Konuşma kalıpları: X什么X, 不X白不X, 真有你的

Kanca

Cumartesi, 25 Mart 2028, sabah dokuzu yirmi geçe. Deniz koşudan yeni dönmüş. Sitenin kapısında yeni bir fırının kâğıdı: açılış günü saat ona kadar tadım bedava, ilk elli müşteriye ekmek hediye. Altıncı kattan bir mesaj:

İki 不 ve bir 白: harfi harfine «tatmamak, boşuna tatmamak». Bu nasıl bir davet olur? Aynı sabah Deniz 真有你的'yi de iki kez duyacak; biri övgü, öteki sitem.

Anlatım

Üçü de konuşmanın hazır kalıbı

Beşinci düzeyin dilbilgisi listesi bu üçünü sabit kalıplar (固定格式) arasında sayar. Kelimeleri tanıdık; anlamı kalıbın kendisi taşır. Üçü de tanıdıklar arasındaki konuşmada yaşar.

X什么X: sormayan 什么

什么'nin soru sormadan da bir «hayır» taşıyabildiğini biliyorsun; Ders HSK4.26 bunu 算什么 ve 有什么好……的 ile işlemişti. Bu kalıpta fiil 什么'yi iki yandan sarar: 哭什么哭, 看什么看, 急什么急.

Chinese Grammar Wiki farkı şöyle koyar: «Neye bakıyorsun?» diyen biri meraklı da olabilir; fiil tekrar edince merak kalkar, sinirlenme kalır. Pekin Üniversitesi'nin kalıplar veritabanı (现代汉语构式数据库) örtük anlamı «V yapma» ya da «V yapmamalısın» diye yazar. 相业伟 (2014) de iki yön ayırır, yasaklamak ve «böyle olmamalı» demek; kalıbın tonunu azarlayıcı bulur.

İki yön şöyle ayrılır:

İkinci satırda X bir sıfattır. Veritabanına göre önceki sözde X'le ilgili bir şey geçmiş olmalı; konuşan o değerlendirmeyi reddeder. Kaynağın örneğinde biri «Çok pahalı» der, öteki cevap verir: 上海滩擦皮鞋十块钱贵什么贵？ «Şanghay'da ayakkabı boyası on yuan, bunun nesi pahalı?»

Hece sayısı da önemli. Wiki tekrarın genellikle tek heceli sıfatlarla yapıldığını yazar; 章昱帆 (2022) tek heceli biçimi tipik konuşma dili sayar. İki heceli X'te ikinci kopya çoğu zaman düşer: 紧张什么紧张 yerine 紧张什么.

Bir yerde itiraz ısınır: 谢什么谢 teşekkürü reddeder ama azarlamaz, «gerek yok» der. Wiki'nin 道什么歉啊，又不是你的错 örneği de böyle: «Ne özrü, senin suçun değil ki.» Wiki'ye göre bu konuşmalar çoğunlukla tanıdıklar arasında geçer; dozu ton ve bağlam belirler. Yabancıya söylenen 你看什么看？ ise kolayca kavga cümlesine döner.

不X白不X: bedavanın hesabı

白'nın «boşuna» ve «karşılıksız» anlamlarını Ders HSK5.4'ten tanıyorsun. Kalıplar veritabanı bu kalıbı şöyle açıklar: X bir bedel istemiyor, öyleyse X yapılmalı. Ön kabulü (预设) bedelsizlik, söylediği «yap».

吕峰'nin (2012) çözümlemesinde iki 不X aynı görünür ama işleri farklıdır: birinci 不X özne, 白不X yüklemdir. 不吃白不吃 yani «yememek, boşuna bir yememektir»: yemeyen hiçbir şey kazanmaz, fırsatı da kaçırır.

Veritabanının örneklerinde fiil hep tek hecelidir (吃, 要, 看, 问, 用); bu derste de öyle kuruyoruz. Kalıp tek başına bir cümle de olur, yüklem de: 送来的票自然不看白不看 «Gönderilen bileti izlememek olmaz tabii».

Veritabanı kalıbın duygu rengini «olumluya yakın» sayıyor, ama kendi örneklerinden biri başka bir yüz gösteriyor: 形成不捞白不捞的局面 «herkesin kapabildiğini kaptığı bir ortam oluştu». Kendi fırsatını anlatan için kalıp neşelidir; başkalarını anlatırken karşılıksız kazanç peşinde koşmayı, 占便宜'yi teşhir edebilir.

Bir örnek 白'nın iki anlamını yan yana koyuyor: 属于不提白不提，当然，可能提了也白提 «Söylememek olmaz; tabii söylesen de boşuna olabilir».

真有你的: hayranlık da sitem de

Sözlükte 真有你的 yalnız övgüdür. Tayvan Eğitim Bakanlığı'nın sözlüğü (重編國語辭典) 有你的'yi birinin epey becerikli olduğunu söyleyen bir iltifat diye tanımlar; örneği: 沒想到你三兩下就把事情擺平了，真有你的 «İşi şıp diye halledeceğini düşünmemiştim, helal olsun sana». Kalıplar veritabanında da anlamı «你真厉害», duygu rengi övgü; kalıp donmuştur (凝固型) ve tek başına ya da yüklem olarak söylenir: 老王可真有你的！

İzlence kalıbı 他 ve 她 ile de verir: 真有他的 orada olmayan birine duyulan hayranlıktır.

Konuşmada söz ters yöne de döner. Bir öğrenme sitesi ikinci bir kullanım anar: karşıdakinin davranışı karşısında söz bulunamadığında. Bu, Ders HSK4.30'daki ironinin (反语) ta kendisi: sözcükler övüyor, kastedilen sitem. Hangisi olduğunu kalıp değil, yanındaki olgu söyler: arkasında bir başarı varsa hayranlık, bir zarar varsa sitem.

Karakter köşesi

免费 kapıdaki kâğıdın ilk kelimesi; açılış indirimi 开业优惠, hediye ekmek 赠送 ile duyurulur. 占 burada zhàn: 占便宜 zhàn piányi «karşılık vermeden kazanmak»; fal anlamında zhān okunur. 亏 不X白不X'nin gizli hesabıdır: yapmayan zarar eder.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe X什么X'ye şaşırtıcı derecede yakın bir kalıp kullanır: «Ne teşekkürü!», «Ne pahalısı, indirimde!» Karşıdakinin sözü «ne»den sonra -(s)I ekiyle tekrar edilir ve geri çevrilir. Fiil için Türkçe «ne»yi fiilin önüne koyar: «Ne ağlıyorsun?» Göksel ile Kerslake'in bir örneği de soru kılığında bir sitemdir: «Sabah sabah ne diye bu kadar gürültü yapıyorsunuz?» (16.1.3). Kitaba göre «sabah sabah», eylemin o saatte yapılmasını uygunsuz bulduğunu ima eder; kimse gerekçe beklemiyor.

不X白不X için Türkçenin hazır bir atasözü var: «Bedava sirke baldan tatlıdır». TDK onu «masrafsız ve emeksiz elde edilen şeyler insana hoş gelir» diye açıklar. Çince kalıbın vurgusu biraz farklı: bedavanın tadını değil, kaçırmanın zararını hesaplar. Türkçe konuşmadaki «bedava ya, kaçırılmaz» bu hesaba daha yakın.

真有你的'nin iki yüzü Türkçede de tek bir sözde birleşiyor: «helal olsun». TDK'nın üç anlamından biri takdirdir, bir başkası sitem; sitemin örneği «Helal olsun, bunu senden beklemezdim.» «Pes» de iki yöne bakar: TDK onu yenilgiyi kabul etmek için ya da birinin şaşırtıcı davranışlarına karşılık söylenen bir söz diye tanımlar.

Örnekler

Son iki cümlede söz aynı; okunuşunu yanındaki olgu belirliyor: biri başarı, öteki dalgınlık.

Örnek diyalog

Cumartesi, 25 Mart 2028, dokuzu yirmi geçe. Deniz'in kapısında 小明, elinde telefonuyla.

Fırının önünde kısa bir sıra. Deniz tezgâha geldiğinde satıcı bir sayıya bakıyor.

Onu yirmi geçe 马克 bisikletiyle beliriyor. Tezgâhtaki tabaklar boş.

小明'in ilk 真有你的'si ellinci ekmeğe hayranlık, ikincisi okunmamış bir duyuruya sitem. 难过什么难过'da iki heceli sıfat bilerek tekrar ediliyor ve itirazı şakaya çeviriyor. 不喝白不喝 ise ısmarlayanın yüzüne söyleniyor: arkadaşlar arasında takılma, bir ev sahibine söylense açgözlülük gibi duyulabilir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örneğin: (a) 急什么急，会一个小时以后才开始。 (b) 现在借书免费，不借白不借。 (c) 你考得最好？真有你的！
2. (a) Sitem: olgu bir zarar, şemsiye yine götürülmüş; 又 bıkkınlığı da taşıyor. (b) Hayranlık: zor soru on dakikada bitmiş.
3. 小什么小，四个人住也够了。 ve 麻烦什么，十分钟就做完了。 — Tek heceli 小 rahatça tekrar eder. İki heceli 麻烦'de ikinci kopya çoğu zaman düşer; 麻烦什么麻烦 daha seyrek duyulur.
4. Kendi fırsatı için neşeli bir hesap: bedelsizi kaçırmamak. Başkalarını eleştirirken aynı hesap 占便宜 tutumunun adı olur.

Özet kartı

1. X什么X soru gibi kurulur ama itiraz eder: süren bir davranışı durdurmak ister (哭什么哭) ya da az önce söylenmiş bir değerlendirmeyi reddeder (贵什么贵).
2. Tekrar tek heceli X'te doğaldır; iki heceli X'te ikinci kopya çoğu zaman düşer: 紧张什么.
3. 谢什么谢 ve 道什么歉 itirazı sıcaklığa çevirir: «gerek yok». Yabancıya söylenen 看什么看 ise kavga davetidir.
4. 不X白不X'nin ön kabulü bedelsizliktir; söylediği «yap». Birinci 不X özne, 白不X yüklem: yapmamak, boşuna yapmamaktır. Fiil tek hecelidir.
5. Kendi fırsatı için neşeli, başkalarının davranışı için 占便宜'yi teşhir eden bir kalıp olabilir.
6. 真有你的'nin sözlükteki duygu rengi (感情色彩) övgüdür: «helal olsun». Konuşmada ironiyle sitem olur; hangisi olduğunu arkasındaki olgu söyler. 真有他/她的 orada olmayan için.
7. Yeni karakterler: 免, 惠, 占 (zhàn), 亏, 赠.

Sonraki derse köprü

Buraya kadar konuşan hep rahattı: itiraz etti, fırsatı yakaladı, övdü ya da sitem etti. Sıradaki ders tersini ele alıyor: iki yolun ikisi de kapalı, ne ayakta durmak oluyor ne oturmak. Çince bu sıkışmışlığı 也不是'yi iki seçeneğe birden bağlayarak kurar. Aynı olumsuzluk iki kez söylenince geriye ne kalır?