个酸奶吃不得, 那些花碰不得.

Olumlu biçim: soru ve cevap

Olumlu V得 düz cümlede seyrektir; 刘月华'ya göre bu tür olasılık tümleci sorular dışında genellikle yalnız olumsuz kullanılır. Soruda ve cevabında yaşar: 这个还吃得吗？ — 吃得. Düz bir tespit için 能 ya da 可以 daha doğaldır: 这个还能吃.

Fiilin yerine sıfat da gelebilir. 刘月华'ya göre bunlar çoğunlukla konuşma dilinin, insanın denetleyebildiği durumları anlatan sıfatlarıdır: 粗心不得, 急不得, 马虎不得.

舍得 ve 舍不得: sözlüğe girmiş bir çift

舍 shě «bırakmak, vazgeçmek» demek. 舍不得 bu kalıbın kalıplaşıp tek kelime olmuş biçimidir; 汉典 onu «sevip kıymet verdiği için bırakmaya ya da vazgeçmeye gönlü razı olmamak» diye açıklar. Arkasına bir isim de gelir, bir fiil de:

• 舍不得这里的朋友 — buradaki arkadaşlardan ayrılmaya kıyamamak
• 舍不得扔 — atmaya kıyamamak
• 舍不得花钱 — para harcamaya kıyamamak

Olumlusu 舍得: «vermeye razı olmak, esirgememek». Öteki V得 biçimleri gibi en rahat soruda ve karşıtlıkta durur: 你舍得吗？ 买书他很舍得. 国语辞典'nin 《红楼梦》 örneğinde de bir soru gizli: 那里就舍得了 «nasıl kıyar?».

宿舍'deki 舍 ise shè okunur; bu dersinki hep shě.

İki akraba, iki kardeş

Aynı çerçeveden iki üst bant kelimesini tanımak yeter. 怪不得 «demek o yüzden», yani şaşırmayı bırakıp nedeni kavramak: 怪不得你这么高兴. 恨不得 ise güçlü bir isteği söyler: «hemen … yapabilmeyi ne çok isterdim». Anlam parçalardan uzaklaşmış: 恨不得 kimseden nefret etmiyor.

Bir önceki dersin kalıbının 不得'li kardeşi X也X不得，Y也Y不得 de birinci okumayı kullanır; 郭'nun derlemindeki 进不得退不得'de iki yol gerçekten kapalıdır.

得'nin üç okunuşu

Ayrımın anahtarı konum. Fiilin ÖNÜNDEKİ 不得 bùdé, Ders HSK3.5'teki levha dilidir: 不得入内 «Girilmez». Fiilin ARKASINDAKİ 不得 hafif tonla okunur ve konuşmanın malıdır: 吃不得. 汉典'nın modern maddeleri burada dé de yazar; bu derste 国语辞典 gibi hafif tonu izliyoruz.

Karakter köşesi

碰不得 «dokunma», 臭了 «kokmuş». 珍惜 bir şeyin kıymetini bilip özen göstermektir; 舍不得'ye yakın durur. 恨 tek başına serttir; 恨不得'de yalnız sabırsızlık kalır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe «yiyemem» doymuş mideyi de, bitmeyen tabağı da, bozuk yoğurdu da anlatır. Çince bu üç durumu ayırır: 吃不下, 吃不了, 吃不得. Bozuk yoğurt için Türkçenin başka bir yolu da var: «Bu yoğurt yenmez.» Göksel ile Kerslake, olumsuz geniş zamanın edilgen biçiminin bir şeyin genel bir özelliğini bildirdiğini ve yasak levhalarında düzenli kullanıldığını yazar (13.2.2.3, 21.4.1.1): «Girilmez», «Burada musluk suyu içilmez.»

Bu kuruluş 吃不得'ye hem anlamca benzer, yemenin gücü değil uygunluğu söz konusudur, hem dizimce: yenen şey cümlenin başına geçer. 这个酸奶吃不得 ile «Bu yoğurt yenmez» hemen hemen kelime kelime örtüşür.

Caydırıcı 使不得 «Sakın!», «Olmaz!» ünlemlerine yakındır; olanaksızlığın karşılığı ise yeterlik ekidir: «kıpırdayamıyor».

舍不得 için Türkçenin hazır bir fiili var: kıyamamak. TDK «kıymak» fiiline «acımadan vermek, esirgememek, feda etmek» anlamını da verir; bu tanım 汉典'nın 舍得 için yazdığıyla neredeyse aynıdır. «Atmaya kıyamıyorum» 舍不得扔'dir; «sana kıyamam» da 舍不得你'ya yakındır.

Örnekler

Örnek diyalog

Salı, 4 Nisan 2028, sabah on. 小明 altıncı kattan inmiş; Deniz'in mutfağında buzdolabının kapısı açık.

Yoğurt için iki hüküm duyuldu: 吃不得 sonucu tartıyor, 千万吃不得 aynı hükmü dinleyene çevirip caydırıyor. 吃得 yalnız 小明'in itirazındaki karşıtlıkta beliriyor. 舍不得'nin nesnesi önce eşya, sonra para.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 吃不了: miktar fazla. (b) 吃不下: midede yer yok. (c) 吃不得: yenirse zarar verir, değerlendirici izin vermeme.
2. (a) 桌子上的那些书动不得。 (b) 刚洗好的衣服碰不得。 Konu başa geçince hüküm doğal yerine oturur.
3. (a) Olanaksızlık: bir koşul (ateş) hareketi engelliyor. (b) Değerlendirici: ilacın sonucu üzerine bir hüküm, dinleyene seslenmiyor. (c) Caydırıcı: doğrudan karşıdakine «yapma» deniyor.
4. (a) 舍得: vaktini esirgemiyor. (b) 舍不得: vermeye kıyamıyor. (c) 舍得: soru içinde, şaşkınlıkla «kıyabilir misin?»

Özet kartı

1. 动词+得/不得 olasılık tümlecinin üçüncü halkasıdır: arkada başka tümleç yok, 得 tümlecin kendisi ve hafif tonla okunur.
2. V不得'nin üç okuması var: olanaksızlık (动不得), değerlendirici izin vermeme (评价性不允许; 吃不得) ve caydırıcı izin vermeme (使不得).
3. İzin vermeme anlamında nesne öne, konu yerine geçer: 这件事误不得.
4. Olumlu V得 sorularda ve cevaplarda yaşar; düz tespitte 能 ya da 可以 tercih edilir. Denetlenebilir durum bildiren sıfatlar da girer: 急不得, 粗心不得.
5. 舍不得 «kıyamamak», 舍得 «esirgememek»; arkalarına isim de fiil de gelir. 怪不得 ve 恨不得 aynı çerçeveden sözlüğe girmiş üst bant kelimeleridir.
6. Fiilin önündeki 不得 (bùdé) yazı dili yasağıdır; arkasındaki 不得 (bu de) konuşmanın hükmü. 得'nin üçüncü okunuşu děi «zorunda».
7. Yeni karakterler: 舍 (shě), 碰, 臭, 恨, 珍.

Sonraki derse köprü

Bu derste 不得 fiilin arkasında bir sınır çizdi ve nesneyi cümlenin başına itti. Sıradaki derste aynı üç karakter bir 了 alıp 得'nin arkasına geçiyor: 冷得不得了, 喜欢得不得了. Sınır bu kez aşılmış bir dereceyi söylüyor. 喜欢 gibi nesneli bir yüklemde nesne yine öne mi itilir, ve 得不得了 得很'den gerçekten daha mı güçlüdür?