如果…就… ve …的话

Kanca

«Yarın yağmur yağarsa gitmeyiz.» Türkçe cümlede koşulun bütün yükünü tek bir ek taşır: yağ-ar-sa. Sonuç kısmında hiçbir işaret yok; «gitmeyiz» kendi başına duruyor.

Çince aynı cümleyi iki uçtan bağlar: 如果明天下雨，我们就不去了. Koşulun başına bir kelime, sonucun içine bir kelime daha. Türkçe konuşan biri ikinci kelimeyi çoğu zaman yanlış yere koyar ve 就'yu «o zaman» gibi virgülün hemen arkasına yerleştirir: *如果明天下雨，就我们不去了. Tek bir kelimenin yeri neden bu kadar önemli? Bir de koşulu Türkçe gibi sondan işaretleyen ikinci bir yol var.

Anlatım

Varsayım ve sonucu

Bu düzeyin izlencesi birleşik cümleleri dokuz türe ayırır; altıncısı varsayım cümlesidir ve iki kalıbı vardır: 如果……，就…… ile ……的话，就……. Birinci parça gerçekleşip gerçekleşmeyeceği belli olmayan bir durumu ortaya koyar, ikinci parça o durum gerçekleşirse ne olacağını söyler.

Birinci parça bağımlıdır: tek başına söylenirse dinleyen devamını bekler.

就 öznenin arkasında

如果 bir bağlaçtır ve cümlenin başına, öznenin önüne de gelebilir. 就 ise bir zarftır. Zarflar Çincede fiilin önüne yapışır, özneyi atlayıp cümlenin başına geçmez. Bu yüzden ana cümlenin öznesi varsa 就 onun arkasında durur: 我们就不去了, 他就会知道.

Bu kuralı aslında tanıyorsun. Ders HSK2.30'daki 我一到家就给你打电话 cümlesinde de 就 özneyle fiilin arasındaydı, ve iki ayrı özne olduğunda her özne kendi zarfının önüne geçiyordu. Varsayım cümlesinde de aynı düzen geçerli:

Ana cümlenin öznesi yan cümleninkiyle aynıysa ve bağlamdan anlaşılıyorsa düşebilir; o zaman 就 virgülün hemen arkasına gelir ve yer yine doğrudur: 如果有时间，就去看看. Yanlış olan, bir özne varken 就'yu onun önüne koymak. Ders HSK3.6'da gördüğün 就他一个人来了 «yalnız o geldi» cümlesi, öznenin önündeki yerin 就'nun başka bir anlamına, «yalnızca» anlamına ait olduğunu hatırlatır.

汉典 bu 就'yu fiilin önünde kullanılan ve «belli bir koşul ya da durumda doğal olarak ne olacağını» gösteren zarf diye tarif eder. Yani 就 iki cümlenin ortasında değil, sonuç fiilinin kapısında bekler. HSK 2'de 就要……了 içinde olayı yakına çeken de aynı karakterdi (Ders HSK2.4).

如果 ise yan cümlenin öznesinin arkasına da geçebilir; bu yönüyle yeri sabit 而且'ye değil, yer değiştiren 不但'ye benzer. Sözlüğün örneği bu düzendedir: 你如果要来，请事先告诉我 «Gelmek istersen önceden haber ver».

Sondan işaretlemek: ……的话

Varsayımı yan cümlenin sonuna konan 的话 ile de işaretleyebilirsin. Tam biçimde varsayım 如果 ile 的话 arasına sıkışır: 如果明天下雨的话，我们就不去了. İki işaret aynı işi görür ve yan yana durabilir.

Konuşmada 如果 tamamen düşebilir ve 的话 tek başına «-sa» anlamını taşır: 不想去的话，就别去了. 就 da isteğe bağlıdır. Hatta ikisi birden düşebilir ve varsayım yalnız bağlamdan anlaşılır: 有事给我打电话 «Bir şey olursa ara beni». Bu kısaltmalar konuşma diline aittir.

Olumsuz varsayım

Varsayım olumsuz olabilir; olumsuzluk 如果'nin arkasına, fiilin önüne girer: 如果明天不冷，我就骑自行车去. Bir şeyin olmamış olabileceğini varsayarken 没 gelir: 如果你没带伞，就用我的吧. Sonuç da olumsuz olabilir ve o zaman 就 olumsuzluğun önünde durur: 我们就不去了, 比赛就不用取消.

那 ile cevap vermek

Ana cümle 就 yerine 那 ya da 那么 ile de açılabilir. HSK 2'den tanıdığın bağlaç 那 «öyleyse» der ve özellikle karşıdakinin söylediğine tepki verirken yerindedir: 如果他今天不来，那我们明天再找他. 那 ile 就 aynı cümlede birlikte de bulunabilir; 那 ana cümlenin başında, 就 yine öznenin arkasında: 如果比赛取消了，那我们就改到下个星期.

Aynı işi gören 要是

Aynı yerde 要是 yàoshi da kullanılır: 要是下雨，我们就不去了. Sözlük onu 如果'ye denk bir varsayım bağlacı sayar ve sonuçta 就'yla karşılandığını not eder. İzlence onu bir sonraki düzeye koyuyor; şimdilik tanıman yeter.

Karakter köşesi

如 果 ile 如果 «eğer» olur; tek başına «gibi» demektir. Solda 女, sağda 口 var. 取 消 ile 取消 qǔxiāo «iptal etmek» kelimesini kurar; tek başına «almak» demektir. Solda 耳, sağda kök olan 又.

改 Kangxi'de 攴 köküne girer; tabloda Çin standardının 攵'si var. Solunda 己 duruyor. Bu derste 改到 «-e kaydırmak» olarak geçiyor.

赢 dersin en kalabalık karakteri: üstte 亡 ve 口, altta yan yana ⺼, 贝 ve 凡. Anlamı 贝 (para) taşır. Karşıtı 输'yu zaten biliyorsun. 如 bu düzeyin listesinden, ötekiler dördüncü düzeyden.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede koşulun asıl taşıyıcısı fiile eklenen -sA'dır. Göksel ve Kerslake'in betimlemesinde iki ayrı ek var: doğrudan fiil gövdesine eklenen -sA («gelse») ve bir zaman ekinin, ad yükleminin ya da var/yok'un arkasına gelen ek-fiil -(y)sA («gelirse», «yorgunsa») (27.1.1). Her iki durumda da işaret yan cümlenin sonundadır. Bu yönüyle Türkçe koşul eki 的话'ya benzer: o da yan cümleyi sondan kapatır. 不想去的话 ile «gitmek istemiyorsan» aynı yerden işaretlenir.

«Eğer» de 如果 gibi başta durur. Aynı kitaba göre dilbilgisi bakımından gereksizdir; vurgu için ya da uzun bir cümlenin başında koşulu erkenden duyurmak için eklenir, gündelik konuşmada yan cümlenin sonuna bile geçebilir: «Hasan bu mektubu okuduysa eğer…» (27.1.2). 如果 de düşebilir, ama o zaman varsayımı ya 的话 ya bağlam taşır.

Asıl fark sonuç tarafında. Türkçe «gitmeyiz»e hiçbir ek gelmez; Çince sonucu özneden sonra gelen 就 ile işaretler. Türkçedeki en yakın kelime «o zaman» ya da «o halde»dir ve ikisi de cümlenin başında durur. Dilbilgisi bu bağlayıcıları ayrıca ele alır: «o halde», «o zaman» birinci cümleyi gerçekleştiği varsayılan bir koşul gibi işler; «Dükkânlar beşte kapanıyormuş. — O halde bugün alışveriş yapamayacağız» (28.3.9). Çincede bu iş 那'nundur: 那 de karşıdakinin söylediğini kabul edip sonucunu çıkarır. 就 ise bir bağlayıcı değil, sonucun fiiline yapışan bir zarftır. «O zaman»ı 就 diye çevirmek kelimeyi de yeri de karıştırır.

Resmî Türkçede «-DIğI takdirde» ve «-mAsI durumunda» da koşul kurar (27.6.1); Çincede üslubu daha çok 如果'yi tutmak ya da atmak belirler. Gerçekleşmemiş geçmiş için Türkçe -sAydI biçimini kullanır (27.2). Çincede bunun için ayrı bir ek yok: 如果你早点儿告诉我，我就去机场接你了 cümlesinde geçmişi sondaki 了 ve bağlam gösterir.

Örnekler

Son örnek olmuş bir şeyin tersini varsayıyor: haber geç geldi, kimse havalimanına gitmedi.

Örnek diyalog

25 Mart 2027 perşembe, akşamüstü beş. Okulun açık basketbol sahası. Deniz, 小明 ve 大卫 cumartesi sabahki maç için çalışıyor; 大卫 telefonuna bakıp duruyor.

大卫 ve Deniz tam biçimi kullanıyor; 小明 ile 张老师 yalnız 的话 ile yetiniyor. 大卫'nin 那我们就改到下午吧'sı 小明'in bilgisine cevap: 那 «öyleyse», 就 yine öznenin arkasında. 张老师'nin 赢了的话 ve 输了的话'sında 了, olayın varsayılan gelecekte tamamlanmış olacağını gösteriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 如果你不忙，我就来帮你。 (Rúguǒ nǐ bù máng, wǒ jiù lái bāng nǐ.) Ana cümlenin öznesi 我, 就 onun arkasında; 如果 yan cümlenin başında.
2. 如果你不舒服，今天晚上就别来了。 / 不舒服的话，今天晚上就别来了。 İkincisi daha konuşma dilinde; 就 her ikisinde de isteğe bağlı.
3. 如果商店关门了，那我们明天去。 (Rúguǒ shāngdiàn guānmén le, nà wǒmen míngtiān qù.) İstersen 那我们明天再去 de olur; 那'dan sonra 就 da eklenebilir: 那我们就明天去.
4. Anlam farkı yok; ikinci cümlede özne yeniden söyleniyor, birincide düşmüş. İkisi de doğru. Sorun ancak özne söylenip 就 onun önüne alınsaydı çıkardı: *就你请我们吃饭.

Özet kartı

1. Varsayım birleşik cümlesi (假设复句): 如果 + varsayım, özne + 就 + sonuç. 如果明天下雨，我们就不去了.
2. 就 bir zarftır: ana cümlenin öznesinin arkasında, fiilin önünde durur. Özne düşmüşse virgülün hemen ardından gelir.
3. 如果 cümlenin başında ya da öznenin arkasında olabilir: 你如果有问题，就来问我.
4. 的话 varsayımı yan cümlenin sonundan işaretler; 如果 ile birlikte ya da tek başına kullanılır. 就 isteğe bağlıdır.
5. Olumsuz varsayım: 如果不……, geçmiş için 如果没…….
6. Ana cümle 那 ya da 那么 ile de açılabilir; 那 «öyleyse» der ve 就 ile birlikte durabilir.
7. 要是 aynı işi gören bağlaçtır; izlencede bir sonraki düzeyde.
8. Türkçe koşulu fiilin sonunda (-sA) işaretler, sonucu işaretlemez; Çince sonucu 就 ile işaretler.
9. Yeni karakterler: 如 (如果), 取 (取消), 改 (改到), 赢.

Sonraki derse köprü

如果 bir varsayım kurar: yağmur yağabilir de yağmayabilir de, cümle yalnız «yağarsa» ne olacağını söyler. Sıradaki ders koşulun gücünü ölçen iki kalıbı açıyor: «只要…就… ve 只有…才…». Birincisinde 就 yine sonucun kapısında duruyor, ikincisinde yerini 才 alıyor. Bir koşul yetiyor mu, yoksa tek yol mu, ve iki zarfın değişmesi cümlenin söylediğini nasıl değiştiriyor?