Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- 先 A，然后 B olayları sıraya koyar (承接复句). 然后 bir bağlaçtır ve ikinci parçanın öznesinin önüne gelir; 先 ve 再 zarftır, öznenin arkasında durur.
- 先……再…… henüz olmamış bir sıra içindir; 先……然后…… plan da anlatır, geçmiş de. Planda 然后再 birlikte kullanılabilir; uzun sıra 最后 ile kapanır.
- Konuşmada 然后 bir dolgu kelimesine dönüşebilir; yazıda her cümleyi onunla açma.
- 一边 A 一边 B: aynı öznenin bilerek yaptığı iki iş aynı anda. Tek heceli fiillerle 边走边聊. Duruş için 着, kendiliğinden olan için 的时候.
- 一会儿 A，一会儿 B: iki eylem ya da durum arasında gidip gelmek.
- 又 A 又 B: iki nitelik ya da eylem birlikte; sıfatlar aynı yönde (又便宜又好吃, 又贵又难喝). 一边 sıfat almaz.
- Türkçede önce … sonra ≈ 先……然后; bir yandan … bir yandan ≈ 一边……一边 (-(y)ArAk ise 着'ye yakın); hem … hem ≈ 又……又, ama 又 yalnız yüklemin önüne gelir.
Kanca
«Mantı yiyip sohbet ettik.» Önce yemek bitti de sonra mı konuşuldu, yoksa çubuklar havadayken mi? Türkçe bunu çoğu zaman bağlama bırakır.
Çince seçim ister. 我们先吃饺子，然后聊天 iki işi sıraya koyar. 我们一边吃饺子一边聊天 ikisini aynı masada, aynı anda yürütür. Mantının kendisi içinse üçüncü bir kalıp var: 饺子又大又香. Hangisi eylemleri dizer, hangisi onları üst üste bindirir, hangisi bir şeye iki nitelik birden yükler?
Anlatım
İzlencede iki ayrı raf
Bu üç kalıp aynı başlık altında öğretilir ama izlencede iki ayrı türe aittir. 先……，再/然后…… olayları art arda dizen birleşik cümlenin kalıbıdır. 一边……，一边…… ile 又……，又…… ise eş ağırlıklı parçaları yan yana koyan türden, HSK 1'de 也 ve 还 ile tanıdığın sıralı birleşik cümleden (并列复句). Aynı rafta üçüncü bir kalıp daha durur: 一会儿……，一会儿…….
Farkı bir deneme gösterir: ardışık cümlede parçaların yeri değişirse olayların sırası da değişir; sıralı cümlede 又大又香 ile 又香又大 aynı mantıyı anlatır.
先 A，然后 B: önce şu, ardından bu
先 ile 然后'nin sözcük türü farklıdır ve yerleri bu yüzden ayrılır. 先 bir zarftır, öznenin arkasında durur: 我先去. 然后 ise bir bağlaçtır ve ikinci parçanın öznesinin önüne geçer: 你先听我说完，然后你再说.
先'nin eşi olarak 再'yi tanıyorsun. Ders HSK3.7'de 再'nin «sonra» anlamının da henüz gerçekleşmemiş bir olaya baktığını gördün; 先……再…… bu yüzden plana, öneriye, tarife yakışır. 然后'nin böyle bir sınırı yok. Plan da anlatır, olmuş biteni de: 昨天我先去了图书馆，然后跟小明一起吃了晚饭. Geçmişi sırayla anlatan biri 再'yi değil 然后'yi seçer.
Bir planda ikisi yan yana da durur: 先点饺子，然后再点一个汤. Sıra uzarsa en sona 最后 gelir: 先……，然后……，最后…….
然后 先 olmadan da kullanılır. Konuşmada anlamı zayıflayıp bir dolgu kelimesine dönüşebilir; yalnız sözün sürdüğünü bildirir. Yabancı öğrencilerin kompozisyonlarını inceleyen 彭兰玉 ile 黄舟 bu konuşma alışkanlığının yazıya taşınmasını bir hata türü olarak sayar.
一边 A 一边 B: iki iş aynı anda
一边 yìbiān iki eylemin aynı anda yürüdüğünü söyler: 小林常常一边做饭一边给妈妈打电话. İzlence onu bağlayıcı zarf sayar: iki fiilin önüne de gelir, özne başta bir kez söylenir.
Şartı, iki eylemin de bilerek yapılan birer iş olması. Yağmurun yağması ya da birinin uyuması böyle bir iş değildir; bunun için 的时候 kullanılır. 着 ile ayrımı Ders HSK3.25'te gördün: orada birinci fiil bir duruştu, burada iki fiil eşit ağırlıkta.
Tek heceli fiillerle 一 düşer ve kalıp gündelikleşir: 边走边聊.
Aynı rafın üçüncü kalıbı 一会儿……，一会儿…… da iki eylemi yan yana getirir, ama aynı anda değil sırayla, gidip gelerek: 小林一会儿看书，一会儿看手机 «Xiao Lin bir kitaba bakıyor, bir telefona». Tekrar, bir şeyin durmadan değiştiğini anlatır.
又 A 又 B: iki nitelik birden
又 yòu iki sıfatın önüne gelince bir şeye iki özelliği aynı anda yükler: 这家店的衣服又便宜又好看. Tekrar anlamındaki 又 ile bağı yok.
Sıfatlar kalıpta çıplak durur: 又大又香, 又冷又黑. Daha önemli olan, iki sıfatın aynı yöne bakmasıdır. İkisi de olumlu ya da ikisi de olumsuz olur: 又便宜又好吃, 这里的咖啡又贵又难喝.
Fiillerle canlı bir sahne çizer: 孩子们又唱又跳; iki eylem karşıt bile olabilir: 她又哭又笑. Derece tümleciyle de birleşir: 张老师的字写得又快又好看.
Aynı iki sıfat 不但……而且…… ile de bağlanabilirdi. Ders HSK3.30'daki kalıp ikinci bilgiyi bir basamak yukarı koyar; 又……又…… ikisini aynı terazide tartıp birlikte bir yargıya varır.
一边 ise yalnız eylem alır: *一边便宜一边好吃 kurulamaz.
| Kalıp | İlişki | Neye uygulanır | Örnek |
|---|---|---|---|
| 先 A，然后 B | önce A, sonra B | eylem; plan ya da geçmiş | 先吃饺子，然后聊天 |
| 先 A，再 B | önce A, sonra B | eylem; henüz olmamış | 先吃饺子，再聊天 |
| 一边 A 一边 B | A ile B aynı anda | iki etkin eylem | 一边吃一边聊 |
| 一会儿 A，一会儿 B | bir A, bir B | gidip gelen eylem ya da durum | 一会儿看书，一会儿看手机 |
| 又 A 又 B | A ve B birlikte | sıfat ya da fiil | 又大又香 |
Karakter köşesi
| Karakter | Pinyin | Anlam | Kök | Çizgi |
|---|---|---|---|---|
| 喊 | hǎn | bağırmak, seslenmek | 口 | 12 |
| 咸 | xián | tuzlu | 口 | 9 |
| 酸 | suān | ekşi | 酉 | 14 |
| 散 | sàn | dağılmak; (散步) yürüyüş | 攵 | 12 |
喊 soldaki 口'dan anlamını, sağdaki 咸'den okunuşunu alır; ikisi bu derste birlikte geçiyor.
酸'nin kökü 酉; 酸辣汤 suānlàtāng «ekşi-acı çorba».
散 burada sàn: 散步 sànbù «gezinmek». Kangxi'de kökü 攴, tabloda standardın 攵'si. Dördü de dördüncü düzeyin karakteri.
Türkçe ile karşılaştırma
Türkçede sıra en sade biçimde «önce … sonra» ile kurulur. Göksel ve Kerslake niteleyicisiz «önce» ile «sonra»yı «ilk olarak» ve «ardından» diyen zaman zarfları arasında sayar (16.4.1.1). 先 ile 然后 aynı işi görür. Bir fark var: Türkçe «sonra» cümle içinde serbestçe dolaşır, 然后 ise ikinci parçanın başına sabitlenir.
Türkçenin en sık yolu ise hiç sözcük kullanmamaktır: «-(y)Ip» eki iki fiili birleştirir. Ek, zaman ve kip bakımından eşit cümleleri bağlar; zaman ekini yalnız son fiil taşır (28.2). «Eve gidip yemek yaptık» bir sırayı ima eder ama açıkça söylemez. Çince sırayı vurgulamak isterse 先……然后…… ile işaretler.
Eşzamanlılık için Türkçede iki yol var. «-(y)ArAk» ikinci eylemi bir tarz bilgisine indirir: «Çocuklar koşarak içeri girdiler» (26.3.8). Koşmak, girmenin nasıl olduğunu söyler; bu 着'nin işine yakın. «Bir yandan … bir yandan (da)» ise iki işi eşit tutar: «Bir yandan yemek yapıyor, bir yandan telefonda konuşuyordu». 一边……一边…… bu ikinciye denk düşer. «-(y)ken» de aynı anı paylaşan iki olayı bağlar (26.3.16), ama olayların bilinçli birer iş olması gerekmez; «Yağmur yağarken çıktık» Çincede 的时候 ister.
«Hem … hem (de)» 又……又……'nin en yakın karşılığı, ama yeri farklı. Türkçede «hem» bağladığı öğenin önüne gelir ve isimleri de bağlar: «hem çay hem kahve». 又 bir zarftır, yalnız yüklemin önünde durur. Bir de olumsuzlukta ayrılırlar: aynı dilbilgisine göre yüklem olumsuzsa «hem … hem» «ne … ne» anlamına geçer (28.3.2). Çincede olumsuzluk her 又'nin arkasına ayrı ayrı girer: 又不贵又不远.
Örnekler
Üçüncü örnekte 然后 ikinci 你'nün önünde, 再 arkasında. İkinci örnek geçmişi anlatıyor; orada 再 kullanılamazdı.
Örnek diyalog
2 Nisan 2027 cuma akşamı, kuzey kapısındaki mantıcı. Geçen cumartesi sağanak yağınca maç pazar öğleden sonra spor salonunda oynandı; 张老师 izledi, takım kazandı. Şimdi sözünü tutuyor.
Sipariş bir plan, bu yüzden 然后再; maç olmuş bir sıra, yalnız 然后. Deniz'in çorba repliğinde 又 önce iki sıfatı, sonra çelişen iki isteği bağlıyor. 先……再说 kalıplaşmış bir şaka: «gerisini sonra konuşuruz».
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"上个星期六我先洗了衣服，再去了超市。"
— Türkçe «sonra» zamandan bağımsız olduğu için 再 olmuş bir sıraya taşınıyor; geçmişi 然后 anlatır. Doğrusu: 上个星期六我先洗了衣服，然后去了超市。 (Shàng ge xīngqīliù wǒ xiān xǐle yīfu, ránhòu qùle chāoshì.)
Yaygın yanlış"我们喝又茶又咖啡。"
— «Hem çay hem kahve» kalıbı isimlere taşınıyor. 又 bir zarftır, yüklemin önünde durur. Doğrusu: 我们又喝茶又喝咖啡。 (Wǒmen yòu hē chá yòu hē kāfēi.) ya da 茶和咖啡我们都喝。
Yaygın yanlış"外面一边下雨一边刮风。"
— Türkçede doğal bir «bir yandan … bir yandan». 一边 bilerek yapılan iki iş ister; havanın durumlarını 又 bağlar. Doğrusu: 外面又下雨又刮风。 (Wàimian yòu xià yǔ yòu guā fēng.)
Mini alıştırma
Cevaplar
- a) Yalnız 然后: olay geçmişte, 再 olmuş bir adıma gelmez. b) İkisi de: 先休息一下，再做作业 ya da 然后做作业; öneri henüz gerçekleşmemiş. c) Yalnız 然后: arkadan bir özne (我们) geliyor ve 再 öznenin önüne geçemez; 再 istenirse 我们再去看电影 olur.
- a) 一边洗澡一边唱歌: iki etkin iş aynı anda. b) 一会儿晴一会儿阴: hava gidip geliyor, kimse bir iş yapmıyor. c) 坐着喝茶: oturmak bir duruş, 着 ister.
- 这个房间又小又黑。 (Zhège fángjiān yòu xiǎo yòu hēi.) 你先把作业做完，然后再玩。 (Nǐ xiān bǎ zuòyè zuòwán, ránhòu zài wán.) İkincide 然后 olmadan 再玩 de yeter.
- 大 olumlu, 不好吃 olumsuz; 又……又…… aynı yöne bakan iki nitelik ister. Karşıtlık 但是 ile söylenir: 这个苹果很大，但是不好吃。 (Zhège píngguǒ hěn dà, dànshì bù hǎochī.)
Özet kartı
- 先 A，然后 B olayları sıraya koyar (承接复句). 然后 bir bağlaçtır ve ikinci parçanın öznesinin önüne gelir; 先 ve 再 zarftır, öznenin arkasında durur.
- 先……再…… henüz olmamış bir sıra içindir; 先……然后…… plan da anlatır, geçmiş de. Planda 然后再 birlikte kullanılabilir; uzun sıra 最后 ile kapanır.
- Konuşmada 然后 bir dolgu kelimesine dönüşebilir; yazıda her cümleyi onunla açma.
- 一边 A 一边 B: aynı öznenin bilerek yaptığı iki iş aynı anda. Tek heceli fiillerle 边走边聊. Duruş için 着, kendiliğinden olan için 的时候.
- 一会儿 A，一会儿 B: iki eylem ya da durum arasında gidip gelmek.
- 又 A 又 B: iki nitelik ya da eylem birlikte; sıfatlar aynı yönde (又便宜又好吃, 又贵又难喝). 一边 sıfat almaz.
- Türkçede önce … sonra ≈ 先……然后; bir yandan … bir yandan ≈ 一边……一边 (-(y)ArAk ise 着'ye yakın); hem … hem ≈ 又……又, ama 又 yalnız yüklemin önüne gelir.
Sonraki derse köprü
Bu akşamki kalıplar eylemleri ve nitelikleri birbirine bağladı. Sıradaki ders «为了, 为, 向, 关于, 根据» eylemin kime yöneldiğini, ne amaçla yapıldığını ve neye dayandığını gösteren edatlara geçiyor. 张老师 bu yemeği takım için ısmarladı, bir sözü tutmak için ısmarladı, maçı kazandıkları için ısmarladı: Türkçe üçünü de «için»le söylüyor. Çince hangisinde 为, hangisinde 为了 der, hangisinde ikisini de bırakıp 因为'ya geçer?