Ağırlık, uzunluk ve para: 公斤, 斤, 米, 角, 刻

Kanca

Çincede çeyrek saatin adı olan 刻 kè'nin sözlükteki ilk anlamı «oymak, kazımak»tır. Aynı karakter eski bir zaman biriminin de adıydı. Sözlük o düzeni tek cümleyle anlatır: zaman su saatiyle (漏壶) ölçülür, gece ile gündüz birlikte yüz 刻 ederdi. Bir 刻 böylece on dört buçuk dakikaya yakın bir süreydi.

Kadranlı saat gelince kelime kaldı, yalnız boyu değişti: bugün bir 刻 tam on beş dakikadır. Bu derste 刻'yı, pazarın 斤'ını, laboratuvarın 公斤'ını, terzinin 米'sini ve madenî paranın üstünde yazan 角'yı aynı çatı altında toplayacaksın. Hepsinin ortak bir dilbilgisi davranışı var.

Anlatım

Ölçü birimi de bir ölçü kelimesidir

HSK 3 izlencesi 公斤, 斤, 角, 毛, 刻, 米'yi 把, 双, 张 ile aynı listeye koyar: hepsi isim ölçü kelimesidir. Ölçü birimi olan bu kelimeler sayıya doğrudan bağlanır, araya 个 girmez. 三公斤 sān gōngjīn «üç kilo», 五米 wǔ mǐ «beş metre», 两毛 liǎng máo «yirmi fen». Arkadan ölçülen şey gelir: 三公斤苹果 «üç kilo elma».

İki konusunda bildiğin kural burada da geçerli: birimin hemen önünde 两 durur. 两公斤, 两米, 两毛. Birim düştükten sonra en sondaki iki ise 二 olarak kalır: 两块二 liǎng kuài èr «iki yuan yirmi».

公斤 ile 斤

斤'yı pazarda tanıdın (Ders HSK1.42): yarım kilo, beş yüz gram. 公斤 gōngjīn ise tam kilogramdır; bir 公斤 iki 斤 eder. Önündeki 公 bu kelimede «uluslararası ölçü» anlamını taşır; sözlük aynı anlamın örneği olarak 公里'yi de sayar. Etiket ve bavul tartısı metrik birimi yazar (公斤, 千克 ya da kg); tezgâhtaki satıcı çoğu zaman 斤 ile konuşur. Ağırlığı sormak için en kısa yol birimi soruya koymaktır: 几公斤？ ya da 多少公斤？ Sıfatla soran 有多重？ «ne kadar ağır?» da kullanılır; 重 zhòng «ağır» sıfatı izlencede HSK 4'te.

Bölgeye göre kelime değişebilir. 汉典'nın aktardığı Tayvan sözlüğü (国语辞典) metreyi 公尺, gramı 公克, santimetreyi 公分 diye tanımlar; aynı sitedeki anakara sözlüğü 公尺 için «米'nin eski adı» der. Pekin'de 米 duyacaksın; Taipei'de bir tabelada 公尺 görürsen aynı metre.

米 ve uzunluk

米 mǐ metredir; 一米八 gibi boy söyleyişlerini biliyorsun. Bir nesnenin uzunluğunu söylerken ölçüye ulaşan 有 ve arkasına sıfat gelir: 这张桌子有一米五长 «Bu masa bir buçuk metre uzunluğunda». Cetvelde ve etikette cm görürsen 厘米 límǐ okunur; o kelime HSK 5'te, şimdilik tanıman yeter.

角 ile 毛: aynı para, iki ayrı kayıt

Renminbinin ondalık basamağını Ders HSK1.12'de gördün: bir yuan on 角, konuşmada on 毛. Yeni olan, 角'nın nerede karşına çıktığı. Madenî paranın kendisi yazı dilindedir: on fenlik paranın yüzünde «1角» ve pinyinle «YIJIAO» yazar. Satıcı ise aynı parayı uzatırken 一毛 der. Resmî bir metin fiyatı birimleriyle yazıya dökerse 三元五角 çıkar; aynı fiyatı pazarda 三块五 diye duyarsın.

刻: çeyrek saat, nokta ve süre

刻'yı ilk kez saat dersinde tanıma düzeyinde gördün (Ders HSK1.17). Artık kullanma sırası. Saatte yalnız iki çeyrek 刻 ile söylenir: 一刻 «çeyrek geçe» ve 三刻 «kırk beş». Yarım saat için 两刻 denmez; onun yerini 半 tutar: 八点半. Bir sonraki saate kalan çeyrek için 差 öne geçer: 差一刻九点 ya da 九点差一刻: sıra değişse de anlam «dokuza çeyrek var».

刻 bir saat noktasını gösterir. Bir sürenin uzunluğunu söylemek için arkasına 钟 eklenir: 一刻钟 yí kè zhōng «on beş dakika». Bu, 分 ile 分钟 arasındaki farkın aynısı: 八点一刻 bir an, 走了一刻钟 bir süre. Yarım saatlik süre ise 半个小时'tır.

Karakter köşesi

克 etiketlerde gramı yazar: «500克» bir 斤'dır. 千克 qiānkè «bin gram» da kilogramın yazıdaki adıdır; ikisi de HSK 4'te. Karakterin kökü alttaki 儿'dir.

秒 saniyedir ve bu dersin zaman zincirini tamamlar: 秒, 分, 刻, 小时. Solda 禾, sağda 少 okunur. 币 人民币 «renminbi» ve 硬币 «madenî para» kelimelerinde geçer; kökü 巾'dir. 瓜 kendi köküdür; 西瓜 «karpuz» ve 黄瓜 «salatalık» pazarda 斤 ile satılır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de ölçü birimi sayıma doğrudan bağlanır. Ölçü terimlerini işleyen bölümde (15.8) Göksel ile Kerslake «şişe», «bardak», «avuç», «metre» gibi kelimeleri «tane» ile aynı yere koyar: «sekiz bardak su», «on tane tabak». Ölçü terimi «tane»nin yerine geçer, ikisi bir arada durmaz; «iki tane kilo elma» kurulmaz. Çincede 个 ile 公斤 arasındaki ilişki de budur: 三公斤苹果, *三个公斤苹果 değil.

«Kilo» kilogramın kısalmış biçimidir. Aynı kitap (18.4) «İki kilo versene» cümlesini «Give me two kilograms» diye çevirir: Türkçede «kilo» tek başına kilogram demektir. Çince ise tek başına 斤 dediğinde kilonun yarısını anlar; bir Türk için en sık kayma noktası budur.

Çeyrekte iki dil birbirine çok yaklaşır. Kitabın saat bölümü (16.4.1.1) «yediyi çeyrek geçe» ve «on ikiye çeyrek kala» örneklerini verir; Çincesi 七点一刻 ve 差一刻十二点. Sayılar bölümünde (15.7.1) ilginç bir ayrıntı var: «üç ve bir çeyrek» üç tam ile çeyrek demektir, bağlaç düşünce «üç çeyrek» bambaşka bir sayıya, dörtte üçe dönüşür. 三刻 da tam olarak saatin dörtte üçü, kırk beş dakikadır. «Buçuk» ise «iki buçuk» gibi tamın arkasına eklenir; Çincede aynı yeri 半 tutar: 两点半, 两个半小时.

Örnekler

İkinci ve üçüncü örneklerde birim, ölçülen şeyden önce değil yüklemde duruyor; isim yüklemli cümle ile ölçüye ulaşan 有 aynı işi yapıyor. Üçüncüdeki 多 tek haneli sayıda birimin arkasına geçiyor. Yedinci örnekte 一刻 bir saat noktası, dokuzuncuda 一刻钟 bir süre.

Örnek diyalog

26 Aralık cumartesi, öğleden sonra dört buçuk. Yılbaşı akşamı Deniz'in odasında beş kişilik yemek var; Mark oraya kendi pişirdiği elmalı keki götürmek istiyor. Tarif bir kilo elma diyor. İkisi okulun yanındaki süpermarketin meyve reyonunda, tartının başında bir görevli teyze duruyor.

Görevli 一公斤'yi hemen 两斤'e çeviriyor: tezgâhın dili 斤. Para üstünde aynı on fenlik para iki adla geçiyor; üstündeki yazı 角, görevlinin ağzındaki 毛. Mark dakikayla soruyor, Deniz aynı süreyi 半个小时 diye söylüyor; yürüme süresi ise 一刻钟. İki çeyreği 两刻 diye saymak akla gelir, ama yarım saati 半 karşılar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 两公斤苹果 (liǎng gōngjīn píngguǒ); 三米 (sān mǐ); 两毛 (liǎng máo). Birimlerin önünde 两, araya 个 girmez.
2. 七点一刻; 十点三刻 ya da 差一刻十一点 / 十一点差一刻; 六点半 — 两刻 değil.
3. 我买两斤，一共九块。 (Wǒ mǎi liǎng jīn, yígòng jiǔ kuài.) Bir kilo iki jin; jin'i dört buçuktan dokuz yuan.
4. (a) 一刻: saat noktası, «üçü çeyrek geçiyor». (b) 一刻钟: bekleyişin süresi, on beş dakika.

Özet kartı

1. 公斤, 斤, 米, 角, 毛, 刻 ölçü birimi kelimeleridir: sayıya doğrudan bağlanır, 个 almaz; ikiden önce 两.
2. 一公斤 = 两斤. Etiket 公斤, kg ya da 克 yazar; satıcı çoğu zaman 斤 ile konuşur. Soru: 几公斤？ / 多少公斤？; 有多重？ (重 HSK 4).
3. Uzunluk: 米; 这张桌子有一米五长. Tayvan sözlüğünde metre 公尺, santimetre 公分; cm etiketi 厘米 (HSK 5).
4. Madenî paranın üstünde 1角, satıcının ağzında 一毛; resmî yazı 三元五角, konuşma 三块五.
5. Saatte 一刻 ve 三刻; yarım saat 半. «… var»: 差一刻九点 / 九点差一刻.
6. Nokta 一刻, süre 一刻钟 — 分 ile 分钟 gibi.
7. Karakter köşesi: 克 (gram), 秒 (saniye), 币 (人民币, 硬币), 瓜 (西瓜, 黄瓜).

Sonraki derse köprü

Tezgâhta Mark 我要一公斤苹果 dedi ve teyze onu bir istek olarak duydu; oysa Mark'ı markete getiren tarifteki bir şarttı. 要 ikisini de taşıyabilir: hem «istiyorum» hem «gerekiyor». Sıradaki ders, «需要, 应该, 愿意, 得: gereklilik ve istek», bu iki anlamı ayıran kelimeleri topluyor ve gerekliliğin olumsuzunun neden düz bir 不 ile kurulamadığını gösteriyor. Mark aynı cümleyi teyzeye değil Deniz'e, «kek için bir kilo elmaya ihtiyacım var» demek için kursaydı 要'nın yerine hangi kelimeyi koyardı?