不得了, 用不着, 从…来看, 以来, 由…组成

Kanca

Cuma öğleden sonraları sınıfta okuma toplantısı (读书会) var. 24 Mart'ta kapı açılıyor, 马克 nefes nefese içeri giriyor ve sınıfın ortasında durup bağırıyor:

Ne olmuş? Grubun fotokopileri otobüste kalmış. Türkçe bu anda «eyvah» der. Oysa 汉典 aynı kelimeye 他高兴得不得了 diye bir örnek de veriyor: orada kimse telaşta değil, biri çok sevinmiş. Mark'ın felaketi ile bu sevinç aynı sözü nasıl paylaşıyor?

Anlatım

Beşi de hazır öbek

HSK 5 dilbilgisi listesi bu beşini «sabit öbekler» (固定短语) arasında sayar; her biri bir bütün olarak öğrenilir. 不得了 listede bir kez daha, tümleçler arasında geçer.

不得了: işin büyüğü

不得了 bùdéliǎo iki iş görür. 国语辞典 birincisini «durumun ciddiliğini bildirir» diye tanımlar. Yüklem olarak sık sık 可 ile gelir: 这可不得了 «Bu iş ciddi». Olumsuz biçimi telaşlanan birini yatıştırır: 没什么不得了的 «Büyütecek bir şey yok».

Ünlem olarak arkasına bir 了 daha alır: 不得了了！ Okunuşu Ders HSK4.25'teki 吃不了了 ile aynı mantıkta ayrılır. Kelimenin içindeki 了 liǎo okunur; sondaki 了 değişim edatıdır, le okunur ve «işte şimdi oldu» der: bùdéliǎo le. 汉典'nin bir maddesi «ciddi» anlamına bù dé le okunuşunu da yazar; 国语辞典 iki anlamda da liǎo verir. Bu derste kelimenin içi hep liǎo okunuyor.

İkinci iş derecedir. Sıfatın ya da bir duygu fiilinin (心理动词) arkasına 得 ile bağlanır ve dereceyi en üste çıkarır: 高兴得不得了 «sevinçten uçmak», 热得不得了 «müthiş sıcak». 汉典 sevincin yanına 坏得不得了'yı da koyar. Kancadaki sorunun cevabı burada: derece anlamında 不得了 iyi ya da kötü her duyguyu taşır, ünlem olarak ise bir telaşın sesidir.

累死了 ve 好极了'deki 死了 ile 极了 sıfata doğrudan eklenir. 不得了 derece anlamını ancak 得'nin arkasında kazanır; 得 düşerse geriye «durum ciddi» anlamı kalır.

用不着: hiç gerek yok

用不着 yòng bu zháo, 国语辞典'nin tanımıyla «不用、不需要». Sözlüğün örneği bir dostluk cümlesidir: 这样的交情用不着客气 «Bu kadar yakınlıkta nezakete gerek yok».

Yapısı 睡不着'daki olasılık tümlecidir; 着 burada da zháo okunur. Olumlu 用得着 çoğu zaman bir soruda duyulur: 这还用得着问吗？ «Bunu sormaya gerek mi var?»

不用 ile ayrıldığı iki yer var. Birincisi nesne alması. 用不着 bir adı doğrudan alabilir: 今天用不着伞 «Bugün şemsiyeye gerek yok». 不用 bir ada gelince anlam kayar: 我不用这本词典 «Bu sözlüğü kullanmıyorum», 我用不着这本词典 ise «Bu sözlüğe ihtiyacım yok». İkincisi sıfat gibi bir ada bağlanması: 用不着的书 «gerekmeyen kitaplar».: 把用不着的书放回书架. Teşekküre verilen hazır cevap ise 不用谢'dir; sözlüğün 用不着客气 örneği bir nezaket kalıbı değil, iki dost arasındaki ilişkiye dair bir tespit.

从……来看: neye bakarak?

从 X 来看 cóng X lái kàn bir yargının dayanağını öne çıkarır. X bir kanıt ya da bir açıdır. Laoshi'nin örneği tipiktir: 从他的成绩来看，他不是很努力的一个学生 «Notlarına bakılırsa pek çalışkan bir öğrenci değil». Yargıyı veren konuşandır; 从……来看 yalnız neye baktığını söyler.

Ders HSK3.35'teki 对……来说 da Türkçede çoğu zaman «-A göre» olur; fark X'in rolündedir:

Birinci satırda metin Mark'a uzun geliyor; başkasına kısa gelebilir. İkincide bu Mark'ın fikri. Üçüncüde karakter sayısı ölçülmüş, yargı ona dayanıyor.

以来: o günden bugüne

以来 yǐlái bir zaman noktasının arkasına gelir ve o noktadan konuşma anına kadar süren dilimi kapsar. 杜永道 bunu 以后 ile ayırarak anlatır: 以后 bir noktanın sonrasıdır ve o nokta geçmişte de gelecekte de olabilir; 以来 ise mutlaka geçmişte başlar ve bugüne uzanır. Onun örneği bir sergi: 展览会开幕以来，每天接待好几万参观者 «Sergi açıldığından beri her gün on binlerce ziyaretçi geliyor». Aynı yazı 1951'de başlayan bir kampanyanın bir yıllık sonucunu anlatan bir cümleyi düzeltir: 以来 yerine 以后, çünkü cümle bugüne değil, kapanmış bir döneme bakıyor.

Önüne üç türlü şey gelebilir. Bir olay: 搬家以来. Bir tarih: 三月以来. Bir süre: 三年以来 «üç yıldır»; 国语辞典 bu kullanıma 十年以来'yı örnek verir. 自从 ile başlayan bir öbeği de en resmî biçimde kapatır: 自从开学以来.

由……组成: parçalardan bütüne

Ders HSK4.8'de 由'yu bir işin kime düştüğünü söylerken gördün: 这件事由我负责. 由……组成 yóu … zǔchéng aynı 由'yu bu kez bir bütünün neyden yapıldığını söylemek için kullanır. Sıra şöyle: bütün başta, 由 ve parçalar ortada, 组成 sonda. 一年由四个季节组成 «Bir yıl dört mevsimden oluşur».

汉典 组成'yu «parçaların birleşip bir bütün olması» diye tanımlar. 由 olmadan da kurulur; o zaman parçalar özne olur ve 组成 bir eylem anlatır: 国语辞典'nin örneğinde en iyi oyuncular seçilip bir takım kuruluyor, 组成代表队. Sözlükteki yakın anlamlısı 构成 gòuchéng da 由 ile kurulur, ama soyut sonuçlara da uzanır: 构成威胁 «tehdit oluşturmak».

Karakter köşesi

构成 ve 结构 jiégòu «yapı» bütün ile parçayı anlatır. 庭: 家庭 jiātíng «aile» ve 庭院 tíngyuàn «avlu». 胡 burada 胡同 hútòng'un ilk hecesidir, Pekin'in dar sokakları; 国语辞典 kelimenin Moğolca ya da bir Türk dilinden gelmiş olabileceğini, ilk anlamının «su kuyusu» olduğunu yazar. 糟: 糟糕 zāogāo «berbat», 糟了 «eyvah». 状: 状况 zhuàngkuàng «durum».

Türkçe ile karşılaştırma

以来'nin en yakın karşılığı «beri». Göksel ve Kerslake'e göre «beri» bir başvuru anına kadar süren bir durumu anlatır ve iki şey alır: «Pazartesiden beri hastayım»da başlangıç noktasını, «üç günden beri»de süreyi. 以来 da ikisini alır: 星期一以来, 三天以来. Ayrıldıkları yer başvuru anıdır. Türkçe «beri» geçmişteki bir ana da bağlanabilir: «Ekim başından beri yurtdışındaydı». 以来'nin başvuru anı ise sözlük tanımında hep bugündür.

由……组成 Türkçede «-DAn oluşmak» ile birebir örtüşür. Kitaba göre «oluş-» nesnesini ayrılma hâliyle alır: «dört mevsimden oluşur». «Oluşturulur» diye edilgen düşünülünce ise cümle 被'ya kayıyor.

从……来看'nın Türkçesi ya bir alan seçer («fiyat açısından», «kalite bakımından») ya da bir kanıtı gösterir («notlarına bakılırsa»); Çince kalıp ikisini de karşılar. 用不着 ise «gerek yok»tur. Türkçe gerekliliği «-mAsI gerek/lazım» ile kurar; «Bana şemsiye lazım değil» cümlesinde ad doğrudan «lazım»ın öznesi, 用不着伞 de adı aracısız alıyor. 不得了了 ise «eyvah», «hay Allah» gibi ünlemlerin yerinde durur.

Örnekler

Örnek diyalog

24 Mart 2028 cuma, saat üçü geçiyor. Sınıfta okuma toplantısı başlamak üzere; 张老师 masasında, Deniz ön sırada. Kapı açılıyor.

张老师'nin son 不得了'sı bir şaka: arkasından gelen 从……来看 felaketi küçültüyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 由……组成 — 这个小组由四个同学组成: bütün başta, parçalar ortada. (b) 从……来看 — 从天气来看: hava yargının dayanağı. (c) 以来 — 来北京以来: geçmişte başlayan, bugün süren alışkanlık. (d) 用不着 — 用不着坐车: araca gerek yok.
2. 我不用这本词典。 ve 我用不着这本词典。 不用 bir ada gelince «kullanmamak» olur; 用不着 «gerek duymamak».
3. (a) 以来 — görüşmeme bugüne kadar sürüyor. (b) 以后 — gelecekte bir nokta; 以来 geleceğe bakmaz.
4. bùdéliǎo le: ilk 了 kelimenin parçası, liǎo okunur; ikincisi değişim edatı, le okunur ve durumun o an değiştiğini söyler.

Özet kartı

1. 不得了 bùdéliǎo bir durumun ciddi olduğunu söyler (这可不得了); olumsuzu 没什么不得了的 «büyütecek bir şey yok».
2. Ünlem 不得了了: içteki 了 liǎo, sondaki le. Yakın ünlem 糟了.
3. 得 + 不得了 bir sıfatın ya da duygu fiilinin arkasında dereceyi en üste çıkarır; iyi de kötü de olabilir, 很 almaz.
4. 用不着 «gerek yok»: arkasına fiil ya da ad alır, 的 ile ada bağlanır; 不用 + ad «kullanmamak» demektir.
5. 从 X 来看: X yargının dayanağıdır (kanıt ya da açı); 对 X 来说'da X etkilenen, 在 X 看来'da görüş sahibi.
6. 以来: geçmişteki bir noktadan bugüne; olay, tarih ya da süre alır. Kapanmış bir döneme ve geleceğe 以后.
7. Bütün + 由 + parçalar + 组成; 构成 yakın anlamlı, soyut sonuçlarda da kullanılır.
8. Köşeye giren karakterler: 构 (构成), 庭 (家庭), 胡 (胡同), 糟 (糟糕), 状 (状况).

Sonraki derse köprü

张老师 fotokopi için Mark'a 用不着 dedi; telaşı düz bir tespitle yatıştırdı. Aynı itirazı bir soru kılığında yapmak da mümkün: teşekkür eden birine 谢什么谢！ diye cevap verilir ve 什么 burada hiçbir şey sormaz. Sıradaki ders bu türden konuşma kalıplarını açıyor: X什么X, 不X白不X ve bir hayranlığı ya da şaşkınlığı tek nefeste söyleyen 真有你的. Soru biçimli bir cümle nasıl bir itiraz olur?