Tahmin ve kesinlik: 大概, 一定, 好像, 几乎, 必须

Kanca

Sınav bitti, sonuç henüz yok. Koridorda üç kişi aynı şeyi üç ayrı güvenle söyleyebilir: 他大概考得不错, 他一定考得不错, 他好像考得不错. Birincisi bir tahmin, ikincisi bir hüküm, üçüncüsü bir izlenim: belki Deniz'in yüzüne bakıp öyle düşünüyorsun.

Türkçede bu farkı çoğu zaman fiilin sonu taşır: «İyi geçmiştir», «Kesin iyi geçti», «İyi geçmiş gibi». Çincede fiil yerinden kıpırdamaz; güven derecesi fiilin önündeki küçük bir zarfa yüklenir. Bu ders o zarfları bir cetvele diziyor; yanlarına «neredeyse» ile «mutlaka» da geliyor.

Anlatım

İzlencedeki yer

Üçüncü düzeyin zarf listesinde ayrı bir sınıf var: kiplik zarfları (情态副词). Altı üyesi şunlar: 大概, 必须, 差不多, 一定, 好像, 几乎. 差不多'yu gündelik bir kelime olarak zaten kullanıyorsun; burada yalnız 几乎'nin yanında anılıyor. İzlence 大概'yi ayrıca yaklaşık sayı araçları arasına koyar.

Beş zarf iki iş görür. 大概, 一定 ve 好像 bir önermenin doğru olup olmadığına dair güveni ölçer. 必须 bir şeyin yapılmasını şart koşar. 几乎 ise bir miktarın ya da bir sonucun hedefe ne kadar yaklaştığını söyler.

Güven cetveli

Tahmini daha önce iki araçla kurdun. Ders HSK2.26'da cümle sonundaki 吧 bir kanaati çekingen biçimde öne sürüyordu; Ders HSK3.5'te 应该 saatten ve yoldan bir sonuç çıkarıyordu. 可能 «belki, olabilir» de ikinci düzeyden beri elinde.

Tayvanlı dilbilimci 謝佳玲 (2006), bir külliyat taramasında bu tür sözcükleri iki kuşağa ayırır. Zayıf kuşak tahmin (猜测) kuşağıdır: 可能, 大概 gibi sözcükler önermenin doğru olabileceğini söyler. Güçlü kuşak hüküm (断定) kuşağıdır: 应该, 一定 gibi sözcükler önermenin doğru olması gerektiğini söyler. Kuşak içindeki sıra katı değildir; aşağıdaki cetveli bir eğilim olarak oku:

Aynı çalışma bir ayrıntıyı da hatırlatır: hüküm bile çıplak olgudan zayıftır. 他到了 «Geldi» bir bilgidir; 他一定到了 «Kesin gelmiştir» bir çıkarımdır.

大概: muhtemelen, aşağı yukarı

大概 dàgài fiilin önünde bir tahmin bildirir: 他大概还在睡觉 «Muhtemelen hâlâ uyuyordur». Sayıdan önce gelince bir yaklaşıklık bildirir: 教室里大概有三十个人 «Sınıfta aşağı yukarı otuz kişi var». Ders HSK2.32'de 几 ve 多 ile yaklaşık sayı kurmuştun (十几个, 三十多个); 大概 öbeği dışarıdan sarar ve onlarla birleşebilir: 大概二十多个.

大概 sık sık 吧 ile birlikte söylenir; zarf tahmini fiilin önünde açar, 吧 onu cümlenin sonunda yumuşatır: 他大概忘了吧.

一定: kesin, ne olursa olsun

一定 yídìng iki yöne bakar. Bir durumu tartarken bir hüküm verir: 你一定很累了 «Kesin çok yorulmuşsundur».

Gelecekteki kendi eylemine bakınca ise bir söz olur: 我一定去 «Mutlaka geleceğim». Bu kullanımın güçlü biçimi 一定要'dır; başkasına söylenince bir ısrara dönüşür: 你一定要来 «Ne olursa ol, gel».

Olumsuzda 不'nin yeri anlamı değiştirir. 他一定不来 «Kesinlikle gelmeyecek» bir hükümdür. 他不一定来 ise hükmü kaldırır: «Gelmeyebilir de, belli değil». Soruya kısa bir karşılık olarak da duyulur: 不一定 «Belli olmaz».

好像: gibi görünüyor

好像 hǎoxiàng bir izlenimi aktarır. Konuşan bir şey görmüş, duymuş, sezmiştir; vardığı sonuç bu dolaylı kanıta dayanır: 天这么黑，好像要下雨了 «Hava bu kadar karardı, yağmur yağacak gibi». 謝佳玲 (2006) bu yüzden 好像'yu tahmin ve hüküm kuşaklarına değil, duyuya dayalı kanıt (感知) grubuna koyar. Cetvelde bir basamak değil, güvenin kaynağıdır.

好像 de yüklemin önünde durur: 他好像不认识我 «Beni tanımıyor gibi». Türkçe «gibi»yi sona koyduğu için *他不认识我好像 tuzağı hazır bekler.

Tek başına 像 ise «benzemek»tir: 他很像他爸爸 «Babasına çok benziyor». «Sanki … gibi» kıyası (好像……一样) 跟……一样 yapısıyla birlikte ilerideki karşılaştırma dersinde.

几乎: neredeyse

几乎 jīhū'nun ilk hecesi birinci tonludur; «kaç» anlamındaki 几 jǐ ile karıştırılmamalı. Hedefe çok yaklaşılmış ama tam varılmamıştır. En sık 都 ile kurulur: 我几乎都听懂了 «Neredeyse hepsini anladım». Olumsuzla bir şeyin ucu ucuna olmadığını söyler: 我几乎没认出他来 «Onu az kalsın tanımayacaktım».

Aynı listedeki 差不多 da «aşağı yukarı» der, ama daha nesneldir ve sıfat olarak da kullanılır: 两个人差不多高 «İkisi aşağı yukarı aynı boyda». 几乎 öznel bir vurgu taşır.

必须: mutlaka -meli

必须 bìxū bir tahmin değil, bir şarttır: 考试的时候必须关手机 «Sınavda telefon kapatılmalı». 得 děi ile aynı yere düşer ama üslubu başkadır: 得 konuşma dilinin «lazım»ı, 必须 kuralın ve yazının «mutlaka»sı. Bir arkadaşa 你必须多休息 demek, bir öneriyi emre çevirir.

Olumsuzu kurulurken gereklilik dersindeki asimetri bir kez daha işler. *不必须 diye bir sözcük yoktur. «Gerek yok» 不用 ya da daha yazılı 不必 ile söylenir; «yapmamalı, yasak» ise 不能 ile.

Karakter köşesi

概'de ağaç kökü 木'nin yanındaki 既 jì sesi verir. İlk anlamı bir alettir: tahıl ölçülürken kabın ağzını düzleyen tahta.

须'da 页 «baş», üç eğik çizgi 彡 kıl bildirir; ilk anlam sakal. Geleneksel yazı sakalı 鬚 ile ayırır. Kangxi düzeni 须'yı 页 köküne koyar; tablodaki 彡 Çin standardının köküdür.

像'da 亻'nin yanındaki 象 xiàng sesi verir. 乎 ise 呼 «solumak»ın eski biçimidir; soru edatına ödünç verilince nefes anlamı ağız köklü 呼'ya geçmiştir. Ezber için: 几乎'de 乎 hafif değil, tam birinci tonla okunur.

Türkçe ile karşılaştırma

Konuşanın bir önermeye ne kadar bağlandığını gösteren Türkçe kiplik belirteçleri (Göksel ve Kerslake 2005, 16.3) arasında «mutlaka», «kesinlikle», «herhalde», «galiba», «belki» var. Cetvelle eşleşmeleri kolay: «kesinlikle» 一定'ye, «herhalde» ve «galiba» 大概'ye, «belki» 可能'ye yakın düşer.

Fark, belirtecin zorunluluğunda. Türkçede geniş zaman ya da -DIr tek başına bir varsayım kurar; zarf yoksa cümle «herhalde» gücünde anlaşılır (21.4.1.4). «Ali şimdi kütüphanededir» bir tahmindir. Çincede 他现在在图书馆 düz bir bilgidir; tahmin olması için 大概 ya da sonda 吧 gerekir.

Yaklaşık sayıda iki dil yan yana yürür; «aşağı yukarı» her sayının önüne gelebilir (15.8): «Aşağı yukarı yüz sayfa okudum» Çincede 我大概看了一百页 olur.

İzlenimi Türkçe «(sanki) … -mIş gibi» ile fiilin sonunda kurar (26.1.5); Çince 好像'yu fiilin önüne koyar.

İki tuzak var. Birincisi «neredeyse», Türkçede yakın bir olayı da bildirir: «Misafirler neredeyse gelir», yani «gelmek üzereler». 几乎 bu anlamı taşımaz; «neredeyse gelirler» Çincede 他们马上就来了 olur. İkincisi «-mAlI»: Türkçede hem şart hem çıkarım bildirir. «Yorgun olmalı» bir çıkarımsa 必须 değil 一定 ya da 应该 gerekir.

Örnekler

İlk iki örnek 大概'nin iki yüzü. Üçüncüde 一定 bir kanıttan hüküm çıkarıyor, dördüncüde söz veriyor; beşincide 不一定 hükmü askıya alıyor. Altıncıda 好像 gözle görülen bir işarete dayanıyor. Sonuncuda 必须 bir kural koyuyor.

Örnek diyalog

4 Ocak 2027 pazartesi, sabah yediyi kırk geçiyor. Sınav sekizde; Deniz sınıfın kapısında. Koridorun öbür ucundan 小明 elinde bir kahveyle geliyor.

Merdivenden 张老师 çıkıyor, kolunun altında mühürlü bir zarf.

Deniz kahvenin son yudumunu içip bardağı 小明'e uzatıyor ve sınıfa giriyor.

Deniz'in 一定'si bir korkudan çıkmış bir hüküm; 小明 onu 不一定 ile askıya alıp yerine 大概 koyuyor, yani hükmü tahmine indiriyor. Deniz'in 大概'si bir sayıyı yuvarlıyor, 好像'su yüzlerden okunan bir izlenim. 张老师'nin iki 必须'si bir kural, 不必'i o kuralın nerede bittiğini gösteriyor; Deniz de 小明'e 不用 ile aynı serbestliği tanıyor. Sondaki 一定 ise bir tahmin değil, bir yüreklendirme.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) 大概: bir yaklaşık sayı. b) 好像: bir sese dayanan izlenim. c) 必须: bir kural. d) 一定 (ya da 应该): bir süreden hüküm çıkarılıyor. d'de 大概 da olur, güven düşer.
2. 他不一定来。 (Tā bù yídìng lái.) / 他一定不来。 (Tā yídìng bù lái.) 不'nin yeri anlamı tersine çeviriyor.
3. 几乎 öznel bir vurgu taşır: konuşan «bitirdim sayılır» der, kalanı küçük görür. 差不多 daha düz bir ölçüdür. Rahatlamayı vurgulayan 几乎'yi seçer; tek başına cevapsa yalnız 差不多了 olur.
4. 今天的听力好像很难。 (Jīntiān de tīnglì hǎoxiàng hěn nán.) Artık bir korkudan çıkan hüküm değil, bir izlenim; arkasında görülen ya da duyulan bir şey olmalı, ör. sınıftan çıkan birinin yüzü. 小明'in 不一定'sine de daha az iş kalıyor.

Özet kartı

1. Kiplik zarfları (情态副词) fiilin önünde konuşanın güvenini ya da bir şartı işaretler.
2. Güven cetveli, eğilim olarak: 可能, 大概 tahmin kuşağında; 应该, 一定 hüküm kuşağında.
3. 大概: «muhtemelen» (他大概忘了吧) ve sayının önünde «aşağı yukarı» (大概三十个人).
4. 一定: kanıttan hüküm (你一定很累了) ve söz (我一定去, 一定要). 不一定 «belli olmaz» ≠ 一定不 «kesinlikle değil».
5. 好像: duyuya dayalı izlenim, yüklemin önünde. Tek başına 像 «benzemek».
6. 几乎 jīhū: «neredeyse», çoğu zaman 都 ya da 没 ile. Yakın gelecek anlamı yok; o iş 马上'nin.
7. 必须: şart, kural; 得'den resmî. Olumsuzu yok: 不用 / 不必 «gerek yok», 不能 «yapmamalı».
8. Yeni karakterler: 概, 须, 像, 乎.

Sonraki derse köprü

Deniz sınava 一定 ile, bir hükümle girdi. İki saat sonra dinleme bölümü bilinen bir şey olacak ve hüküm ya tutacak ya tutmayacak. O noktada güven ölçmenin anlamı kalmaz; önemli olan, konuşanın olguya hangi beklentiyle baktığıdır. «Tutum zarfları: 当然, 其实, 终于» bunu üç yönden işaretliyor: beklenenin olağanlığı, yanlış çıkan bir beklentinin düzeltilmesi ve uzun bir bekleyişin sona ermesi. Sabahki 一定 boşa çıkarsa, Deniz kapıdan çıkınca bunu hangi zarfla söyler?