越来越, 越…越…, 一点儿也不

Kanca

Ocakta, Pekin'e kar yağarken, Deniz kalın montunu odada bile sırtından çıkarmıyordu. Nisan bitmek üzereyken aynı mont dolabın dibinde duruyor ve her akşam biraz daha fazla insan ikinci kattaki küçük mutfağa, Deniz'in demliğinin başına toplanıyor.

İki değişim de büyüyor, ama aynı biçimde değil. Hava yalnız günler geçtikçe ısınıyor; başka bir şeyi beklemiyor. Çay ise bir şeye bağlı: demlikte ne kadar kalırsa rengi o kadar koyulaşıyor. Çince bu iki büyümeyi iki ayrı kalıpla söyler. Üçüncü kalıp tam tersini yapar ve bir niteliğin «zerresi bile yok» der.

Anlatım

Zamanla büyüyen: 越来越

越来越 yuèláiyuè bir niteliğin zaman içinde arttığını söyler: 天气越来越暖和了 «Hava gittikçe ısınıyor». Değişen tek şey havanın sıcaklığı; onu yürüten takvimin kendisi.

Arkasına iki tür kelime gelir. Birincisi sıfat: 热, 冷, 难, 便宜. İkincisi 喜欢, 了解, 习惯 gibi bir iç durumu anlatan zihin ve duygu fiilleri: 我越来越喜欢北京了 «Pekin'i gittikçe daha çok seviyorum». 跑, 写, 买 gibi düz bir eylem fiili tek başına girmez; eylemin ölçülecek bir niteliği varsa onu durum tümleciyle sona alırsın: 他跑得越来越快 «Gittikçe daha hızlı koşuyor».

Kalıbın kendisi derece taşır. Bu yüzden sıfatın önüne ayrıca 很, 非常, 太 konmaz; 越来越很热 kırık bir cümledir. Sondaki 了 ise çok sık görülür, çünkü cümle yeni bir duruma varıldığını söyler; bu, 了'nın değişim görünüşüdür. Olumsuz da kurulabilir; o zaman 不 越来越'nun arkasına geçer ve azalan bir isteği anlatır: 小林越来越不想早上去跑步了 «Xiao Lin'in sabah koşusuna gitme isteği gittikçe azalıyor».

Birbirine bağlı büyüyen: 越 A 越 B

越……越…… iki değişimi birbirine bağlar: A arttıkça B de artar. 这个城市我越住越喜欢 «Bu şehirde yaşadıkça onu daha çok seviyorum». 越来越'da tek bir şey değişir ve onu zaman sürükler; 越……越'da iki şey değişir ve ikincisi birinciye yaslanır.

A çoğu zaman bir fiildir, B bir sıfat ya da duygu fiili. 茶越泡越浓 «Çay demlendikçe koyulaşır»; 风越刮越大 «Rüzgâr estikçe sertleşiyor». 越来越'da olduğu gibi B'nin önüne derece zarfı girmez: 越看越喜欢 doğrudur, araya 很 sokulmaz.

Tek özneli cümlede iki 越 aynı öznenin arkasında art arda gelir. İki ayrı özne varsa her birinin kendi 越'su olur ve 越 her seferinde öznesinin ARKASINDA durur: 你越说，他越不听 «Sen anlattıkça o dinlemiyor». İkinci yarıdaki 不 burada da azalmayı verir. Kalıplaşmış 越快越好 «ne kadar çabuk, o kadar iyi» ise bir istek bildirir.

Zerresi bile yok: 一点儿也不, 一点儿都没

Ders HSK3.26 一 + ölçü + 也/都 + olumsuzluk kalıbını kurdu: 一个人也没来. 一点儿 yìdiǎnr o kalıbın en küçük ölçüsüdür ve bir niteliği ya da bir eylemi sıfıra indirir. Arkasına sıfat gelirse 不 kullanılır: 这个菜一点儿也不辣 «Bu yemek hiç acı değil». Duygu fiilleri de aynı yere oturur: 我一点儿也不怕 «Hiç korkmuyorum».

Gerçekleşmiş bir şeyin hiç olmadığını ya da hiç değişmediğini söylerken 不 yerine 没 gelir: 两年没见，你一点儿都没变 «İki yıldır görüşmedik, hiç değişmemişsin». 也 ile 都 burada da yer değiştirebilir; konuşmada ikisi de yaygın. Önceki derste 除了……什么都不 bir istisnayı ayırıp gerisini sıfırlamıştı; 一点儿也不 hiçbir istisna bırakmaz.

有点儿 mi, 一点儿也不 mu?

İkisi de 点 taşır, ama ölçeğin iki ucundadır. 有点儿 HSK 1'den beri sıfatın önünde, hoşa gitmeyen küçük bir fazlalığı söyler: 有点儿累 «biraz yorgunum», yani yorgunluk var. 一点儿也不累 «hiç yorgun değilim» ise yorgunluğun kendisini yok eder. 一点儿 tek başına sıfatın ÖNÜNE geçmez; Ders HSK2.14'te gördüğün gibi yalnız arkasında küçük bir fark ölçer: 慢一点儿.

Karakter köşesi

暖 havanın değişimini taşır: solunda güneş 日, sağında 爰. 暖和 nuǎnhuo «ılık, sıcacık» kelimesinde 和 hafif tonla okunur. 泡 ve 浓 çay köşesinin ikilisi; ikisinin de solunda su kökü var. 泡 sağında HSK 1'den tanıdığın 包'yu taşır, 浓 ise 农 nóng ile aynı okunur. 泡茶 «çay demlemek», 浓茶 «koyu çay».

熟 aslında «pişmiş» demektir; 饭熟了 «yemek pişti». Oradan «alışkın, tanıdık» anlamına uzanır: 我们越来越熟了 «Gittikçe daha yakın tanışıyoruz». Altta dört noktalı ateş 灬, üstte 孰 shú. Gündelik konuşmada shóu okunduğu da olur; izlencenin ve sözlüğün okunuşu shú.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin «gittikçe» kelimesi, kalıbın mantığını kendi içinde taşır: «git-» fiili -DIkçA ekini almış ve «zaman gittikçe» anlamı tek kelimeye sıkışmış. 越来越'nun içindeki 来 da bir hareket fiili. «Giderek», «git gide» ve «yavaş yavaş» aynı alanı paylaşır; Göksel ve Kerslake ikileme ile kurulan zarfları anlatırken «yavaş yavaş»ın her zaman «yavaşça» ya da «adım adım» anlamına geldiğini belirtir (16.1.3).

越 A 越 B'nin Türkçedeki karşılığı -DIkçA ekinin orantı işlevidir. Aynı dilbilgisi bu işlevi bir olayın başka bir olayla orantılı gerçekleşmesi diye tanımlar ve «Çikolata yedikçe kilo alırsın» örneğini verir; daha resmî yollar olarak «-DIğI oranda» ve «-DIğI ölçüde» biçimlerini sayar (26.3.11). Konuşmada «ne kadar … o kadar» da aynı işi görür: «Ne kadar beklersen çay o kadar koyulaşır».

Türkçe orantıyı birinci yarıdaki tek bir eke yükler; Çince iki yarıya da 越 koyar ve iki özneli cümlede her 越 kendi öznesine bağlanır.

一点儿也不'nun Türkçesi «hiç»tir. Kaynak dilbilgisine göre soru olmayan bir cümlede «hiç» ancak bir olumsuzlukla (-mA, değil, yok) birlikte durur ve o olumsuzluğu güçlendirir: «Bu adam hiç uyanık değil» (20.5.1). Türkçe bu işi tek kelime ve bir olumsuz ekle yapar; Çince üç parça ister: 一点儿, 也 ya da 都, ve 不 ya da 没. «Hiç de» ise karşıdakinin beklentisini düzeltir; 一点儿也不苦 da çoğu zaman «acı olduğunu sanıyorsun ama değil» diye söylenir.

Örnekler

İlk dört cümlede değişimi zaman yürütüyor; beşinci ve altıncıda bir eylem, yedincide iki ayrı özne var. Son ikisi niteliği ve değişimi sıfıra indiriyor: biri 不, öbürü 没 ile.

Örnek diyalog

24 Nisan 2027 cumartesi akşamı. Yurdun büyük mutfağı hâlâ tamirde; ikinci kattaki küçük mutfakta Deniz iki demliği ocağa koymuş. Kapı açık, koridordan sesler geliyor.

Merdivenden binanın görevlisi teyze çıkıyor; kokuyu aşağıdan almış.

Deniz'in 越泡越浓，越浓越苦'su iki bağlı değişimi zincirliyor: birincinin sonucu ikincinin başlangıcı oluyor. 大卫 önce 有点儿苦 diye yakınıyor, sonra 一点儿也不 ile aynı acılığı sıfıra indiriyor. Teyzenin 一点儿都不苦'su ise koyu rengin uyandırdığı beklentiyi düzeltiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Örnek: 天气越来越暖和了。 我的汉语越来越好了。 我越来越习惯中国菜了。 Her cümlede 越来越 sıfatın ya da 习惯'nın hemen önünde; sondaki 了 yeni durumu işaretliyor.
2. a) 他越走越快，我越来越着急。 ya da iki özneyle 他走得越快，我越着急。 b) 雨越下越大，路上的人越来越少。 İki özneli biçimde her 越 kendi öznesinin arkasında.
3. Yakınma: 有点儿辣，可是我越吃越喜欢。 Ret: 一点儿也不辣，你别担心。 Birincide nitelik var ama fazla, ikincide hiç yok.
4. 没 gerçekleşmiş bir değişimi yok sayar: iki yılda değişmedin. 一点儿都不变 ise genel bir özelliği anlatır, «bu yerin havası hiç değişmez» gibi; birinin geçmişteki değişimi için 没 doğaldır.

Özet kartı

1. 越来越 + sıfat / duygu fiili: bir nitelik zamanla artar; sona sık sık 了 gelir.
2. 越来越'nun arkasına 很, 非常, 太 girmez; düz bir eylem fiili tek başına girmez, nitelik 得 ile söylenir (跑得越来越快).
3. 越 A 越 B: B, A'ya bağlı olarak artar; 越 hep öznenin arkasında, fiilin önünde durur.
4. İki özne varsa iki 越 vardır: 你越说，他越不听. 越……越 + 不 azalmayı verir; 越快越好 bir istek kalıbıdır.
5. 一点儿也/都 + 不 + sıfat/fiil: nitelik ya da istek sıfıra iner; gerçekleşmiş değişim için 一点儿也/都 + 没.
6. 有点儿 sıfatın önünde istenmeyen bir fazlalığı söyler; 一点儿 sıfatın önüne yalnız 也/都 + olumsuzlukla gelir.
7. Türkçede: gittikçe, giderek, yavaş yavaş; -DIkçA ve ne kadar … o kadar; hiç ve hiç de … değil.

Sonraki derse köprü

天气越来越暖和了 gördüğün bir değişimi aktarıyor; teyzenin «rengi kırmızı ama acı değil» yargısı ise onun kendi değerlendirmesi. Bir değerlendirme farklı yerlerden gelebilir: kendi içinden geçenden, önündeki bir işaretten ya da çoğu durumda olandan. Sıradaki ders bu üç kaynağı 我觉得, 看来 ve 一般来说 ile ayırıyor. Deniz «bu akşam çay evi yine kalabalık olacak» derken hangisini kullanmalı: kendi hissini mi, merdivendeki ayak seslerini mi, bir haftadır her akşam olanın hesabını mı?