不但…而且…

Kanca

大卫 cumartesi sabahı kütüphaneyi ilk kez görüyor ve iki şeyi birden söylemek istiyor: salon sessiz, bir de içeride hiç kimse yok. Çincede bunu 这儿不但很安静，而且一个人也没有 diye kurar. Şimdi parçaların yerini değiştir: 这儿不但一个人也没有，而且很安静. Dilbilgisi bozulmadı, ama cümle tökezliyor. «Bomboş, üstelik sessiz» der gibi; boş bir salonun sessiz olması kimseyi şaşırtmaz.

Demek ki bu kalıpta iki bilgi eşit oturmuyor. Birincisi zemini hazırlıyor, ikincisi onun bir basamak üstüne çıkıyor. Hangisinin önce geleceğine dilbilgisi değil, söylenen şeyin ağırlığı karar veriyor.

Anlatım

Basamaklı iki parça

Ders HSK1.33 iki parçayı 也 ya da 还 ile yan yana dizmeyi gösterdi: 我喜欢喝茶，也喜欢喝咖啡. Orada iki bilgi aynı ağırlıktaydı; sıralarını değiştirsen anlam kımıldamazdı. 不但……而且…… başka bir iş görür. İlk parça «yalnız bu değil» diye bir şey söyler, ikinci parça onun üstüne daha geniş, daha güçlü ya da daha beklenmedik bir bilgi koyar.

Son satırda iki parça da olumsuz. Kalıp olumsuz bilgiyi de basamaklandırabilir: önce bir eksik söylenir, sonra daha kötüsü eklenir.

而且'nin yanındakiler: 也 ve 还

İkinci parçayı işaretleyen asıl kelime 而且'dir, ama yalnız kalmak zorunda değil. Arkasına 也 ya da 还 gelebilir: 他不但会说汉语，而且还会写汉字. 还 burada HSK1.33'teki «bir de» işini görür ve eklenen kalemi daha da belirgin yapar; 也 ikinci parçada yeni bir özne varsa neredeyse hep oradadır.

而且 hiç olmadan, 也 ya da 还 tek başına da ikinci parçayı taşıyabilir: 他不但会说汉语，还会写汉字. Konuşmada bu kısa biçimi sık duyarsın.

Ters yönde de bir kısalma var. 不但 düşer ve 而且 tek başına kalır: 这儿很安静，而且一个人也没有. Hatta 而且 başka birinin cümlesine eklenebilir. Arkadaşın 这个图书馆很大 der, sen de 而且三楼可以喝咖啡 diye eklersin. Böyle bir yanıt «ona bir şey daha katayım» demektir.

Özne aynıysa, özne ayrıysa

不但'nin yeri Ders HSK2.29'daki 虽然 ile aynı eğilimi izler. İki parçanın öznesi aynıysa özne öne geçer, 不但 onun arkasına oturur, ikinci parçada özne tekrarlanmaz:

• 马克不但会唱歌，而且唱得很好。

Özneler farklıysa 不但 cümlenin en başına gelir, her parça kendi öznesini taşır ve ikinci öznenin arkasına çoğunlukla 也 eklenir:

• 不但我们来了，而且张老师也来了。

而且 ise 但是 gibi davranır. İkinci parçanın başında, öznenin önünde durur; *我们而且… diye öznenin arkasına geçmez. Konuşmada 不但 sık atılır, çünkü ön bağlaçları her cümlede kullanmak dili ağırlaştırır.

Hangi bilgi sona?

İki bilgiyi sıraya koyarken kendine şunu sor: dinleyeni hangisi daha çok şaşırtır, hangisi daha çok iş, hangisi daha geniş bir çevreyi kapsar? Sona o gelir. 大卫 yirmi karakterin on yedisini doğru yazdıysa 他不但写对了十七个，而且还记住了它们的意思 doğal bir basamaktır: yazmak bir şey, anlamı akılda tutmak bir adım daha. Tersini kurarsan dinleyen ikinci parçada bir zirve bekler ve onu bulamaz.

Bu bir zevk meselesi değil, kalıbın anlamı. Yine de «hangisi daha ileri» sorusunun cevabı bağlama göre değişebilir: bir öğrenci için ucuzluk, bir aşçı için lezzet daha önemlidir. Kalıp, konuşanın kendi sıralamasını dinleyene açıkça gösterir.

İkinci parça birinciyle ters yöne giderse, yani «yalnız şunu yapmadı, tersine şunu yaptı» demek istersen başka bir kalıp gerekir: 不但不……反而……. O, izlencede HSK 5'te; burada adını bilmen yeter.

Karakter köşesi

而 ile 且 bu dersin bağlacını kurar: 而且 érqiě. İkisi de tek başına daha çok yazı dilinde ve kalıplaşmış kelimelerde karşına çıkar; 而 kendi kökünü oluşturan karakterlerdendir.

仅 ve 并 bu dersin bir sonraki basamağını hazırlıyor. HSK 4 izlencesi 不仅 bùjǐn'ı 不但'nin, 并且 bìngqiě'yi 而且'nin yazıya yakın eşi olarak sayar. 并'yi bir terimden de tanıyorsun: HSK1.33'teki sıralı birleşik cümle (并列复句) adının ilk karakteri o.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin bu iş için birkaç aracı var ve hiçbiri 不但……而且……'nın birebir kopyası değil. En yakını «yalnız … değil, … da»: «Yalnız ucuz değil, lezzetli de». Burada da ilk parça bir sınır koyar, ikinci parça o sınırı aşar.

Yazı dilinde bir yan cümle yapısı da aynı işi görür. Göksel ve Kerslake -DIğI gibi ile kurulan zarf cümlesini «yalnız … değil, … da» anlamıyla verir ve ana cümlede dA gibi bir ekleme bağlacının hep bulunduğunu söyler; örnekleri «arabasını sattığı gibi evini de ipotek ettirmiş» türündendir (26.3.1). Aynı bölümde -mAktAn başka «-mekten başka … bir de» yapısı var. İlginç bir ayrıntı: iki parçanın öznesi farklıysa bu yapı -mAsIndAn başka biçimine geçmek zorundadır. Türkçe de, Çince gibi, iki özneli ve tek özneli eklemeyi farklı kuruyor; Çincede bu fark 不但'nin yerine, Türkçede ekin biçimine yansıyor.

İkilemeli «hem … hem (de)» ise sanıldığı kadar yakın değil. Bu ikileme gramerde «sıralayıcı» bağlaçlar arasında sayılır ve bağladığı öğeleri eşit konumda gösterir (28.3.2). «Hem ucuz hem lezzetli» iki niteliği aynı rafa koyar; Çincede buna daha yakın olan, sonraki derslerde göreceğin 又……又……'dir. 不但……而且…… ise iki rafı üst üste dizer.

Basamak duygusunu en iyi taşıyan kelimeler «üstelik» ve «hatta». «Üstelik», «ayrıca» ve ikinci cümlenin başındaki tekli «hem» konuşanın söylenene bilerek bir şey eklediğini gösterir (28.3.1.2). «Hatta» bir adım daha öteye geçer: önceki ifadeyi daha ikna edici bir noktayla pekiştirir (28.3.1.3). 他不但没来，而且也没打电话 cümlesinin Türkçesi bu yüzden en doğal hâliyle «Gelmedi, üstelik haber de vermedi» olur.

Örnekler

Üçüncü cümlede özneler ayrı, 不但 en önde ve ikinci parçada 也 var. Dördüncüde 而且 hiç yok, ikinci parçayı 还 tek başına taşıyor. Yedinci cümle bir nesneyle (这本书) açılıyor; konuşan 我 olduğu için 不但 yine 我'nun arkasında. Son cümlede 不但 düşmüş, 而且 ikinci parçayı yalnız başına bağlıyor.

Örnek diyalog

20 Mart 2027 cumartesi, saat dokuz. Kütüphanenin üçüncü katındaki okuma salonu. Deniz ile 小明 içeri girdiğinde 大卫 pencerenin yanındaki masada, önünde dikte defteri.

大卫 ile 小林 aynı özneyle konuşuyor, 不但 ikisinde de özneden sonra. 张老师 iki ayrı özneyi tarttığı için 不但 ile başlıyor ve ikinci parçaya 也 koyuyor. Deniz'in kahve repliği ise 大卫'nin cümlesine eklenmiş tek bir 而且: 不但'yi 大卫 zaten söyledi. 小明'in son sözü gündelik bir şaka kalıbı: olmayacak bir şey olunca güneşin batıdan doğduğu söylenir. 张老师'nin 会来的'sı ise bir önceki dersin güvencesini hatırlatıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 马克不但会做饭，而且做的饭比饭馆的还好吃。 (Mǎkè búdàn huì zuò fàn, érqiě zuò de fàn bǐ fànguǎn de hái hǎochī.) Yemek yapabilmek zemin, lokantadan lezzetli yapmak bir basamak üstü; özne aynı, 不但 马克'nın arkasında.
2. (a) 小林不但起床了，而且还给我们买了午饭。 Özne tek, 不但 小林'nin arkasına. (b) 不但我去了，而且我的朋友也去了。 Özneler ayrı, 不但 en önde.
3. 这个房间不但很小，而且很冷。 (Zhège fángjiān búdàn hěn xiǎo, érqiě hěn lěng.) / 这个房间不但很小，还很冷。 İkinci biçimde 还 eklemeyi tek başına taşıyor.
4. Örneğin 而且人也不多。 (Érqiě rén yě bù duō.) ya da 而且可以骑自行车。 不但'yi arkadaşın söylemedi; 而且 onun cümlesine bir şey katıyor.

Özet kartı

1. 不但……而且…… iki bilgiyi basamaklı bağlar: ikinci parça birincinin bir adım ötesidir (递进复句).
2. Daha geniş, daha güçlü ya da daha beklenmedik bilgi sona gelir; sırayı ters kurmak dinleyeni zirvesiz bırakır.
3. Özne aynıysa 不但 öznenin arkasında: 马克不但会唱歌，而且…… Özneler farklıysa en önde: 不但我们来了，而且张老师也来了.
4. 而且 hep ikinci parçanın başında, öznenin önünde; arkasına 也 ya da 还 gelebilir.
5. 不但 konuşmada sık düşer; 而且 tek başına, başkasının cümlesine bile eklenebilir. 而且 de düşebilir, ikinci parçayı 还 ya da 也 taşır.
6. Türkçede en yakın karşılık «yalnız … değil, … da» ve «üstelik»; «hem … hem» bilgileri eşit gösterir, basamak duygusunu taşımaz.
7. Sınır: 不仅, 并且, 甚至 HSK 4'te; 不但不……反而…… HSK 5'te.
8. Yeni karakterler: 而, 且 (而且), 仅 (不仅), 并 (并且).

Sonraki derse köprü

Kütüphanede her bilgi olmuş bir şeydi: 大卫 erken geldi, 小林 kalktı, 张老师 çörek getirdi. Sıradaki ders, «如果…就… ve …的话», henüz olmamış bir şeyi konuşuyor: bir koşul ve ona bağlı bir sonuç. Koşulu 如果 açar ya da 的话 kapatır; sonucu 就 karşılar. 不但 özneye göre yer değiştiriyordu, 而且 ise yerinden kımıldamıyordu. 如果 bu ikisinden hangisine benzer, ve koşul parçasının sonundaki 的话 tek başına mı durur, yoksa 如果 ile aynı cümlede birleşebilir mi?