为了, 为, 向, 关于, 根据

Kanca

Türkçede «için» iki iş görür. «Çince öğrenmek için Pekin'e geldim» bir amaç söyler; «Yağmur yağdığı için maç ertelendi» bir sebep. Kimse ikisini karıştırmaz.

Çince bu iki işi iki ayrı kelimeye verir: amaca 为了, sebebe 因为. İkisinin içinde de aynı 为 duruyor. Türkçeden çeviren öğrenci «için» gördüğü her yerde birini seçmek zorunda; peki hangi işaret seçimi yapar?

Anlatım

Beş edat, bir yer

Edat ile ismi birlikte fiilin önüne oturur; 从, 往, 给 ve 跟 bu yeri ikinci düzeyde doldurmuştu. Üçüncü düzeyin izlencesi beş edat daha ekliyor ve onları getirdikleri şeye göre ayırıyor.

Hepsinin öbeği fiilin önünde ya da cümlenin başında durur; ayrıldıkları yer, arkalarına neyi alabildikleri.

为了: bir işin neden yapıldığı

为了 bir amacı fiilin önüne getirir. Amaç bir fiil öbeği de olabilir, bir isim de: 为了学好汉语, 为了明天的考试. Öbek çoğu zaman cümlenin başına geçer ve virgülle ayrılır; öznenin arkasına da oturabilir: 他为了学好汉语来了北京. Amacı sona saklamak istersen 是为了 kullanırsın: 他来北京，是为了学汉语 «Pekin'e Çince öğrenmek için geldi».

来 ve 去 ile 为了 zorunlu değildir: 我来中国学汉语 amacı sırayla söyler. 为了 eklenince amaç öne çıkar ve vurgulanır.

为了 mı, 因为 mı?

Ders HSK2.28'deki 因为 bir sebebi bildirir: olmuş ya da var olan bir durum, sonucu doğurmuş. 为了 ise henüz ulaşılmamış bir hedefe bakar. 因为下雨，比赛取消了 «Yağmur yağdığı için maç iptal edildi»: yağmur bir olgu. 为了赢比赛，他们每天练习 «Maçı kazanmak için her gün çalışıyorlar»: kazanmak bir istek.

«İçin»in yerine «amacıyla» konabiliyorsa 为了, «yüzünden» konabiliyorsa 因为. Sözlük 为了'ya «bir eylemin sebebini bildirmek» anlamını da yazıyor, eski metinden örnekle; gündelik konuşmada ve izlencede ise öğretilen anlam amaç.

为: kimin için, neye sevinerek

为 tek başına iki işte kullanılır. Birincisi yararlanıcıyı getirir: 为大家服务 «herkese hizmet etmek», 张老师为我们准备了练习. Bu iş 给'yi andırır; 为 daha resmî ve yazıya yakın durur.

İkincisi bir duygunun sebebini getirir: 我为你高兴 «Senin adına sevindim», 妈妈为我担心 «Annem benim için endişeleniyor». Burada 给 iş görmez: 高兴 ve 担心 kimseye bir şey ulaştırmıyor, yalnız bir kaynağa bağlanıyor.

向: yöne ve kişiye

向 yönü 往 gibi getirir: 向前走 ile 往前走, 向左拐 ile 往左拐 ikisi de kurulur. Ayrılık arkasına bir kişi geldiğinde başlar. 往 yalnız bir yöne, bir yere bakar; kişiyi alamaz. 向 ise eylemi bir kişiye çevirir: 向老师问好 «hocaya selam söylemek», 向他借书 «ondan kitap ödünç almak», 你应该向他学习 «Onu örnek almalısın».

向 birkaç tek heceli fiilin arkasına da geçebilir: 走向, 飞向. Bu yazı dilinin kullanımı; 往 de 开往 gibi birkaç fiilin arkasına geçer.

关于: neyin hakkında

关于 bir konuyu ya da kapsamı getirir. En sık iki yeri vardır. Cümlenin başında konuyu açar: 关于这个问题，我们明天再说. Bir ismin önünde 的 ile niteleyici olur: 一本关于中国历史的书 «Çin tarihi hakkında bir kitap». Makale ve duyuru başlıklarında da tek başına durur: «关于……的通知».

Ders HSK1.34'teki 对 ile karışır, çünkü ikisi de Türkçeye «hakkında» diye geçebilir. 对 bir tavrın hedefini getirir ve öznenin arkasında rahatça durur: 我对中国历史很有兴趣. 关于 hedef göstermez, alan çizer; tavır bildiren cümleye girmez. Öznenin arkasındaki 关于 derlemlerde nadiren görülür; ders kitapları onu cümlenin başına koymayı öğretir.

根据: neye dayanarak

根据 bir yargının ya da bir işin dayanağını getirir: 根据天气预报，明天有大风 «Hava tahminine göre yarın kuvvetli rüzgâr var». 天气预报 tiānqì yùbào «hava tahmini» demek. Öbek çoğu zaman cümlenin başında durur, arkası o dayanaktan çıkan bilgi ya da karar olur.

根据 aynı zamanda «dayanak, kanıt» anlamında bir isimdir. Benzer işi gören 按照 izlencede dördüncü düzeyde.

Karakter köşesi

根 ile 据 dersin son edatını kuruyor. 根 ağacın kökü: solda 木, sağdaki 艮 okunuşu taşır; 树根 «ağaç kökü». 据'nin solunda el, sağında 邻居'den tanıdığın 居; sesi o verir.

预 «önceden» demek; 报 ile 预报 «önceden bildirmek, tahmin» olur. Soldaki 予 sesi verir, sağdaki 页 kafa ile ilgili karakterlerin parçası. 童 diyalogdaki 儿童节 «Çocuk Bayramı»nın karakteri; üstte 立, altta 里 duruyor. İkisi de ileri bir düzeyin listesinde.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin «için»i iki alanı birden tutar. Göksel ve Kerslake amaç bildiren yan cümleler arasında -mAk için ve -mAsI için biçimlerini sayar (26.3.12), sebebi bildirenler arasında da en yaygın olarak -DIğI için biçimini (26.3.14). Çince bu ikisini ayrı kelimelerle söyler: amaç 为了, sebep 因为. «Gel-» ve «git-» ile amaç çoğu zaman -mAyA alır: «Kızını görmeye gitti». Çincede de bu fiillerle amaç sırayla söylenir: 她去看女儿.

为'nin yararlanıcı anlamını «için» kadar «adına» da karşılar; bu iyelik ekli son çekim edatı aynı dilbilgisinde soyut ilişkiler arasında yer alır (17.3.2). «Senin adına sevindim» tam olarak 我为你高兴'dir.

«-(y)A doğru» bir son çekim edatıdır ve yönelme ekli bir tümleç alır (17.2.2). Ama «doğru» bir kişiye yönelen selamı ya da ricayı anlatmaz; «öğretmene selam söyle» yalnız yönelme ekiyle kurulur. Çincede iki işi de 向 görür.

«Hakkında» ve «konusunda» iyelik ekli son çekim edatlarıdır (17.3.2) ve ismin arkasına gelir: «Çin tarihi hakkında bir kitap». Çincede 关于 ismin önüne geçer ve 的 ile bağlanır: 关于中国历史的书.

«-(y)A göre» için gramer üç ilişki sayar: uygunluk, kıyaslama ve yakışma (17.2.2). Kitabın örneği bu dersin cümlesi gibi: «Hava raporuna göre öğleden sonra yağmur yağacakmış». Türkçe bilginin başkasından geldiğini -mIş ile bir kez daha işaretler; Çincede fiil değişmez, kaynağı yalnız 根据 taşır. Kıyaslama da, bir görüşü bildiren «bana göre» de 根据'ye geçmez: «Bana göre en güzel bayram budur» 根据我 ile kurulmaz.

Örnekler

Altıncı örnekte 向 bir insana bakıyor, orada 往 duramaz; son örnekte 根据 bir isim.

Örnek diyalog

8 Nisan 2027 perşembe, öğleden sonraki dersin son dakikaları. 张老师 tahtaya bir tarih yazıyor: 下个星期五.

Ders dağılıyor; 小明 çantasını toplarken Deniz'e dönüyor.

David'in sorusunda 关于 cümle başında bir konu açıyor, 小明'in cevabında 的 ile kitapları niteliyor. 为你们留一个小时 bir yararlanıcı gösterir, 向你问好 selamı bir kişiye yollar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) 因为: «yarın sınav var» olgusu sebep olarak sunuluyor. b) 为了: «yarınki sınav» bir hedef. Türkçede ikisi de «için»le çevrilir.
2. a) Yalnız 向: arkasında bir kişi var. b) 向 ve 往 ikisi de: arkasında yalnız bir yön var.
3. 根据天气预报，星期六不下雨。 (Gēnjù tiānqì yùbào, xīngqīliù bú xià yǔ.) 我看了一本关于土耳其的书。 (Wǒ kànle yì běn guānyú Tǔ'ěrqí de shū.)
4. 给 bir şeyi bir kişiye ulaştırır ya da onun hesabına yapar; 高兴 kimseye bir şey ulaştırmaz. Duygunun kaynağını 为 getirir.

Özet kartı

1. 为了 + amaç: cümle başında virgülle, ya da öznenin arkasında; sonda 是为了. 来 ve 去 ile amaç 为了 olmadan da söylenir.
2. 为了 hedefe, 因为 olmuş sebebe bakar; Türkçenin «için»i ikisini birden karşılar.
3. 为 + kişi: yararlanıcı (为大家服务) ya da duygunun kaynağı (为你高兴).
4. 向 yönde 往 ile değişebilir; kişiye yönelen eylemde (向老师问好, 向他借书) yalnız 向.
5. 关于 bir konu açar: cümlenin başında ya da 的 ile ismin önünde. Tavır ve hedef için 对.
6. 根据 + dayanak, çoğu zaman cümle başında; 根据 aynı zamanda «dayanak» isimdir.
7. Türkçe: 为了 ≈ -mAk için, 为 ≈ adına, 向 ≈ -(y)A doğru, 关于 ≈ hakkında, 根据 ≈ -(y)A göre.

Sonraki derse köprü

Deniz'in sunumunda «bana göre» ile «çocuklar için» yan yana gelecek, ve 根据 ikisini de taşıyamıyor. Sıradaki ders «除了…以外, 对…来说, 从…起» üç çerçeve kalıp getiriyor: 对……来说 bir yargının kimin gözünden verildiğini söyler, 除了……以外 birini dışarıda bırakır ya da listeye ekler, 从……起 bir değişikliğin başladığı günü işaretler. 对 bu derste bir tavrın hedefiydi; 来说 ile kapanınca neyi değiştiriyor, ve «bence» demek için 我觉得 yetmez mi?