刚, 一直, 马上, 先: zamanın zarfları

Kanca

Türkçede «şimdi» iki yöne bakabilir. «Şimdi gelirim» dediğinde olay birkaç dakika ileride; vurguyu ilk heceye bastırıp «Ahmet Bey ŞİMdi çıktı» dediğinde birkaç dakika geride.

Çince bu iki yönü ayrı sözcüklere dağıtır. Az önce olmuş bir şeyin önüne 刚 gelir: 他刚走 «Daha yeni çıktı». Birazdan olacak bir şeyin önüne 马上: 我马上来 «Hemen geliyorum». Arada, kesilmeden süren bir zaman için 一直 vardır; iki olayın sırasını ise 先 işaretler. 刚'nin ikizi gibi görünen 刚才 ise başka bir sözcük sınıfındandır.

Anlatım

İzlencedeki yer

Zaman zarfı (时间副词) sınıfını Ders HSK2.5'te 已经 ve 还 ile tanıdın. Üçüncü düzey ona yedi üye ekler: 才, 马上, 先, 一会儿, 刚, 刚刚, 一直. 才 iki ders önce işlendi; 一会儿 burada yalnız 马上'nin karşısında anılıyor. 刚才 zarf listesinde yok, çünkü bir zaman ismidir. 先'nin eşi 然后 bu düzeyin bağlaçları arasında gelir.

刚: olay daha yeni

刚 gāng öznenin ardına, fiilin önüne gelir ve bir olayın üzerinden çok zaman geçmediğini söyler: 他刚到 «Daha yeni geldi». Bu «yeni» konuşanın ölçüsüdür, saatin değil. 他刚来北京两个月 «Pekin'e geleli iki ay ancak oldu» cümlesinde iki ay da «yeni» sayılır, çünkü konuşan onu uzun bir zamanın karşısına koyuyor.

刚'nin ölçtüğü an her zaman şimdi de olmayabilir. 我刚到北京的时候，谁都不认识 «Pekin'e yeni geldiğimde kimseyi tanımıyordum» cümlesinde «yeni», geçmişteki bir başlangıca göre.

刚'li cümle çoğu zaman 了 istemez; 刚 olayın bittiğini zaten söylemiştir: 我刚到, 宝宝刚醒. 了 eklenebilir (我刚看到了), ama gerekmez. Sıfatın önüne de gelir: 天刚晴 «Hava yeni açtı». İkilenmiş 刚刚 aynı yerde durur: 他的感冒刚刚好.

刚才: konuşmadan az önceki zaman

刚才 gāngcái bir isimdir: konuşma anından az önceki zamanın adı (汉典: «指刚过去不久的时间»). 今天, 昨天 gibi davranır ve 刚'nin yapamadığı üç şeyi yapar.

Birincisi, öznenin önüne geçebilir: 刚才他来了 da 他刚才来了 da doğrudur; *刚他来了 kurulmaz. İkincisi, bir ismi niteleyebilir: 刚才的电话 «az önceki telefon». Üçüncüsü, olumsuzlanabilir: 我刚才没听懂 «Az önce anlamadım». 刚'nin önüne 没 gelmez.

Anlam da ayrılır: 刚才 «şimdi»nin karşısındadır, 刚 «uzun zaman»ın. Bu yüzden 他刚才到 tuhaf durur. 刚才'li cümle bitmiş bir olayı anlattığı için sonunda çoğu zaman 了 taşır: 刚才有人给你打电话了.

一直: kesilmeden süren

一直 yìzhí'yi yol tariflerinden tanıyorsun: 一直往前走 «dümdüz yürü». Zamana geçince bir süreyi düz çizer: durum ya da eylem belli bir andan beri kesilmeden sürmüştür.

En sık 在 ile kurulur ve süren bir eylemi anlatır: 外面一直在下雪 «Dışarıda durmadan kar yağıyor». Sıfatla bir hâlin değişmediğini söyler: 他一直很忙. Olumsuzla da birleşir ve beklenen bir şeyin bir türlü olmadığını anlatır: 他一直没回电话 «Bir türlü geri aramadı». Süre başı çoğu zaman 从 ile verilir: 我从早上到现在一直在看书.

马上: hemen, şimdi

马上 mǎshàng sözcük anlamıyla «at sırtında» demektir; 汉典 bu anlamın yanında «立刻；立即» anlamını verir. Gündelik konuşmada bir eylemin çok kısa süre içinde olacağını söyler ve fiilin önüne gelir: 我马上来, 我马上给你打电话.

Çoğu zaman 就 ile güçlenir: 我马上就来 «Bu saniye geliyorum». Ders HSK2.4'teki 就要……了 kalıbıyla da birleşir ve yaklaşan olayı en yakına çeker: 马上就要考试了 «Sınav kapıda». 一会儿 ise aynı ileriyi biraz daha gevşek ölçer: 我一会儿去 «Birazdan giderim», yani hemen değil. Daha resmî bir dilde 马上'nin yerini 立刻 ya da 立即 alır; ikisi de dördüncü düzeyin ötesinde.

先: önce, şimdilik

先 xiān bir eylemi başka bir eylemin ya da başka bir kişinin önüne koyar ve fiilin önünde durur. Sık sık bir ricada ya da bir vedada duyulur: 你先吃吧 «Sen başla, beni bekleme», 我先走了 «Ben kalkıyorum». İkincisinde konuşan, ötekiler kalırken önce kendisinin gittiğini söyler. 他比我先毕业 «Benden önce mezun oldu» da iki kişiyi sıraya koyar.

Wiktionary 先'ye «şimdilik» anlamını da verir: 先放在这儿 «Şimdilik buraya koy». Kantoncada 先 cümlenin sonuna da gelebilir (我要去廁所先); Mandarin onu fiilin önünde tutar.

İkinci eylem söylenecekse 再 ile bağlanır: 先洗手，再吃饭. Bu «sonra» anlamındaki 再'yi bir önceki derste gördün; ikinci eylem henüz olmamıştır, bu yüzden kalıp bir plana, bir öneriye ya da her gün tekrarlanan bir alışkanlığa yakışır. Aynı sırayı 然后 ile kuran 先……然后…… kalıbı ise kendi dersinde işlenecek.

Karakter köşesi

害 diyalogda 害怕 hàipà «korkmak» içinde geçiyor: üstte çatı biçimli 宀, altta 丰 ile 口.

邮'nın solunda okunuşu taşıyan 由 yóu, sağında yer bildiren 阝 durur. Postane 邮局, e-posta 邮件, posta kutusu 邮箱.

冰 ile 凌 iki noktalı buz kökü 冫'yi paylaşır; 冰'nin sağında 水 durur, 凌'nin bir anlamı da «buz»dur. 激 su kökü 氵 taşır: önü kesilen suyun sıçraması. Üçü birleşince 冰激凌 bīngjīlíng «dondurma» olur; 冰淇淋 yazımı da yaygındır.

Türkçe ile karşılaştırma

Göksel ve Kerslake (16.4.1.1) «demin»i konuşma anına bağlı zaman zarfları arasında «just now» diye verir ve «şu anda» ile karşıtlayan bir örnek kurar: «Şu anda bir şey duyamıyorum, ama demin bir cızırtı vardı.» Bu, 刚才'nın tam işidir: ikisi de şimdinin karşısında durur.

刚'nin yakını başka yerde. Aynı bölüme göre vurgulu «şimdi», «yeni» ve «henüz» yakın geçmişi gösterir ve çoğu zaman «daha» ile güçlenir: «O sırada buraya daha yeni taşınmıştık.» Bu «yeni» geçmişteki bir ana göredir, tıpkı 我刚到北京的时候'daki 刚 gibi; «iki ay ancak oldu»daki «ancak» da 刚来两个月 gibi süreyi az bulur.

一直 için akla ilk «hep» gelir, ama kitap «hep»i sıklık zarfları arasında sayar (16.4.1.3). 一直'nin asıl eşi, başlamış ve süren bir durumu «beri» ya da -DIr ile anlatan kuruluştur (16.4.1.2). Deniz'in «Sabah yediden beri çalışıyorum»u Çincede 我从早上七点到现在一直在复习 olur: süre, fiilin önünde bir zarfla.

«Hemen» (16.4.1.4) 马上 ile örtüşür; «şimdi gelirim»deki yakın gelecek de 马上就来'ya karşılık gelir. Sıralamada iki dil aynı yolu izler: kitaptaki «Önce bütün kitabı gözden geçir, sonra … geri dön» önerisi (16.4.1.1) Çincede 先……，再…… ile kurulur.

Örnekler

İlk örnekteki iki ay 刚 için kısa bir süre; ikinci ve üçüncüde 刚才 şimdinin hemen öncesini adlandırıyor, üçüncüde 没 alıyor. Dördüncüde 一直 bir bekleyişi uzatıyor. Son üçte 先 sırayı kuruyor; sonuncudaki 先 aynı zamanda «şimdilik» demek.

Örnek diyalog

3 Ocak pazar, saat on bir. Deniz'in sınavı yarın sabah, 4 Ocak pazartesi. Sabah yedide masasına oturmuş, o zamandan beri kalkmamış. Kapı çalınıyor; elinde bir torbayla 小明.

小明 mutfağa gidiyor. Birkaç dakika sonra koridorun karşısındaki kapı açılıyor; Mark elinde bir kutuyla içeri bakıyor.

小明 buharı tüten tabakla dönüyor.

小明'in 刚才'si iki aramayı şimdinin hemen öncesine koyuyor; Deniz'in 刚到吗'sı varışın yeniliğini soruyor. 一直 birinde saatlerdir süren bir çalışmayı, ötekinde bir aylık hâli anlatıyor. Deniz 先……再…… ile bir plan kuruyor, 小明 aynı 先 ile o planı tersine çeviriyor. Deniz'in 先放在冰箱里'sı ise «şimdilik». Mark'ın 我刚从超市回来'su ile 刚才楼下的阿姨'sı iki ayrı «az önce» taşıyor, biri zarfla, öteki zaman ismiyle.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) 刚才: ismi niteliyor (刚才的电话). b) 刚: arkasında bir süre var, 刚才 süre almaz. c) 刚才: 没 ile yalnız 刚才. d) 刚: varışın yeniliği söyleniyor; *我刚才到 tuhaf durur.
2. 从早上到现在一直在下雨。 (Cóng zǎoshang dào xiànzài yìzhí zài xià yǔ.) Kesilmeden süren bir durum: 一直 + 在. / 等我一下，我马上下楼。 (Děng wǒ yíxià, wǒ mǎshàng xià lóu.) Eylem birkaç saniye içinde: 马上.
3. 你们先吃吧，我一会儿来。 (Nǐmen xiān chī ba, wǒ yíhuìr lái.) «Birazdan» bir gecikme payı bıraktığı için 一会儿. / 先做作业，再看电视。 (Xiān zuò zuòyè, zài kàn diànshì.) Bir öneri, ikinci eylem henüz olmadı: 再.
4. 一会儿 «birazdan», bir gecikme payı bırakır; 马上 «hemen», gecikme bırakmaz. Çörekler soğumuş ve Deniz aç olduğu için 小明'in 马上'si daha uygun: ısıtma işi beklemeden yapılacak.

Özet kartı

1. 刚: zarf, özne + 刚 + fiil. Olayın yeni olduğunu konuşanın ölçüsüyle söyler; süreyle de kurulur: 他刚来两个月. Çoğu zaman 了 istemez.
2. 刚才: zaman ismi, «az önce». Öznenin önüne geçebilir, 的 ile ismi niteler, 没 ile olumsuzlanır; cümle sonunda çoğu zaman 了.
3. 刚 «uzun zaman»ın, 刚才 «şimdi»nin karşıtıdır. 刚他来了 ve 我刚没看到 kurulmaz.
4. 一直: kesilmeden süren eylem ya da hâl: 一直在下雪, 一直很忙, 一直没回. Yol tarifindeki 一直 «dümdüz» demektir.
5. 马上: hemen; 马上就来, 马上就要……了. 一会儿 daha gevşek bir «birazdan».
6. 先 fiilden önce: 你先吃吧, 我先走了; «şimdilik» de der: 先放在这儿. İkinci eylem 再 ile gelir (先……，再……): plan, öneri, alışkanlık.
7. Yeni karakterler: 害 (害怕), 邮 (邮件), 冰, 激, 凌 (冰激凌).

Sonraki derse köprü

Mark Deniz'e «korkma» dedi, ama sınavın nasıl geçeceğini o da bilmiyor. Deniz'e sorsan belki zor olacak, belki dinlemede birkaç soru kaçacak; sekize on kala sınıfta olmasıysa şart. Her söyleyiş olaya başka bir güvenle bakıyor. «Tahmin ve kesinlik: 大概, 一定, 好像, 几乎, 必须» bu güveni derecelendiren zarfları topluyor: «galiba»dan «kesin»e uzanan tahmini, «neredeyse»yi, «mutlaka»yı. Mark «yarın sınav kolay olacak» derken ne kadar emin olduğunu cümlesine nasıl katardı?