Davet etmek, önermek, nazikçe reddetmek

Kanca

Deniz bir cumartesi kahvaltısına çağırıyor. Bir arkadaşı 不去 diye cevap veriyor, öteki 谢谢你！真不巧，那天上午我要去机场接朋友。下次吧！ diyor. İkisi de gelmiyor; söyledikleri şey aynı. Ama ikinci cevaptan sonra Deniz gülümsüyor, birincisinden sonra ne diyeceğini bilemiyor.

Fark dilbilgisinde değil, ikinci cevabın taşıdığı parçalarda: teşekkür, üzüntü, gerekçe, bir sonraki sefer. Bu derste davet kurmayı, öneriyi yumuşatmayı ve «hayır»ı kırmadan söylemeyi öğreneceksin.

Anlatım

Cümle bir iş görür

«Yarın boş musun?» bir bilgi sorusu gibi görünür, ama çoğu zaman bir davetin ilk adımıdır; karşındaki «Neden?» diye sorarsa asıl işini anlamıştır. Bu dersin konusu cümlelerin yaptığı işler: çağırmak, yol göstermek, kabul etmek, geri çevirmek.

Davet: önce vakti sor, sonra çağır

Davet çoğu zaman karşıdakinin vaktini yoklayarak açılır. Bayram dersinden tanıdığın 有空 burada iş başına geçer: 星期六上午你有空吗？ ya da 你有时间吗？ Cevap «evet» olursa asıl çağrı gelir.

Çağrının fiili 请'i Ders HSK2.22'den biliyorsun. Davette onu 想 ile yumuşatırsın: 我想请你们来吃早饭 «Sizi kahvaltıya çağırmak istiyorum». 想 kararı karşıdakine bırakıyor; 我请你们来 ise ısmarlayanın sesi.

Daha gündelik bir yol soruyu kendisi davete çevirir. 要不要一起去？ «Birlikte gitmek ister misin?» Burada 要 isteği, 要不要 ise olumlu-olumsuz soruyu kurar; cevap 要 da olabilir, 好啊 da. Aynı kalıp bir yardım teklifine de uyar: 要不要我帮你？ «Yardım edeyim mi?»

Bir de öneriyi önce söyleyip sonuna bir soru eklemek var: 一起去吃饭，怎么样？, 九点开始，好不好？, 十点行不行？ Gövde planı anlatıyor, sondaki soru onay istiyor; 行 xíng «olur, uyar» demek.

Resmî dilde davetin adı 邀请 yāoqǐng (HSK 4): bir düğün kartında, bir okul duyurusunda görürsün. Konuşmada en çok teşekkürde yaşar: 谢谢你的邀请 «Davetin için teşekkürler».

Öneri: 咱们……吧, 最好, 建议

Ders HSK1.38'de 我们走吧 ile «gidelim»i kurmuştun. HSK 3'ün 咱们'ı aynı öneriye bir sıcaklık ekler, çünkü dinleyeni kesin olarak içine alır: 咱们十点开始吧 «Onda başlayalım». Kararı karşıdakine bırakmak istersen arkasına bir soru eklersin: 咱们十点开始吧，好不好？ Seçenekler tartıldıktan sonra varılan karar için Ders HSK2.31'deki 还是……吧 duruyor: 外边下雨，咱们还是在家吃吧.

最好 zuìhǎo «en iyisi» bir öğüdü yumuşak tutar. 你最好早点儿睡 «En iyisi erken yat» bir buyruk değil, karşıdakine yol gösteren bir öneri. Özne 我们 ya da 咱们 olunca birlikte bir plan önerir: 我们最好九点以后开始，大卫起不来. 最好 fiilin önünde, öznenin arkasında durur.

建议 jiànyì «önermek, tavsiye etmek» daha resmîdir; bir toplantıda, bir öğretmenin ağzında duyulur: 我建议大家早一点儿出发. Arkadaşlar arasında aynı işi 吧 ya da 最好 görür. Konuşmada bir de 要不 yàobù geçer: önce durum, sonra öneri: 大家都累了，要不休息一会儿吧. İngilizcedeki «how about»a denk düşer ve beşinci düzeyin kelimesi; şimdilik duyduğunda tanı.

Kabul: kısa ve sıcak

好啊！ coşkuyla evet der. 没问题 «sorun yok» bir saati ya da bir işi üstlenirken iyi oturur; 一定 bir söz verir: 我一定去 «Mutlaka gelirim». 好吧 da bir kabul, ama düşünüp razı olmanın sesi: ilk plan tutmadığında duyulur.

Nazik ret: «hayır»ın parçaları

Ret araştırmalarında sık kullanılan bir sınıflama (Beebe, Takahashi ve Uliss-Weltz 1990) reddi parçalarına ayırır. Doğrudan ret bunlardan yalnız biri: 不去, 我不能去. Öbürleri dolaylı: üzüntü sözü, gerekçe, başka seçenek, ileride kabul sözü; yanlarına bir teşekkür ya da «çok isterdim» eklenebilir.

不好意思'yi tanıyorsun. 不巧 bù qiǎo ise yeni: 巧 «denk gelmek, tam zamanında olmak», 不巧 «denk gelmedi». 真不巧 suçu kimseye yüklemez; aksilik takvimin. Gerekçe çoğu zaman 因为 olmadan da durur: 那天我要去机场 tek başına yeter, çünkü bir davetin arkasından geldiği için gerekçe olduğu anlaşılır.

Hangi parçanın öne çıktığı duruma bağlı. Jiang (2015), Chen, Ye ve Zhang'ın (1995) Çince retler çalışmasından şunu aktarır: davet reddinde en sık parçalar gerekçe, doğrudan ret ve üzüntü; sıra ise reddedilenin rica mı, öneri mi, teklif mi olduğuna ve konuşanların konumuna göre değişiyor. Tek bir «doğru ret» yok: bir arkadaşa söylenen 不去了，太累了 ile bir öğretmene söylenen 老师，真不好意思，那天我要陪朋友去医院 aynı işi farklı parçalarla görür.

Reddedilen taraf da bir şey söyler: 没关系，下次吧 kapıyı açık bırakır, 那好吧 durumu kabul eder, yoğun birine söylenen 那你忙吧 «o zaman sen işine bak» konuşmayı kibarca bitirir. Daha resmî 恐怕 «korkarım ki» HSK 4'te gelecek.

Karakter köşesi

议 建议'nin ikinci hecesi; solunda söz kökü, sağında 义 yì ses ipucu olarak duruyor ve okunuşu aynı. 邀 bu köşenin en uzunu: 辶 altında 敫, toplam on altı çizgi; 邀请'de 请 ile yan yana durur. 巧 hem «usta, becerikli» hem «tam denk gelen» demektir; 不巧 ikinci anlamdan gelir. 陪 birinin yanında olmaktır: 我陪你去 «seninle gelirim». 拒 ise 拒绝 jùjué'nin ilk hecesi, «reddetmek»; solda el kökü 扌, sağda 巨.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede davetin en kısa yolu soru biçimli bir teklif: «Kahvaltıya gelir misin?», «Çay içer misiniz?» Rica ve teklif bu dilde aynı biçimi paylaşır, ikinci kişide geniş zamanlı bir soru; olumsuz soru («Oturmaz mısınız?») daha ısrarcı duyulur (Göksel ve Kerslake 2005, 21.4.4.5). «Gelmek ister misin?» ise isteği açıkça sorar. Çince bu ikisini 要不要一起去？ ile tek kalıpta toplar: 要 hem isteği hem niyeti taşır.

Ortak öneri Türkçede kip ekiyle yapılır: «Onda başlayalım», «Birlikte gidelim». Aynı dilbilgisi birinci çoğul istek kipini (-(y)AlIm) konuşanın dinleyenle birlikte yapmayı önerdiği iş diye tanımlar; soru ekiyle «-AlIm mı?» kararı karşıdakine danışmaya çevirir (21.4.4.3). Çincede bu ek yok; öneriyi 咱们 ve cümlenin sonundaki 吧 kurar, danışmayı 好不好 ya da 怎么样 sorar. «Ne dersin?» ile 怎么样？ hemen hemen aynı yeri tutar: planın arkasına eklenir.

Retteki «maalesef» ve «ne yazık ki» konuşanın olaya bakışını bildiren zarflar arasında geçer (16.3). 真不巧 ise bir aksiliği söyler: «Ne yazık ki tam o gün…» ya da «Denk gelmedi». «Başka sefere» ile 下次吧 birebir örtüşür; ikisi de reddi bir erteleme gibi sunar.

Örnekler

Dördüncü cümle bir arkadaşa, beşincisi bir gruba yapılan öneri. Son iki ret farklı parçalar taşıyor: biri üzüntü, gerekçe ve erteleme, öteki sıcaklık, gerekçe ve başka bir gün.

Örnek diyalog

29 Nisan 2027 perşembe öğleden sonrası, sınıfın önündeki koridor. Zemin kattaki mutfak hâlâ tamirde; Deniz ikinci kattaki küçük mutfağı çay evi gibi kullanıyor. Cumartesi 1 Mayıs, 五一.

大卫 reddetmiyor, saati değiştirmeyi soruyor; 小明'in 最好'su bu isteği bir plana çeviriyor. 马克'in cevabı teşekkür, 真不巧, somut bir gerekçe ve 下次吧 taşıyor; Deniz reddi 下午……怎么样？ ile bir başka seçenekle karşılıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 谢谢你 teşekkür; 真不巧 üzüntü; 我星期六要去机场 gerekçe; 星期天行不行？ başka seçenek. İleride kabul sözü yok; seçenek onun yerini tutuyor.
2. 星期天晚上要不要来二楼喝茶？ (Xīngqītiān wǎnshang yào bu yào lái èr lóu hē chá?) 星期天晚上来二楼喝茶，怎么样？ (Xīngqītiān wǎnshang lái èr lóu hē chá, zěnmeyàng?)
3. Örnek: 真不好意思，我昨天睡得太晚了，明天早上起不来。下午五点去跑步，好不好？ Üzüntü, gerekçe ve başka seçenek var; başına bir teşekkür eklenebilir.
4. 你最好别每天吃面条。 (Nǐ zuìhǎo bié měi tiān chī miàntiáo.) 我建议你多吃一点儿菜。 (Wǒ jiànyì nǐ duō chī yìdiǎnr cài.) Arkadaşa 最好 daha doğal; 建议 bir doktorun ağzına yakışır.

Özet kartı

1. Davet çoğu zaman vakti sorarak açılır: ……有空吗？/ 有时间吗？
2. Çağrı: 我想请你…… ; 要不要一起……？ ; plan + 怎么样？/ 好不好？/ 行不行？
3. Öneri: 咱们……吧 dinleyeni içine alır; 最好 fiilin önünde yumuşak bir öğüt; 建议 resmî; 要不 konuşmada duyulur, HSK 5.
4. Kabul: 好啊, 没问题, 我一定去, 太好了; 好吧 düşünüp razı olmak.
5. Nazik ret parçaları: teşekkür ya da sıcaklık, üzüntü (真不好意思, 真不巧), gerekçe, başka seçenek, ileride kabul (下次吧). Hangisinin öne çıktığı durumdan ve konuşanların ilişkisinden değişir.
6. Reddedilenin cevabı: 没关系，下次吧 ; 那好吧 ; 那你忙吧.

Sonraki derse köprü

Bu dersin bütün davetleri bir yurdun koridorunda ve ikinci kattaki küçük bir mutfakta geçti. Peki yurttan çıkıp kendi evinde yaşamak isteyen biri ev sahibiyle (房东, fángdōng) nasıl konuşur, aylık kirayı (房租, fángzū) nasıl sorar, yan dairedeki komşusuna (邻居, línjū) ilk gün ne der? Sıradaki ders «Ev, kira ve komşular». Komşuyu bir çaya çağırmak için bugünkü kalıplardan hangisini seçerdin?