又 ve 再: yeniden

Kanca

Türkçede «yine» zamana aldırmaz. «Dün yine geldi» de, «Yarın yine gel» de aynı sözcükle kurulur; geçmişi ya da geleceği fiilin eki taşır.

Çince fiil zaman eki almaz. Bu yüzden tekrarın ne zaman olduğunu zarfın kendisi söyler: olmuş bir tekrar 又 yòu ile, henüz olmamış bir tekrar 再 zài ile anlatılır. 他昨天又来了 «Dün yine geldi», 你明天再来吧 «Yarın yine gel». Türkçede tek olan sözcük Çincede ikiye bölünür ve yanlış yarıyı seçen cümle kulağa ters gelir.

Anlatım

İzlencede nerede?

再'yi HSK 1'den beri kullanıyorsun (再来一碗, 请再说一遍); 还要 ile 再来 ayrımını Ders HSK1.41'de lokantada gördün. HSK 2 izlencesi 再'nin ikinci bir işini, «ondan sonra» anlamını bağlayıcı zarflar arasına koyar. 又 ise HSK 3'ün sıklık zarfları arasında, 总 ve 总是 ile birlikte gelir. Bu ders ikisini aynı eksende, gerçekleşmiş ile gerçekleşmemiş arasındaki çizgide karşılaştırıyor.

又: olmuş bir tekrar

又 bir eylemin daha önce de olduğunu ve şimdi bir kez daha olduğunu söyler. Fiilin önüne gelir; olay gerçekleşmiş olduğu için cümle çoğu zaman 了 ile kapanır: 他昨天又迟到了 «Dün yine geç kaldı», 马克的手机又没电了 «Mark'ın telefonunun şarjı yine bitti».

Bu 又'de çoğu zaman konuşanın bir tepkisi de duyulur. 你怎么又来晚了？ yalnız bir tekrarı bildirmez; «yine mi?» diye hafifçe sitem eder. Olumsuz bir olay da tekrarlanabilir. O zaman 又 olumsuzluğun önüne geçer: 他又没来 «Yine gelmedi».

又'nin geleceğe uzandığı tek bir dar kapı var. Takvimde düzenli dönen ya da zaten belli olan bir olay söz konusuysa 又 ileriye bakabilir; yanında çoğu zaman 是, 要, 可以 ya da 能 bulunur: 明天又是星期一了 «Yarın yine pazartesi», 下个星期又要考试了 «Haftaya yine sınav var». Burada tekrar o kadar kesin ki konuşan onu olmuş gibi anar; sesinde de çoğu zaman bir bezginlik ya da sevinç vardır.

再: henüz olmamış bir tekrar

再 bir şeyin bir kez daha yapılacağını, yapılmasının istendiğini ya da önerildiğini söyler: 明天再来吧 «Yarın yine gel», 请再说一遍 «Bir kez daha söyler misiniz». Bu 再 tamamlanma 了'sı almaz; emir ve rica cümlesine girer, 又 giremez.

Olumsuz bir emirde 再 «bir daha» olur: 别再迟到了 «Bir daha geç kalma». Burada da yön ileriye dönük: yasaklanan şey gelecekteki bir tekrardır.

还 ile 再 birlikte: «bir daha istiyorum»

还 zarfını «hâlâ, daha» anlamıyla Ders HSK2.5'te gördün. Bir isteği ya da niyeti tekrara bağladığında 还 yardımcı fiilin önüne, 再 ise yardımcı fiilin arkasına gelir: 我还想再去一次 «Bir kez daha gitmek istiyorum». Sıra sabittir: 还 + 想/要 + 再 + fiil.

还 burada isteğin sürdüğünü, 再 ise eylemin yineleneceğini söyler. 再 düşürülebilir: 我还想去 de «yine gitmek istiyorum» anlamına gelir. Arkasına bir 再 eklemek tekrarı daha açık kılar. Soru biçimi de gündelik konuşmada çok sık: 你明天还来吗？ «Yarın yine gelecek misin?»

再: «sonra, ondan sonra»

再'nin ikinci işi tekrar değil sıradır. 吃了饭再走 «Yemekten sonra git» cümlesinde hiçbir şey yinelenmiyor; 再 ikinci eylemi birinci bitince yapılacak bir iş olarak sıraya koyar. Mantık aynı kalır: ikinci eylem henüz olmamıştır. 我们吃了饺子再吃蛋糕 «Mantıyı yedikten sonra keki yeriz». 明天再说吧 da bu kullanımdan gelir: «Yarın konuşuruz, şimdi değil».

Bu sıralama 先 ile çerçevelenince 先……，再…… kalıbı çıkar: önce şu, sonra bu. 先 zarfını bir sonraki ders zamanın öteki zarflarıyla birlikte ele alıyor; burada yalnız şunu bil: kalıbın ikinci yarısındaki 再 bu derste gördüğün «henüz olmamış» 再'dir.

Sınır: 又……又……

又 bir de iki sıfatı ya da iki fiili art arda bağlar: 又冷又饿 «hem üşüyorum hem açım». Bu kullanımda tekrar yok; iki durum aynı anda vardır. İzlence onu ayrı bir birleşik cümle kalıbı sayar ve program onu 先…然后… ile 一边…一边… kalıplarının yanında, kendi dersinde işler. Bu derste 又 hep tek başına ve hep bir eylemin yinelenmesi.

Karakter köşesi

又 iki çizgiden ibaret ve kendisi bir köktür: eski biçimi sağ eli çizer. 双'nin iki yarısında, 变'nın alt kısmında ve 戏'nin solunda onu zaten görmüştün; şimdi kendi başına, kendi sözcüğü olarak.

旧 新'nin karşıtıdır: 旧手机 «eski telefon». Geleneksel biçimi 舊'dir ve okunuşunu 臼 jiù taşır; sadeleşmiş 旧 o sesin izini çizgide bırakmamıştır.

遇 遇到 yùdào «rastlamak, karşılaşmak» sözcüğünü kurar; solda yürüme kökü 辶, içte okunuşa yakın 禺 yù. 啤 yalnız 啤酒 píjiǔ içinde yaşar; solda ağız kökü 口, sağda sesi veren 卑 bēi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede «tekrar» için birden çok sözcük var ve onları ayıran şey zaman değil. Göksel ile Kerslake'in dilbilgisi (16.4.1.4) olumlu cümlede «yine», «gene», «tekrar» ve «yeniden»i sayar; «yeniden» bazen «baştan, sıfırdan» anlamına kayar: «Binayı yıkıp yeniden yapacaklarmış.» «Bir daha» ise çoğunlukla olumsuz cümlede kullanılır ve olumsuz yüklemle «tekrar»ı söylemenin tek yoludur: «O adamı bir daha görmek istemem.»

Çince ayrımı başka bir yerden çizer. Türkçe «Dün yine geldi» ile «Yarın yine gel»de zarfı sabit tutar, zamanı ekle söyler. Çince zamanı ekle söyleyemediği için zarfı değiştirir: 他昨天又来了, 你明天再来吧. Türkçe konuşan için tuzak buradadır: «yine» denince akla tek bir Çince sözcük gelir ve geleceğe dönük bir cümleye 又 konur.

Olumsuzda iki ayrı anlam var. «Bir daha geç kalma»da olumsuzlanan şey gelecekteki tekrardır; Çince bunu 再 ile kurar: 别再迟到了. «Yine gelmedi»de ise yinelenen şey gelmemenin kendisidir ve olmuş bitmiştir. Türkçe ona «bir daha» demez, «yine» der; Çince de 又 der: 他又没来.

«Yeniden»in «baştan» anlamı için Çincede ayrı bir sözcük vardır: 重新 chóngxīn (HSK 4), 重新写 «baştan yeniden yazmak». 又 ve 再 eylemi yalnızca bir kez daha yapar; işin önceki halini silmez.

Aynı kaynak (28.3.4.2) «gene» ve «yine»nin «de» alınca «buna rağmen» anlamına geçtiğini de kaydeder: «Rusça çok zor bir dilmiş, gene de onu öğrenmeye kararlıyım.» Bu «yine de» bir tekrar bildirmez; Çincede onu 又 değil, karşıtlık bağlaçları karşılar.

Örnekler

Yedinci örnekte 又 geleceğe bakıyor, ama takvimin kesin olarak getireceği bir şeye. Sekizincide 再 hiçbir şeyi yinelemiyor; yalnız sırayı kuruyor.

Örnek diyalog

31 Aralık perşembe akşamı, Deniz ile 小林'nin yurt odası. Masaya kuzey kapısındaki dükkândan alınmış mantılar, 马克'in elmalı keki ve birkaç şişe bira dizilmiş. 小美 gelmiş, 马克 gelmiş; 小明 yok.

Kapı çalınıyor. 小明 elinde bir poşet, yanakları soğuktan kızarmış.

Yemek bitmek üzere. Tabakta birkaç mantı kalmış.

Saat on ikiye yaklaşıyor. Deniz duvardaki takvimin son yaprağına bakıyor.

小林'nin sorusu bir sitem: 小明 pazartesi provaya da, dün akşamki geceye de geç kalmıştı. Telefon ve süpermarket olmuş tekrarlar, 又 ile 了 birlikte; 小美'nin ricası ve 小明'in son sözü ileriye bakıyor. Deniz'in iki 又'si ise takvime yaslanıyor: yeni yıl da, 4 Ocak'taki sınav da kesin geleceği için olmuş gibi anılıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) 又: hata olmuş, cümle 了 ile kapanıyor. b) 再: bir rica, okuma henüz yapılmadı. c) 又: sınav takvimde kesin; 要 ile birlikte geleceğe bakıyor, «yine mi» bezginliğini taşıyor. d) 再: «yarın konuşuruz», ardışık ve henüz olmamış bir iş.
2. 马克昨天又来我们这儿了。 (Mǎkè zuótiān yòu lái wǒmen zhèr le.) olmuş tekrar, 又 + 了. / 马克，明天再来我们这儿吧！ (Mǎkè, míngtiān zài lái wǒmen zhèr ba!) emir ve henüz olmamış tekrar, 再.
3. İlki bağlama yaslanır: Pekin'e daha önce gidilmişse «yine gitmek istiyorum», gidilmemişse «hâlâ gitmek istiyorum» diye anlaşılır. İkincisinde 再 ve 一次 tekrarı açıkça sayar: «bir kez daha».
4. Hiçbiri tekrarlanmıyor. 再 burada sırayı kurar: gitmek yemekten sonra yapılacak, henüz olmamış ikinci eylem.

Özet kartı

1. 又 olmuş bir tekrarı söyler: 又 + fiil + 了 (他又迟到了). Olumsuzda 又没来.
2. 又 geleceğe yalnız takvimin getirdiği kesin bir tekrarda bakar, çoğu zaman 是 ya da 要 ile: 明天又是星期一了.
3. 再 henüz olmamış bir tekrarı söyler: 明天再来吧, 请再说一遍. Emirde ve ricada 再 kullanılır, 又 kullanılmaz.
4. 别再 + fiil: «bir daha yapma».
5. 还 + 想/要 + 再 + fiil: «bir kez daha istiyorum»; 再 düşebilir, sıra değişmez.
6. 再 «sonra» da der: 吃了饭再走. 先……，再…… bu kullanımın çerçeveli biçimi.
7. 又……又…… (又冷又饿) tekrar değil, iki durumun birlikteliği; ayrı bir kalıp.

Sonraki derse köprü

又 ile 再 bir eylemin yinelenip yinelenmediğini söyler. Sıradaki ders, «刚, 一直, 马上, 先: zamanın zarfları», eylemin kendisini zamana yerleştiriyor: az önce mi oldu, hiç ara vermeden mi sürüyor, birazdan mı olacak, yoksa başka bir işten önce mi? Mantıdan sonra keki yiyen beş arkadaşın sırası 先 ile nasıl kurulur, ve «yeni geldim» hangi zarfla söylenir?