除了…以外, 对…来说, 从…起

Kanca

Bir yurt kapısına asılmış iki not düşün. Birincisi 除了大卫以外，我们都去过长城 diyor, ikincisi 除了大卫以外，我们也去过长城. Aradaki fark tek bir karakter. Birinciye göre David Çin Seddi'ni görmedi; ikinciye göre o da gitti, üstelik yalnız değildi.

Bu derste farkı yaratan kalıbı ve iki akrabasını tanıyacaksın: bir yargıyı kimin gözünden verdiğini belirten 对……来说 ve bir değişikliğin hangi günden başladığını gösteren 从……起.

Anlatım

Üç çerçeve, bir aile

Ders HSK2.4'te sabit kalıbı (固定格式) tanıdın: parçaları birlikte gelen ve araya bir şey alan kalıp. HSK 3 izlencesi aynı başlık altında bu dersin üç kalıbını sayar. Üçünde de bir edat öbeği açar, arkadaki bir kelime kapatır, arası boş bir çerçeve kalır: 除了……以外, 对……来说, 从……起.

除了……以外: dışarıda bırakmak mı, eklemek mi?

除了 chúle bir şeyi hesabın dışına çıkarır. Asıl soru, cümlenin geri kalanının onu ne yaptığı. İkinci yarıda 都 varsa dışarıda kalan gerçekten dışarıdadır: 除了大卫以外，我们都去过长城 «David hariç hepimiz Çin Seddi'ni gördük».

İkinci yarıda 还 ya da 也 varsa çıkarılan şey kenara konmuş ama silinmemiştir; üstüne yenisi eklenir: 除了汉语以外，大卫还在学日语 «David Çincenin yanında Japonca da öğreniyor». Çince listede kalıyor, yanına bir kalem ekleniyor.

以外 yǐwài düşebilir, anlam değişmez: 除了星期六，小林每天都七点起床. Yazıda 之外 ya da yalnız 外 da görürsün. Bir çeşit daha var: ikinci yarı olumsuzsa 除了 tek bir istisna dışında hiçbir şeyin kalmadığını söyler: 除了小明，没有人知道这件事 «Bunu Xiao Ming'den başka kimse bilmiyor».

Anlamı 除了 değil, ikinci yarının zarfı çözer: 都 bir duvar örer, 还 ve 也 bir kapı açar.

对……来说: kimin gözünden?

Ders HSK1.34'ten 对'yu biliyorsun: bir tavrın yöneldiği kişiyi fiilin önüne getirir. 张老师对我们很好 «Zhang Hoca bize karşı çok iyi» cümlesinde iyilik bize doğru akıyor. 对……来说 ise yön değil, bakış noktası verir. 对我来说，写汉字比说汉语难 «Benim için karakter yazmak konuşmaktan zor» derken zorluk bana yönelmiyor; yargı benim durduğum yerden veriliyor.

Bir dergi yazısı bu kalıbı bir yargının hangi kişi ya da şey için verildiğini bildiren çerçeve diye tanımlar ve 对于……来说'nın kısa biçimi sayar.

Öbek cümlenin başında da durabilir, öznenin hemen arkasında da: 这个问题对孩子来说太难了 «Bu soru çocuklar için fazla zor». Arkasından çoğu zaman bir değerlendirme gelir; 难, 重要, 太冷了 gibi.

我觉得 ile örtüştüğü yer, X'in konuşanın kendisi olduğu yer: 对我来说，这个很难 ile 我觉得这个很难 hemen hemen aynı şeyi söyler. 觉得 ise bir fiildir, konuşanın aklından geçen her önermeyi alır: 我觉得他明天会来. 对……来说 yalnız X'e göre değişen bir değerlendirme taşır; 对孩子来说太难了 cümlesini 孩子觉得 ile kurarsan çocukların ne düşündüğünü söylemiş olursun, onlar için neyin zor olduğunu değil.

从……起: hangi günden itibaren?

从'yu Ders HSK2.27'de başlangıç noktası olarak öğrendin; 从明天开始 «yarından itibaren» örneği de oradaydı. 从……起 aynı başlangıcı kısa bir kapanışla söyler: 从下个月起，图书馆晚上十点关门 «Önümüzdeki aydan itibaren kütüphane akşam onda kapanıyor». 起 qǐ, 起床'daki «kalkmak» ile aynı karakter; burada çerçeveyi kapatır, ortaya bir zaman girer.

Başlangıç gelecekte de olabilir, geçmişte de. 从那天起，大卫每天都写二十个汉字 «O günden beri David her gün yirmi karakter yazıyor». Hangi zamana düştüğünü cümlenin geri kalanı söyler.

从……开始 ile 从……起 arasında anlam farkı aramak boşuna. 崔希亮'in 《人民日报》 derlemindeki sayımda iki kalıp neredeyse eşit sıklıkta: 984 kez 从……开始, 964 kez 从……起. Aynı listede gazete dilinden 从即日起 «bugünden itibaren» de var. İkisinin de arkasına bir bitiş noktası eklenebilir: 从现在起到明年.

Karakter köşesi

除 dersin anahtarı. Solda 阝, sağda 余 yú; 说文 onu «saray basamağı» diye tanımlar ve 余'yu ses öğesi sayar. Bugünkü «çıkarmak» anlamı o eski kayıttan doğrudan okunmaz; ezber için: basamaktan aşağı inen dışarıda kalır.

厨 da chú okunur; iki karakteri ses değil anlam ayırır. 厨房 chúfáng «mutfak» diyalogdaki kapının üstünde. 规 kâğıttaki kuralı verir: 规定 guīdìng «kural, yönetmelik». 修 bir şeyi tamir etmektir: 厨房要修 «mutfak tamir edilecek». 厨, 规 ve 修 izlencede HSK 4'ün karakterleri; yurt hayatında ise her gün görünürler.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin «-DAn başka» yapısı da iki yöne açılır. Göksel ve Kerslake «başka»yı ayrılma hâli alan son çekim edatları arasında, «-den ayrı, -den gayrı» anlamıyla sayar (17.2.3). Hangisinin kastedildiğini cümlenin geri kalanı söyler: «David'den başka herkes gitti» dışlar, «Çinceden başka Japonca da öğreniyor» ekler. «herkes» ve «kimse» Çincedeki 都'nun, «de» ise 也'nun işini görür. «Hariç» ise adı üstünde, yalnız dışarıda bırakır; «Ahmet hariç herkes» der, ekleme cümlesi kurmaz.

对……来说 için Türkçe üç yol sunar. «Bence» yalnız konuşanın görüşünü verir; aynı dilbilgisi -CA ekinin bir işlevini tam olarak «bir kişinin bakış açısı» diye ayırır (16.1.6). «Benim için» ve «bana göre» daha geniş; «göre» bir şeyin birine uyduğunu da söyler: «Bu oda tam sana göre» (17.2.2). 对孩子来说太难了 «çocuklar için fazla zor» da kimsenin fikri değil, çocukların durumu; Türkçede onu «için» taşır.

从……起'ya en yakın biçim «-DAn itibaren»dir. Aynı bölüm onu planlanmış ya da beklenen bir durumun başlayacağı zamana bağlar; o anda hâlâ süren bir durumun başlangıcını ise «beri» verir (17.2.3). Türkçe burada bir seçim yapar, Çince yapmaz: 从下个月起 «önümüzdeki aydan itibaren», 从那天起 «o günden beri», ama ikisinde de aynı çerçeve.

Örnekler

İlk iki cümlede anlamı 都 ile 还 ayırıyor. Üçüncüde 以外 düşmüş, dördüncüde ikinci yarı olumsuz; son ikide 从……起 bir kez geleceğe, bir kez geçmişe bakıyor.

Örnek diyalog

16 Nisan 2027 cuma akşamı. Sabah sınıfta bayram sunumları vardı, Deniz 23 Nisan'ı anlattı. Şimdi yurdun zemin katındalar; mutfak kapısına yeni bir kâğıt yapışmış, 大卫 onu ilk gören.

Merdivenden 小林 iniyor; az önce binanın görevlisi teyzeyle konuşmuş.

小明'in 除了厨房以外 cümlesi ekliyor: çamaşırhane de tamire giriyor. 大卫'nin 除了面条以外，什么都不会做'su ise dışarıda bırakıyor; duvarı 都不 örüyor. 小林'in haberinde 以外 düşmüş, 还 yine bir kalem ekliyor. Deniz'in 对……来说'ları bir kural değil, çay sevenin hesabı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) 还 ya da 也: kahve sevilen içecekler listesinde kalıyor, çay ekleniyor. b) 都: Mark dışarıda, geri kalan herkes Fransızca bilmiyor; ikinci yarı olumsuz olduğu için Mark'ın bildiği anlaşılır. c) 都: hafta sonu dışarıda kalıyor, geri kalan her gün kütüphane var.
2. 张老师对我们很好 bir davranışı anlatır: hocanın tavrı bize yöneliyor. 对我们来说，张老师是最好的老师 bizim gözümüzden verilen bir yargı.
3. 从下个月起，晚上十二点关门。 (Cóng xià ge yuè qǐ, wǎnshang shí'èr diǎn guānmén.) 除了二楼以外，每层都要安静。 (Chúle èr lóu yǐwài, měi céng dōu yào ānjìng.) 以外 ikinci cümlede düşebilir.
4. «Bence» konuşanın görüşüdür; 我觉得这本书很好 doğal kalır. «Çocuklar için» bir grubun durumunu verir, 对……来说 ona uyar: 对孩子来说，这本书太难了.

Özet kartı

1. 除了 A 以外 + 都: A dışarıda kalır, geri kalan her şey için yargı geçerlidir.
2. 除了 A 以外 + 还/也: A yerinde kalır, üstüne yenisi eklenir.
3. 以外 düşebilir; yazıda 之外 ya da 外 da kullanılır. İkinci yarı olumsuzsa 除了 «-den başka hiç kimse/hiçbir şey» der.
4. 对 X 来说: yargıyı X'in gözünden verir; 来说 düşmez, düşerse 对 X 说 «X'e söylemek» olur.
5. 对 + kişi + sıfat (他对我很好) bir tavrın yönünü, 对 X 来说 bir değerlendirmenin bakış noktasını gösterir.
6. 从 T 起 ve 从 T 开始 aynı başlangıcı söyler; öbek fiilin önünde durur, gelecekten de geçmişten de söz edebilir.
7. Türkçede: -DAn başka (iki yöne açık), hariç (yalnız dışlar); bence, için, göre; -DAn itibaren (planlanmış başlangıç), -DAn beri (süregelen durum).

Sonraki derse köprü

从十九号起 bir değişikliğin hangi gün başladığını işaretledi; o günden sonra işlerin nasıl ilerlediğini ise söylemedi. Deniz'in ikinci kattaki çay evi her gün biraz daha mı kalabalıklaşacak, çay ne kadar uzun demlenirse o kadar mı koyulaşacak? Sıradaki ders «越来越, 越…越…, 一点儿也不» zamanla büyüyen ve birbirine bağlı büyüyen değişimleri anlatıyor; 一点儿也不 da 除了……什么都不 gibi istisna tanımayan bir olumsuzluk kuruyor. 越来越'da kaç şey değişiyor, 越……越'da kaç?