Çaresizlik kalıbı: X也不是, Y也不是

Kanca

Cumartesi, 1 Nisan 2028, sabah onda Deniz'in telefonuna 马克'ten bir mesaj düşüyor: 张老师 sınıf başkanını akşam altıda evine çağırıyormuş, gelecek ayın sınıf etkinliğini konuşmak için. Deniz bir torba meyve alıyor ve saat altıda dördüncü kattaki kapıyı çalıyor. Kapıyı terlikli bir öğretmen açıyor; mutfakta tek kişilik bir tencere kaynıyor. Kimse kimseyi beklemiyormuş.

Birkaç dakika sonra Deniz o anı tek cümleyle anlatacak:

Cümlede ne bir «utanmak» kelimesi var ne de bir «yapamamak». 不是 sadece «değil». Bu iki «değil», mahcubiyeti nasıl taşıyor?

Anlatım

Biçim: iki uç, iki kez 也不是

İzlence kalıbı sabit öbekler (固定短语) arasında verir. Yapı simetriktir: bir eylem, 也不是; karşı eylem, yine 也不是. Özne varsa en başa gelir: 我站也不是，坐也不是. Kısa cümlede ortadaki virgül düşebilir.

石慧敏 ile 汪小溆'nun (2015) çalışması kalıbı ayrıntılı inceler. Onlara göre X ile Y çoğu zaman anlamca karşıt ya da birbirinin karşısında duran bir çifttir: 站/坐, 进/退, 哭/笑, 走/留. Kalıba giren fiiller çoğunlukla hareket fiilleri (站, 坐, 走) ya da duygu fiilleridir (爱, 恨) ve çoğu tek hecelidir. Sıfat (深也不是，浅也不是; 咸也不是，淡也不是) ve yön (左也不是，右也不是) da girebilir. Çiftin bir yarısı olumsuz da olabilir: 接也不是，不接也不是 «açsan bir dert, açmasan bir dert».

Anlam: bütün yollar kapalı

Çiftin iki ucu, o durumda yapılabilecek her şeyi temsil eder. Ayakta durmak ile oturmak arasında üçüncü bir duruş yok gibidir. İki uç da reddedilince geriye hiçbir seçenek kalmaz. Aynı makale bu etkiye «topyekûn olumsuzlama» der ve 不是'nin burada yalnız «değil» demediğini, «uygun değil» (不合适) anlamı taşıdığını yazar.

Sonuçta ortaya bir ruh hâli çıkar: makalenin deyişiyle 左右为难、无所适从, yani her yolun bir sıkıntısı olduğu ve insanın ne yapacağını bilemediği bir durum. 汉典 左右为难'yı «无论怎样做都感到困难» diye açıklar. Kalıp, o durumda ne yapacağını bilemeyen birinin tablosunu çizer: elinde sıcak bir kâse, 喝也不是，放也不是.

Eylemin gerçekten yapılıp yapılmadığı önemli değildir. Deniz o akşam hem oturdu hem kalktı; söylediği, ikisinin de yerine oturmadığıdır. Bu yüzden kalıbın içindeki 不是 zamandan etkilenmez: geçmiş bir olay anlatılırken de 没是 olmaz, 不是 kalır.

Kimin sıkıntısı?

Kalıbı bir davette, bir yanlış anlamada ya da bir sitem karşısında, kısacası mahcubiyet sahnelerinde sık duyarsın. Ama anlattığı her zaman utanç değildir. 哭也不是，笑也不是 aynı anda hem üzülüp hem gülmek isteyen birinin tablosudur. 汉典'nin 哭笑不得 için verdiği açıklama da bu ikiliği adlandırır: «既令人难受又令人发笑». 爱也不是，恨也不是 ise bir insana karşı iki zıt duyguyu birden taşımaktır.

Özne konuşanın kendisi de olabilir, bir başkası da. 他站也不是，坐也不是 dediğinde dışarıdan bir mahcubiyet tarif edersin; 我站也不是，坐也不是 dediğinde kendi hâlini itiraf edersin. İkincisi çoğu zaman bir özrün ya da bir gülüşün başlangıcıdır.

Komşu kalıplardan ayırmak

İki seçenekli başka kalıpları da biliyorsun. Üçü ilk bakışta birbirine benziyor; sorduğun soru farklı.

不是……就是 (Ders HSK4.18) iki ihtimalden birini kesin sayar ve üçüncüsünü dışlar. 既 ile kurulan olumsuz çift (Ders HSK4.12) bir olguyu bildirir: o kişi sigara da içmez, içki de; bunda bir sıkıntı yoktur. X也不是，Y也不是 ise yapılıp yapılmadığını değil, yapılabilecek olanın uygun düşüp düşmediğini tartar. 我既不想走，也不想留 bir isteksizliği söyler; 我走也不是，留也不是 ise gitmenin de kalmanın da yanlış olacağını.

Karakter köşesi

Beşi de o akşamın kelimeleri. 煮面 tencerede kaynayan erişte; 拖鞋 kapıyı açan öğretmenin ayağındaki terlik: ayakla sürünerek yürünen ayakkabı. 忍 çoğu zaman 不住 ile gelir: 忍不住笑了 «gülmemek için kendini tutamadı». 傻 kendine söylenince bir mahcubiyet itirafıdır: 我像个傻子一样. 躲 kaçmaktır; utanç anında akla gelen ilk çare.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin olumsuz bağlacı «ne … ne» Çincedeki 既不……也不'ye yakındır. Göksel ile Kerslake'in dilbilgisinde (20.4) her «ne» bir öbeğe bağlanır ve yüklem olumlu da olumsuz da olabilir: «Ne yiyecek bulabildim ne de içecek.» Cümle bir olguyu bildirir; ikisi de yoktu, o kadar.

Çaresizliği Türkçe başka bir yoldan kurar: koşul eki iki kez kullanılır ve her iki koşulun sonu da kötü çıkar. Bunun en bilinen örneği bir atasözüdür: «Aşağı tükürsem sakal, yukarı tükürsem bıyık.» TDK onu «iki karşıt ve aynı derecede sakıncalı durum karşısında karar verme zorluğunu anlatmak için kullanılan bir söz» diye tanımlar. Bu tanım Çince kalıbın tarifi gibidir: iki karşıt uç, ikisi de sakıncalı. Gündelik konuşmada aynı şemaya yeni kelimeler de girer: «Otursam olmuyor, kalksam olmuyor.»

İki dilin aracı farklı. Türkçe koşulun sonucunu söyler (sakal, bıyık, olmuyor); Çince koşulu hiç kurmaz, eylemin kendisini 不是 ile değerlendirir. Kişiler arasında sıkışmak için TDK'da bir deyim daha var: «iki arada kalmak», «birbirine karşıt iki kişi arasında ne yapacağını bilemeyerek şaşırmak».

Örnekler

Son cümle karşılaştırma için: 既不……也不 bir isteksizliği bildirir, içinde sıkışmışlık yok. Aynı iki fiili 走也不是，留也不是 diye kursan, gitmenin de kalmanın da birini kıracağını söylemiş olurdun.

Örnek diyalog

Cumartesi, 1 Nisan 2028, akşam altı. 张老师'nin dördüncü kattaki evinin kapısı.

Deniz koltuğun ucuna oturuyor, sonra yeniden kalkıyor.

Beş dakika sonra Deniz'in telefonu titriyor.

Yirmi dakika sonra kapıda 马克 duruyor, elinde o da bir torba meyve. Masaya oturmadan önce bir an kapının eşiğinde kalıyor: bu kez çiftin iki ucu onun için kapalı. 张老师'nin 真有他的'si bir sitem, ama gülerek söylenmiş; Deniz'in 哭也不是，笑也不是'si ise gülüşe dönmek üzere olan bir mahcubiyet.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 退: 进 ile 退 karşıt bir çifttir. (b) 不接: çift olumlu-olumsuz kurulur. (c) 笑: 哭 ile 笑 yerleşik çift.
2. (a) 他周末不是游泳，就是跑步。 — iki ihtimal, biri doğru. (b) 他既不吃肉，也不吃鱼。 — olgu, sıkıntı yok. (c) 我站也不是，坐也不是。 — iki uç da uygun değil.
3. Mesaj 1 Nisan'da geldiği için şaka olabilir; gelirse kandırılmış olabilir, gelmezse bu kez gerçekten davet edilmişse öğretmenini kırar. İki yolun ikisi de riskli.
4. 礼物，我打开也不是，不打开也不是，大家都看着我。 — iki heceli fiil de çifte girer; olumlu-olumsuz çift doğaldır.

Özet kartı

1. X也不是，Y也不是 iki ucu birden reddeder: yapılabilecek her şey uygunsuz görünür.
2. X ile Y çoğu zaman karşıt bir çifttir (站/坐, 走/留, 进/退, 哭/笑) ya da olumlu-olumsuz bir çift (接/不接). Fiiller çoğunlukla tek hecelidir.
3. 不是 burada «uygun değil» anlamı taşır; geçmiş olay anlatılırken de 不是 kalır, 没是 olmaz.
4. Kalıp mahcubiyeti, iki arada kalmayı ve karışık duyguyu anlatır: topyekûn olumsuzlama (全量否定).
5. 不是……就是 iki ihtimalden birini doğru sayar; 既不……也不 bir olguyu bildirir; X也不是，Y也不是 ise ikisinin de uygun düşmediğini söyler.
6. Türkçede en yakın şema koşul ekiyle kurulur: «Aşağı tükürsem sakal, yukarı tükürsem bıyık.»
7. Yeni karakterler: 躲, 忍, 傻, 拖, 煮.

Sonraki derse köprü

İzlence aynı satırda bu kalıbın bir kardeşini de sayar: X也X不得，Y也Y不得. Orada her yarıda fiil iki kez geçer ve sona 不得 eklenir. 不是 bir değerlendirmeydi: yapılan şey uygun düşmüyordu. Fiilin arkasına 不得 gelince söz değişiyor; artık bir şeyin yapılıp yapılamayacağı ya da yapılmaması gerektiği konuşuluyor. 吃不得 bir yiyecek için ne söyler, 舍不得 neden bir eşyayı elden çıkaramayan birinin sözüdür?