需要, 应该, 愿意, 得: gereklilik ve istek

Kanca

Türkçede «gitmem gerek» kolayca olumsuza döner: «gitmem gerekmiyor». «Gitmek zorundayım» da «gitmek zorunda değilim» olur; iskelet yerinde kalır.

Çincede «gitmem lazım» konuşmada çoğu zaman 我得去 wǒ děi qù diye söylenir. Önüne 不 koyarsan 不得 çıkar; ama bu ikili bùdé okunur ve uyarı levhalarında «yasaktır» der. «Gerek yok» için Çince başka bir sözcüğe, 不用'ya geçer. Bu ders gereklilik ve istek bildiren dört yardımcı fiili ve olumsuzlarının neden aynalı çıkmadığını ele alıyor.

Anlatım

Beş sözcük, iki aile

HSK 3 izlencesi yardımcı fiil sınıfına beş yeni üye ekler: 需要, 该, 应该, 愿意, 得. Sınıfın kendisini, cümledeki yerini ve 想, 要, 会, 能, 可以 ilk beşliyi Ders HSK1.29'da gördün; kural değişmiyor: yardımcı fiil öznenin ardına, asıl fiilin önüne gelir. 我得复习 «Ders çalışmam lazım», 你应该休息 «Dinlenmelisin».

Yeni beşli iki aileye ayrılır. Gereklilik ailesi: 需要 «ihtiyaç var», 得 děi «zorunda olmak», 应该 ve kısa biçimi 该 «-meli». İsteklilik ailesi: 愿意 «gönüllü olmak». İzlencenin olumsuzluk zarfları arasındaki 不必 ve 不用 de burada, gerekliliğin olumsuz yüzü olarak işleniyor.

需要: neye ihtiyaç var?

需要 xūyào iki türlü kurulur. Arkasına bir isim gelirse «-e ihtiyacı olmak» demektir: 我需要一本词典 «Bir sözlüğe ihtiyacım var». Arkasına bir fiil gelirse yardımcı fiil olur ve «yapması gerekmek» anlamını alır: 你需要多休息 «Daha çok dinlenmen gerekiyor». Süre bildirirken de karşına çıkmıştı, 从 A 到 B 需要多长时间 kalıbında (Ders HSK2.33).

要 de «gerek» diyebilir, ama istek ve niyet de taşıdığı için tezgâhta söylenen 我要一公斤苹果 bir sipariş gibi duyulur. Kek tarifinin koyduğu şartı anlatmak isteyen 我需要一公斤苹果 der; 需要 yalnız ihtiyacı söyler.

Olumsuzu düzdür: 不需要 bù xūyào. İsimle de, fiille de kullanılır: 我不需要词典, 你不需要来. Burada bir tuzak var. 不用 da «gerek yok» der, ama yalnız bir fiilin önünde: 你不用来 «Gelmene gerek yok». 不用'nın arkasına doğrudan bir isim koyarsan 用 kendi asıl anlamına, «kullanmak» anlamına döner: 他不用手机 «Cep telefonu kullanmıyor».

得 děi: konuşmanın «zorunda»sı

得 karakterini üç okunuşla tanıyorsun. Fiilden sonra gelip dereceyi bağladığında hafif tonla de okunur: 跑得快. 得到 «elde etmek» içinde dé okunur. Yardımcı fiil olarak öznenin ardında durduğunda ise üçüncü tonla děi okunur ve «zorunda olmak, -mesi lazım» demektir: 我得走了 «Gitmem lazım artık».

Bu kullanım konuşma diline aittir ve zorunluluğun kaynağı çoğu zaman konuşanın dışındadır: saat geç olmuştur, sınav yaklaşmıştır. 彭利贞 ile 刘翼斌 (2012) 得'nin gerekliliğini «dış ortama», 必须'nınkini konuşanın otoritesine bağlar; 必须 bu modülün ilerisinde.

Olumsuzu 不得 değildir. «Gitmen gerekmiyor» 你不用去 diye söylenir; bazı Mandarin ağızlarında 不用 kaynaşıp tek hece olur: 甭 béng. 不得 bùdé ise yazı dilinde bir yasaktır: 不得入内 «Girilmez».

应该 ve 该: doğru olan, beklenen

应该 yīnggāi bir şeyin yapılmasının doğru ya da uygun olduğunu söyler; bir tavsiye de olabilir, bir görev de: 你感冒了，应该多休息. 该 gāi bunun kısa, gündelik biçimidir ve çoğu zaman 了 ile bir şeyin vaktini duyurur: 我该走了 «Gitme vaktim geldi», 该上课了 «Ders vakti».

Olumsuzu simetriktir: 不应该 «yapmamalı». Bu, 不用'nın «gerek yok»undan farklıdır: 你不用去 seni serbest bırakır, 你不应该去 seni durdurur.

应该'nin bir de tahmin yüzü var. 十点了，他应该到家了 «Saat on oldu, eve varmış olmalı» cümlesinde kimseye bir görev verilmiyor; konuşan saatten ve yolun süresinden bir sonuç çıkarıyor. Yukarıdaki tablo 应该'yi hem görev bildirenler hem çıkarım yapanlar arasında sayar; izlence anlamları ayırmaz. Eylem öznenin elindeyse çoğu zaman tavsiye, bir durum tartılıyorsa tahmin.

愿意: gönülden razı olmak

愿意 yuànyì «istekli olmak, razı olmak» demektir: 我愿意帮你 «Sana yardım etmeye hazırım». Tablo onu 想 ile aynı sınıfa koyar; ama 想 içten gelen bir dileği, 愿意 bir işe gönüllü olmayı, çoğu zaman bir başkasının istediğine «evet» demeyi söyler. Wiktionary'nin örneği de böyle: 老板不愿意增加店员 «Patron eleman almaya yanaşmıyor». 谁愿意……？ diye soran biri gönüllü arıyordur.

Olumsuzu 不愿意 bú yuànyì; kısa cevapta tek başına kalır, 很 ile derecelenir: 我很愿意.

Olumsuzların haritası

要 ve 得 olumsuzda 不用'ya devreder; 应该 ve 愿意 ise 不 alıp yerinde kalır. 不必 búbì de «gerek yok» der, daha yazılıdır.

Karakter köşesi

应'nin dış çerçevesi çatı biçimli 广; içinde üç kısa çizgi ve bir yatay. Başka sözcüklerde dördüncü tonla yìng okunur, 应该'de yīng. 该'nin solunda konuşma kökü 讠, sağında 亥 hài durur.

愿 on dört çizgiyle dersin en kalabalık karakteri: üstte okunuşu veren 原 yuán, altta anlamı veren 心, tıpkı 想 ve 意'de olduğu gibi.

目 yan yatırılmış bir göz resmidir; diyalogdaki 节目 jiémù «gösteri numarası» için burada.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe gerekliliği hem bir ekle hem sözcüklerle söyler: «gitmeliyim» bir yanda, «gitmem lazım», «gitmem gerekiyor», «gitmek zorundayım» öbür yanda. Türkçe dilbilgisi (Göksel ve Kerslake) (21.4.2.2) ikisini şöyle ayırır: -mAlI gerekliliği konuşanın kendisinden doğmuş gibi sunar, sözcüklü kuruluşlar dış koşullardan doğan nesnel bir gereklilik olarak.

Çince ayrım tam aynı çizgiden geçmez, ama benzer bir eksen var. 应该 bir doğruyu, bir tavsiyeyi söyler ve «-meli»ye yakın düşer: 你应该多休息 «Daha çok dinlenmelisin». Türkçe aynı tavsiyeyi «-sAn iyi olur» ile yumuşatabilir: «Erken yatsan iyi olur.» 得 ile 需要 ise saat ya da sınav gibi dış koşulları söyler; «lazım», «gerek», «zorunda» onlara karşılık gelir.

Olumsuzda iki dil ayrışır. Olumsuz gövdeye eklenen -mAlI bir şeyi yapmama yükümlülüğü bildirir: «kimseye söylememelisin»; Çincedeki eşi 不应该. «Söylemene gerek yok» ise bir serbestliktir: 不用. Türkçede «zorundayım»dan «zorunda değilim»e giden yol düzdür; Çincede 得'den «gerek yok»a ancak başka bir sözcükle varılır.

Tahminde ise iki dil buluşur. Türkçede gereklilik biçimleri güçlü bir çıkarımı da taşır (21.4.1.4): «Kapı açık, evde olmalılar.» 应该 aynı yolu izler: 他应该到家了 «Eve varmış olmalı».

İstekte Türkçe «istekli olmak», «razı olmak» gibi isimli kuruluşlar kullanır; 愿意 ise bir fiildir ve asıl fiil mastara çevrilmeden arkasına dizilir: 我愿意帮你.

Örnekler

Üçüncü ve dördüncü örnekte 得'nin gerekçesi cümlenin içinde: saat ve sınav. Beşincide 不用 serbest bırakır, yedincide 不应该 durdurur. Sekizinci örnek görev vermiyor, çıkarım yapıyor.

Örnek diyalog

28 Aralık pazartesi, öğleden sonraki dersin sonu. Deniz'in bir sonraki sınavı haftaya pazartesi, 4 Ocak'ta. 张老师 kitabını kapatmadan önce sınıfa bir duyuru yapıyor.

Ders bitti; Mark dörde on kala boş bir sınıfta yerini almış, Deniz de yanında. Provaya 小明 da gelecek: şarkılardan önce söyleyecekleri Çince sözleri dinleyip düzeltmeye söz verdi. Saat dördü gösteriyor.

Dördü on geçe kapı açılıyor; 小明 nefes nefese içeri giriyor.

张老师'nin 谁愿意'si bir gönüllü arıyor, Mark'ın 我愿意'si bir öneriye «evet». Deniz'in 得'sinin arkasında haftaya pazartesiki sınav var; hoca ona 不用 ile serbestlik tanıyor. İkinci sahnedeki iki 应该 kimseye görev vermiyor, 小明'in nerede olduğunu tahmin ediyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) 需要: arkasında isim var. b) 应该: tavsiye. c) 愿意: gönüllü aranıyor. d) 得: dış koşuldan gelen zorunluluk (该睡觉了 da olur).
2. 我不用去机场。 (Wǒ búyòng qù jīchǎng.) «gitmem gerekmiyor», serbestlik. / 你不应该告诉他。 (Nǐ bù yīnggāi gàosu tā.) «ona söylememelisin», yasak gibi bir uyarı. / 我不需要地图。 (Wǒ bù xūyào dìtú.) ihtiyaç yok; isim olduğu için 不用 değil.
3. Çoğu zaman tahmin olarak anlaşılır. Açık biçim: 他七点出发，现在九点了，他应该到了。 (Tā qī diǎn chūfā, xiànzài jiǔ diǎn le, tā yīnggāi dào le.) Saat çıkarımın dayanağı.
4. 今天晚上我得复习，不能去。 (Jīntiān wǎnshang wǒ děi fùxí, bù néng qù.) / 你明天不用来。 (Nǐ míngtiān búyòng lái.) «Gelemem» bir engel olduğu için 不能.

Özet kartı

1. HSK 3'ün yeni yardımcı fiilleri: 需要, 该, 应该, 愿意, 得 (děi). Yerleri değişmez: özne + yardımcı fiil + asıl fiil.
2. 需要 hem isim hem fiil alır: 需要词典, 需要休息. Olumsuz 不需要; fiilin önünde 不用 da olur, ama 不用 + isim «kullanmamak» demektir.
3. 得 děi konuşma dilinde «zorunda, lazım»; gerekçesi çoğu zaman dışarıda. Olumsuzu 不用 (bazı ağızlarda 甭); 不得 bùdé bir yasaktır.
4. 应该 / 该: doğru olan, tavsiye, görev. Olumsuz 不应该 «yapmamalı». 该……了: vakti geldi.
5. 应该 bir çıkarımı da taşır: 他应该到了 «varmış olmalı».
6. 愿意: gönüllü olmak, razı olmak; 谁愿意……？ bir gönüllü arar. Olumsuz 不愿意.
7. Asimetri: 要 ve 得 → 不用; 应该 → 不应该; 愿意 → 不愿意.

Sonraki derse köprü

Diyalogda Mark saat dörde on kala sınıftaydı, 小明 ise dördü on geçe geldi. İki gelişi aynı saatle anlatabilirsin, ama konuşan biri için erken, öteki için geç olabilir. Sıradaki ders, «才 ve 就: geç ve erken», Çincenin bu yargıyı saatin yanına koyduğu iki küçük zarfı ele alıyor. Aynı «dörtte geldi» cümlesine hangi sözcüğü eklersen «ancak dörtte» diye sitem, hangisini eklersen «daha dörtte» diye şaşkınlık duyulur?