才 ve 就: geç ve erken

Kanca

İki arkadaş aynı olayı anlatıyor: misafir saat yedide geldi. Biri 他七点就来了 diyor, öbürü 他七点才来. Saat değişmedi, misafir de aynı kişi. Değişen, konuşanın kafasındaki saat: birincisi misafiri sekizde bekliyordu, ikincisi altıda.

İkinci cümlede bir şey daha eksik. Sondaki 了 düşmüş, ve bu bir dikkatsizlik değil. Geçmişte olmuş bir olayı anlatan cümle, 才 gelince 了'yi bırakıyor.

Anlatım

Saat konuşanın değil, beklentinin

才 cái ve 就 jiù fiilin hemen önüne, zaman ifadesinin arkasına oturur: özne + zaman + 才/就 + fiil. Olaya bir bilgi eklemezler. Saati, yaşı, süreyi bir beklentiye göre tartarlar: 就 «beklenenden önce, beklenenden çabuk», 才 «beklenenden sonra, beklenenden güç».

Yani bir dinleyici 他七点就来了'yi duyunca «yedi erken bir saat» bilgisini cümleden çıkarır; 他七点才来'yı duyunca «yedi geç bir saat» bilgisini. Aynı saat, iki ayrı yargı.

就: daha o saatte

就'yu tanıyorsun: 就要……了 içinde olayı en yakına çekiyordu (Ders HSK2.4), 一……就…… kalıbında iki olayı birbirine yapıştırıyordu (Ders HSK2.30). Erken anlamı aynı aileden gelir: 就 olayla bir zaman noktası arasındaki mesafeyi kısa gösterir.

我六点就起床了 «Daha altıda kalktım». 他十九岁就结婚了 «On dokuzunda evlenmişti bile». 他一遍就听懂了 «Bir kerede anladı»: burada zaman yerine bir miktar var, ve o miktar küçük bulunuyor.

Geçmişte olmuş bir şeyi anlatırken bu cümleler 了 ile biter. Chinese Grammar Wiki bunu 就'nun arkasındaki fiilin «bitmiş» bir eylem gibi duyulmasına bağlıyor. Olay henüz olmadıysa 了 gerekmez: 我马上就来 «Hemen geliyorum».

才: ancak o saatte

才 tersini yapar. 他十点才来 «Ancak onda geldi», 我昨天晚上十二点才睡 «Dün gece ancak on ikide yattım». Sitem, sabırsızlık ya da şaşkınlık bu tek hecede taşınır. Soru biçimi çok sık duyulur: 你怎么才来？ «Neden bu kadar geç geldin?»

Miktar da aynı yoldan tartılır, ama bu kez büyük bulunur: 我等了两个小时才买到票 «İki saat bekledim de ancak bilet alabildim». 看了三遍才听懂 «Üç kez dinledim, ancak öyle anladım».

Burada 了 kuralı devreye girer. Geç kalmış bir olayı anlatan 才 cümlesinin fiili 了 almaz: 他十点才来, *他十点才来了 değil. Kaynak kuralı koyar, gerekçesini tartışmaz. Ezber için: 就 cümlesi «oldu bile» diye 了 ile kapanır; 才 cümlesi «ancak o zaman» diye bekleyişin ucunda durur ve kapanış işaretine ihtiyaç duymaz.

才 sayının önünde: «daha bu kadar»

才 bir sayının hemen önüne geçince başka bir iş yapar: sayıyı küçük bulur. 这本书才五块钱 «Bu kitap sadece beş yuan». 她的孩子才三岁 «Çocuğu daha üç yaşında». Burada fiil olmayabilir; 才 doğrudan sayıya bağlanır.

Fiil varsa, 才 fiilin önüne, sayı arkasına gelir ve 了 bu kez serbesttir: 他才来了两个月 «Geleli daha iki ay oldu». Geç kalma yasağı bu kullanımı bağlamaz, çünkü burada geç kalan bir olay yok, az bulunan bir süre var.

Sıraya dikkat et. 他三岁就会写汉字了 «Daha üç yaşında Çince yazı yazabiliyordu»: sayı önde, 就 arkada, yaş erken. 他才三岁 «Daha üç yaşında»: 才 önde, sayı arkada, yaş küçük.

就 sayının önünde: «yalnızca»

就 da bir sayıyı ya da bir kişiyi daraltabilir: 我就一个哥哥 «Tek bir ağabeyim var», 就他一个人来了 «Yalnız o geldi». Bu kullanımda 就 öznenin önüne bile geçebilir, ve yer değişince anlam da değişir: 他七点就来了 «daha yedide geldi», 就他七点来了 «yedide gelen yalnız oydu».

Bir de «daha yeni»

才'nın bir anlamı daha var: «az önce, daha yeni». 他才起床，请等一下 «Daha yeni kalktı, biraz bekleyin». 刚才 «az önce» kelimesindeki 才 budur. Bu anlam geç kalmayla karışabilir; ayıran, cümlede bir saat ya da beklenti olup olmadığıdır. Saatsiz 他才起床 «yeni kalktı» der, 他十点才起床 «onda ancak kalktı».

Koşul bildiren 才 da var: 只有……，才…… «ancak … olursa». İzlence onu ayrı bir kalıp olarak sayıyor; bu dersin konusu değil.

Tek tabloda

Karakter köşesi

才 üç çizgiyle bu modülün en sade karakteri: bir yatay, bir kancalı dikey, bir de sola kalkan eğik. Kök tablosunda 扌 altında aranır. 汉典 zarf anlamının yanına geleneksel biçim 纔'yu da koyar; Tayvan'ın 國語辭典'si ise zarf örneklerini 才 ile yazar.

奇 ve 怪 birlikte 奇怪 qíguài «tuhaf» kelimesini kurar. 奇'nin üstünde 大, altında 可; 怪'nin solunda gönül kökü 忄. Bir şeyi 奇怪 bulmak da bir beklentinin bozulmasıdır, tıpkı 才 ve 就 gibi.

丢 diyalogda bir telefonun peşinde. Üstte 王'ye benzeyen kısım, altta 厶.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de saat tartılır, ama tek bir sözcük çiftiyle değil. Erken yargısını çoğu zaman zaman ifadesinin önündeki «daha» taşır: «Daha yedide geldi». Bu kullanım Göksel ve Kerslake'in Türkçe dilbilgisinde ayrı bir madde olarak geçer (16.4.1.4): geçmişteki bir zamanın önüne gelen daha, o zamanın yakınlığını ya da uzaklığını vurgular: «Bu sorun daha iki yıl önce vardı». Konuşma dilinde «yedide gelmişti bile», «çoktan gelmişti» de aynı yargıyı kurar.

Geç yargısı için Türkçe «ancak»a başvurur, çoğu zaman yeterlik ekiyle birlikte: «Dünkü makaleyi ancak bugün okuyabildim» (aynı dilbilgisinin 25.4 örneği). Burada bir ayrıntı var: Türkçe cümle -DI ile bitiyor, Çince 才 cümlesi 了'yi bırakıyor. Türkçe olumlu geçmiş zamanı her iki yargıda da korur; Çince yalnız erken yargıda korur.

«Ancak» kelimesinin kendisi 才'ya şaşırtıcı ölçüde benzer. Aynı dilbilgisi onu bir yandan zaman zarfları arasında «ucu ucuna, son anda» diye (16.4.1.4), bir yandan da «yalnız, sadece» diyen sınırlayıcı zarflar arasında sayar (16.7): «Ancak iki defa geldiler». 才 da hem «ancak onda» hem «ancak beş yuan» der. Türkçede bu iki anlam arasında köprü kurmak kolay; Çincede de köprü aynı yerde duruyor.

Bir tuzak da «daha»da. Türkçe «daha» hem «hâlâ» hem «daha yedide» der; Türk öğrenci bu yüzden «daha yedide»yi 还 ile kurmaya çalışır. 还 «hâlâ»dır; erken yargısını yalnız 就 taşır.

«Hemen» ise 就'nun gelecek kullanımını karşılar: «Hemen geliyorum», 我马上就来.

Örnekler

Birinci ve ikinci örnekte iki saat yan yana: altı erken, on geç. Altıncı örnek iki zarfı tek cümlede buluşturuyor: 才 yaşı küçük buluyor, 就 o yaşta gelen beceriyi erken. Sekizincide 就 öznenin önünde ve kimseyi zamana göre tartmıyor, yalnız sayıyor.

Örnek diyalog

30 Aralık çarşamba, okulun yılbaşı gecesi. Gösteri saat yedide spor salonunda başlayacak; sınıfın numarası sekizinci sırada. Deniz altıyı çeyrek geçe salonun kapısına varıyor; Mark çoktan orada, kapının önünde volta atıyor.

Saat yediyi beş geçiyor; salonun ışıkları sönmüş, sahnede ilk numara. 小明 karanlıkta sıraların arasından eğilerek geçip Deniz'in yanındaki boş sandalyeye çöküyor.

Mark'ın beş buçuğu Deniz'in ağzında 就 alıyor, ve 了 ile kapanıyor. 小明'in telefonu 才 ile bulunuyor, 找到 da 了 almıyor. 张老师 ise iki kez 才 diyor ama ikisi aynı değil: 八点才表演 bir saati geç buluyor, 才十分钟 bir süreyi kısa. Mark'ın son repliğindeki 就 kimseyi saate göre tartmıyor; sınıfı yalnız bırakıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) 他七点半就到了。 Sekizden önce, erken; 了 gelir. b) 他八点二十才到。 Başladıktan sonra, geç; 了 yok. c) 这件衣服才五十块。 Sayı küçük bulunuyor.
2. 她两天就看完了。 (Tā liǎng tiān jiù kànwán le.) hızlı bulan; 她两天才看完。 (Tā liǎng tiān cái kànwán.) yavaş bulan, 了 yok.
3. Saatsiz 他才起床 «daha yeni kalktı» der, olay az önce olmuştur. 他十点才起床'da bir saat var; konuşan on'u geç buluyor: «ancak onda kalktı».
4. 他来北京才两个月，可是他的汉语很好。 (Tā lái Běijīng cái liǎng ge yuè, kěshì tā de Hànyǔ hěn hǎo.) Sayıdan önce 才, süre kısa bulunuyor.

Özet kartı

1. 才 ve 就 olayı değil, konuşanın beklentisini söyler; zaman ifadesinin arkasına, fiilin önüne gelir.
2. Zaman + 就 + fiil + 了: erken, çabuk. 他七点就来了.
3. Zaman + 才 + fiil: geç, güç; geçmişte de 了 almaz. 他十点才来.
4. Miktar + 就: az emek (一遍就听懂了); miktar + 才: çok emek (三遍才听懂).
5. 才 + sayı: az bulunan miktar, 才五块钱, 他才三岁; bu kullanımda fiil varsa 了 serbest.
6. 就 + kişi ya da sayı: yalnızca. 就他一个人, 就一个哥哥. 就 öznenin önüne geçerse anlam «yalnız o»ya kayar.
7. Saatsiz 才 «daha yeni»: 他才起床. Türkçe «daha yedide» 还 değil, 就'dur.

Sonraki derse köprü

Ertesi akşam, yurt odasındaki yılbaşı yemeğinde, 小明'in gecikmesi artık bir alışkanlık sayılacak; Mark da bu gecenin şarkısını bir kez daha söylemeye çağrılacak. Türkçe ikisine de «yine» der, zamanı fiilin ekine bırakır. Sıradaki ders, «又 ve 再: yeniden», bu işi Çincede zarfın kendisinin üstlendiğini gösteriyor: tekrar geride mi kaldı, yoksa önümüzde mi duruyor? Hangi zarf hangisine bakar?