A来A去, A着A着, 没A没B, 说A就A

Kanca

Cumartesi, 11 Mart 2028. Pazartesi sınıf toplantısında okunacak dönem notunun son cümlesi dün gece hâlâ boştu. Bu sabah dere boyunca koşarken geldi. Deniz'in akşam 小明'ye yazdığı mesaj:

İlk satırda 来 ile 去'ye bölünmüş 走, yürüyüşün hiçbir yere varmadığını söylüyor. İkincide iki kez 着 alan 跑, koşunun ortasında bambaşka bir şeyin olup bittiğini haber veriyor. Tekrar aynı, eklediği anlam ayrı.

Anlatım

Dört kalıp, tek bir başlık

HSK 5 izlencesi bu dördünü sabit öbekler (固定短语) altında, dört heceli kalıplar (四字格, Ders HSK4.28) başlığında toplar. Dördünde de yuvalar var ve yuvalara giren kelime iki kez söylenir; 没A没B'de yuvalara iki ayrı kelime girer. İzlence bir de A来A去'nin uzun bir biçimini, «X来X去，都是/就是……»yı sabit biçimler (固定格式) arasında sayar.

A来A去: gidip gelen, varmayan eylem

Kalıp aynı fiili 来 ile 去'nin önünde tekrarlar: 走来走去, 跑来跑去, 飞来飞去. Fiil çoğunlukla tek hecelidir. Hareket fiiliyle kurulunca belli bir yönü olmayan, bir oraya bir buraya giden bir hareketi anlatır. AllSet Learning'in örneği tanıdık bir sahne: 学生们都很紧张，在考场外面走来走去 «Öğrenciler gergin, sınav salonunun önünde volta atıyor».

Hareket fiili olmayınca 来 ile 去 yön söylemeyi bırakır; geriye tekrar ve süre kalır. 想来想去 için 汉典 tek satırlık bir açıklama verir: 反复地多方思考, «tekrar tekrar, her yönden düşünmek». 听来听去, 看来看去, 说来说去 da aynı işi görür: eylem uzun sürdü, defalarca yapıldı.

Bu ikinci kullanımda cümle çoğu zaman bir sonuçla devam eder, ve o sonuç çoğunlukla beklenen sonuç değildir. 还, 也, 都 ile gelen bir olumsuzluk, emeğin bir yere varmadığını söyler: 我听来听去，也听不懂他的话 «Dinledim dinledim, yine de ne dediğini anlamadım» (Laoshi). Ya da düşünme bir seçimle biter: 想来想去，还是他的方法最好 «Evirip çevirdim, en iyisi yine onun yöntemi».

İzlencenin ayrıca saydığı uzun biçim bu sonucu sabitler. «X来X去，都是/就是……» ne kadar tekrarlanırsa tekrarlansın sonucun değişmediğini söyler: 说来说去，都是那几句话 «Lafı evirip çeviriyor, hep aynı birkaç cümle».

Nesneyi bu derste kalıbın arkasına değil başına alıyoruz: 这个问题我想来想去.

A着A着: süren bir işin ortasında

Ders HSK3.25'te 着 bir kez geliyor ve ikinci bir fiile eşlik ediyordu: 笑着说. Burada 着 iki kez gelir, aynı fiilin arkasında: 走着走着, 说着说着, 看着看着. Ardından çoğu zaman 就 ve yeni bir durum gelir. AllSet'in verdiği yapı şöyle: fiil + 着 + fiil + 着 + 就 + yorum + 了.

A着A着 bir işin bir süredir devam ettiğini söyler; arkasındaki cümle o iş sürerken ortaya çıkan, çoğu zaman planlanmamış bir şeyi. 我在北京的胡同里走着走着就走丢了 «Pekin'in ara sokaklarında yürürken kayboldum»; 看着看着，就睡着了 «Okurken uyuyakaldım» (AllSet). Cümlenin ağırlığı ikinci parçadadır: A着A着 sahneyi kurar, 就'nin arkası haberi verir.

Fiil süren bir eylem olmalı; 走, 说, 看, 想, 听, 写, 吃 bu kalıba girer. Nesne varsa ikinci 着'den sonra gelir: 我玩着玩着游戏，就把时间忘了 «Oyun oynarken zamanı unuttum» (AllSet).

没A没B: iki yokluk, iki ayrı anlam

Bu çerçevede 没 iki kez gelir ve iki ayrı tek heceli kelimeyi olumsuzlar. A ile B'nin ilişkisine göre anlam iki yöne ayrılır.

A ile B karşıt anlamlı olunca, söylenen aslında ikisinin arasındaki ayrımın gözetilmediğidir. 没大没小 boyla ilgili değildir; 汉典 onu «不顾及长幼尊卑的礼节», yani yaş ve mertebe farkını hesaba katmayan bir davranış diye tanımlar. 没轻没重 aynı mantıkla ölçüyü bilmemektir: «言行举止不知分寸». 没日没夜 gece ile gündüzü ayırmadan, durmadan çalışmak ya da uğraşmaktır: «不分昼夜，持续不断».

A ile B yakın anlamlı olunca iki olumsuz birbirini güçlendirir. 没完没了'deki 完 de 了 (liǎo) da «bitmek» demektir; 汉典'nin açıklaması «没有终止地持续», yani bitmek bilmeden sürmek.

Bu öbekler çoğu zaman olumsuz bir değerlendirme taşır. Yüklem olarak 的 ile, zarf olarak 地 ile gelirler: 说话没轻没重的, 没完没了地抱怨. Yeni bir 没A没B üretmek yerine sözlükteki öbekleri kullan.

说A就A: söz ile eylem arasında boşluk yok

İki yuvaya aynı kelime girer: 说走就走, 说干就干. Buradaki 说 her zaman gerçek bir konuşma değildir; «söz açıldığı an» demektir, 就 da eylemin o anda geldiğini.

Wang Shiyu kalıbın üç işini ayırır: bir değişimin hızını anlatmak, bir planı hemen uygulamak, bir de düşünmeden davranmak. Birincisinde özne bir insan olmak zorunda değildir: 天气说变就变 «hava bir anda değişiveriyor». İkincisi 说走就走'dür: karar ile yola çıkış arasında hazırlık yok. Üçüncüsünde aynı hız eleştiriye dönüşür; Laoshi'nin örneğindeki gibi: 他说干就干了，没有考虑后果 «Hemen girişti, sonucunu düşünmedi».

Kalıp 的 alıp bir adın önüne de geçer: 说干就干的人, 说走就走的旅行.

一……就 da hızı anlatır (Ders HSK2.30), ama iki olayı birbirine bağlar: biri olunca öteki hemen olur. 说A就A'da olay tektir; aradaki hız kararla eylem arasındaki hızdır. Pahalı bir yemeğe «贵就贵吧» diye razı olan X就X吧 ile de karıştırma: o bir kabullenmedir, bu bir harekete geçiş.

Karakter köşesi

犹豫 yóuyù «duraksamak»: 说走就走'nün atladığı adım. 念, ses ve yazı aşamasından tanıdığın karakter, burada bir metni sesli okumak: 念课文. 抱怨 bàoyuàn «yakınmak», 鸭子 «ördek», 烤鸭 «fırında ördek». 怨 de 念 gibi altta 心 taşır.

Türkçe ile karşılaştırma

Fiili tekrarlayarak anlam kurmak Türkçeye yabancı değil. Göksel ve Kerslake'in anlattığı -(y)A…-(y)A yapısı (ağlaya ağlaya, koşa koşa) -(y)ArAk'tan daha vurguludur ve eylemin sürekli ya da tekrarlı olduğunu öne çıkarır. Bu, A着A着'nin ilk yarısına benzer; ama araya giren olayı Türkçede «birden» gibi bir zarf taşır, Çincede 就.

A来A去'nin «bir sonuca varmayan tekrar» anlamına en yakın Türkçe biçim -(y)Ip dur-'dur. Kitabın örneği neredeyse 说来说去'nin kardeşi: «Şarkı derslerine gidip duruyor ama şarkı söylediği yok.» Hareket fiillerinde ise Türkçe ikilemeye başvurur: «bir aşağı bir yukarı yürümek», «dönüp durmak», «evirip çevirmek».

说A就A'nın hazır bir karşılığı yok. Kitaptaki -(A/I)r -mAz («Su kaynar kaynamaz altını kıs») iki olayı bağladığı için daha çok 一……就'ye denk düşer. 说走就走 için Türkçe «dediği an kalkıp gitmek» gibi deyişlere yaslanır.

没A没B'nin bazı üyeleri Türkçe deyimlerle iyi eşleşir: 没大没小 «büyük küçük tanımamak», 没日没夜 «gece gündüz demeden», 没完没了 «bitmek bilmeyen».

Örnekler

Örnek diyalog

Pazartesi, 13 Mart 2028, akşamüstü beşe doğru. Sınıf toplantısı bitmiş. Deniz'le 小明 eve dönerken dereye inen patikada.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 说走就走 — karar ile yola çıkış arasında boşluk yok. (b) 看着看着 — okuma sürerken uyku araya giriyor; 就 ikinci yarıyı açıyor. (c) 没日没夜 — gece ile gündüz ayrılmadan, durmadan. (d) 走来走去 — yönü olmayan, gidip gelen bir yürüyüş.
2. Bu kalıpta nesne arkaya değil başa alınır: 这个问题他想来想去，还是不明白。 Kalıp genellikle bir sonuçla tamamlanır.
3. Hayır. 大 ile 小 karşıt anlamlı; 没大没小 ikisinin arasındaki ayrımın gözetilmediğini söyler. 完 ile 了 yakın anlamlı; 没完没了'de iki olumsuz birbirini güçlendirir ve «bitmek bilmeyen» olur.
4. Bir çözüm: 昨天晚上我想来想去，最后一句还是没决定。今天早上写着写着，我就想出来了。

Özet kartı

1. A来A去 hareket fiiliyle yönü olmayan bir gidip gelmeyi anlatır (走来走去); öteki fiillerle tekrar ve uzun süreyi (想来想去 = 反复地多方思考).
2. A来A去'nin arkasından çoğu zaman 还, 也, 都 ile bir sonuç gelir; «X来X去，都是/就是……» sonucun değişmediğini söyler.
3. A着A着 süren bir işin ortasında ortaya çıkan, çoğu zaman planlanmamış yeni bir durumu haber verir; ikinci yarıyı genellikle 就 açar. Nesne ikinci 着'den sonra gelir.
4. 没A没B'de A ile B karşıt anlamlı (反义词) olunca ayrım gözetilmez (没大没小, 没轻没重, 没日没夜); yakın anlamlı olunca olumsuzluk güçlenir (没完没了). Değerlendirme çoğunlukla olumsuzdur.
5. 说A就A kararla eylem arasında boşluk bırakmaz: hızlı değişim (说变就变), planın hemen uygulanması (说走就走), düşünmeden davranma. 的 ile ada bağlanır: 说干就干的人.
6. Köşedeki karakterler: 犹 ve 豫 (犹豫), 怨 (抱怨), 鸭 (烤鸭, 鸭子); 念 ise zaten tanıdık.

Sonraki derse köprü

Sıradaki ders yine sabit öbeklerle sürüyor, ama bu kez hiçbir kelime tekrarlanmıyor: 用不着 bir işin gereksiz olduğunu, 从……来看 bir yargının neye dayandığını, 以来 bir sürenin nereden başlayıp bugüne uzandığını, 由……组成 bir bütünün hangi parçalardan oluştuğunu söylüyor. En çok iş 不得了'ya düşüyor: tek başına haykırılınca bir telaşı, bir sıfatın arkasına 得 ile bağlanınca en yüksek dereceyi taşıyor. Kötü bir haberin kelimesi, bir sevinci nasıl ölçebilir?