Ölçü kelimeleri: 把, 双, 张, 种, 辆, 段, 遍, 回

Kanca

Bir şemsiye ile bir sandalyenin ortak noktası ne? Türkçede ikisi de «bir tane»dir. Çincede ikisi de 把 ile sayılır: 一把伞, 一把椅子. Bisiklet ise bu kapıdan giremez; tekerlekli her şey gibi o da 辆 ister.

Çubuklarda iş daha da ilginçleşir. Sofradaki iki çubuk 一双筷子'dır, «bir çift». Mutfak çekmecesinden avuçla çıkarılan bir deste çubuk ise 一把筷子 olur. Aynı nesne, iki ölçü, iki ayrı resim: biri «ikisi birlikte bir takım», öteki «elimin kavradığı kadarı».

Anlatım

Ölçü nesnenin bir yüzünü gösterir

Ölçü kelimesinin sayı ile isim arasındaki yerini ve 个, 本, 件 gibi ilk üyelerini Ders HSK1.13'te öğrendin. HSK 3 izlencesi bu aileye bir düzine kadar yeni üye ekler; bu ders onların altısını ve eylem sayan iki ölçüyü topluyor.

Bu kelimelerin çoğu nesnenin bir özelliğine bakar: elle tutulan bir yeri var mı, düz mü, uzun mu, çift mi geliyor? Çince öğretimi üzerine yazan Gou Ruilong ölçülerin çoğunun nesnenin biçimini kodladığını söyler ve 张'yu «düzlem» bildirenler arasında sayar. Ama aynı yazı bu dağılımın simetrik olmadığını da gösterir: biçim bir ipucudur, kural değil. Bu yüzden her yeni ismi ölçüsüyle birlikte öğrenmek en sağlam yol.

把: elle kavranan

把 tutacağı ya da sapı olan eşyayı sayar: 一把伞, 一把刀, 一把椅子. Sandalyenin arkalığı, şemsiyenin sapı, bıçağın kabzası elin tuttuğu yerdir. Sözlük bir anlamı daha verir: bir avucun alabileceği miktar, 一把盐 «bir avuç tuz». Çubuk örneği buradan gelir: 一把筷子 bir avuç dolusu çubuk.

Aynı karakter bir cümle yapısı da kurar: 把门关上 «kapıyı kapat» cümlesindeki 把 bir şey saymaz, nesneyi fiilin önüne alır; onu Ders HSK3.12'de göreceksin. Ölçü 把'yu tanımanın yolu basit: önünde bir sayı ya da 这/那 durur.

双: iki parça, bir takım

双 birlikte kullanılan iki parçayı tek birim olarak sayar: 一双鞋 «bir çift ayakkabı», 两双筷子 «iki çift çubuk». Çiftin yalnız tekini saymak istersen HSK 1'deki 只 devreye girer: 一只鞋 «bir tek ayakkabı».

张: düz yüzey

张 genişliği kalınlığından önemli olan şeyleri sayar: 一张纸, 一张照片, 一张地图, 一张票. Masa ve yatak da bu gruptadır, çünkü üstleri düz bir yüzeydir: 一张桌子, 一张床.

Asimetri kendini çabuk gösterir: masanın düz yüzü 张'yu çağırır, ama sandalyenin de oturma yeri düzdür ve o yine 把 alır.

种: tür

种 sayılabilir bir nesneyi değil, bir çeşidi sayar: 两种茶 «iki çeşit çay», 这种水果 «bu tür meyve». 这种 ile 这个 arasındaki fark önemlidir. 我要这个 vitrindeki tek bir elmayı ister; 我要这种 o cinsten elmayı ister, hangisi olursa.

辆 ve 段

辆 tekerlekli taşıtları sayar: 一辆汽车, 两辆自行车, 一辆出租车.

段 bir bütünün bir kesimini sayar. Uzun bir şeyin parçası olabilir, 一段路 «bir parça yol»; zamanın bir kesimi de olabilir, 一段时间 «bir süre». Sözlük üçüncü bir örnek verir: 一段话 «bir konuşmanın bir bölümü, bir paragraf».

遍 ve 回: eylemin ölçüsü

遍'yi 次'den ayırmayı Ders HSK2.12'de gördün; artık kendi düzeyinde, HSK 3 listesinde. 回 ise 次'nin yakın akrabası: o da eylemin kaç kez olduğunu sayar ve fiilin arkasına gelir. 我去过两回 ile 我去过两次 aynı şeyi söyler.

Farkı biçimde değil, üslupta. 回 daha çok konuşma dilinde ve gündelik anlatımda geçer; 次 her yerde kullanılır. Bu yüzden resmî kalıplarda yalnız 次 durur: 本次考试 «bu sınav», 首次 «ilk kez», 多次 «defalarca». Bunları 回 ile kurmak olmaz. 回'nin bir de kendine ait bir kullanımı var: 两回事 «iki ayrı mesele». 会说和会写是两回事, konuşabilmek ile yazabilmek ayrı şeylerdir.

张张: her biri

Ölçü kelimesi iki kez söylenince «her biri, hepsi» anlamı çıkar ve arkasından çoğunlukla 都 gelir: 这些照片张张都很好看 «bu fotoğrafların her biri çok güzel». 个个 insanlar için en sık olanıdır: 我们班的同学个个都很努力. İkilenmiş ölçü fiilin önünde durur.

Karakter köşesi

把 elle ilgili 扌 ile sesi taşıyan 巴'dan kurulur; eski sözlük Shuowen'in tarifi «把，握也», yani kavramak. Ölçü anlamı bu kavrayıştan uzanır.

双 iki 又'nin yan yana durmasıdır. Geleneksel biçimi 雙'de bir el iki kuşu birlikte tutar; Shuowen onu «隹二枚也», iki kuş diye tanımlar.

辆'nın solunda 车, sağında 两 var. 两 hem sesi verir hem de bir tarih taşır: 汉典'nın açıklamasına göre eski arabaların iki tekerleği olduğu için bir araba «bir 两» diye sayılmış, sonradan başına 车 eklenmiş. Ezber için: iki tekerlek, bir 辆.

种 tahıl kökü 禾 ile sesi veren 中'dan oluşur; sözlükteki ilk isim anlamı «tohum», «tür» onun yanında durur. Bir dikkat noktası: «ekmek» fiili olduğunda aynı karakter zhòng okunur. 鞋'nin kökü 革 «deri»dir, sağdaki 圭 sesi verir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de tür bildiren ölçüler var. Göksel ve Kerslake, «tane» ile ölçü terimlerini ele aldıkları 15.8'de şişe, bardak, avuç gibi ölçülerin yanına «çeşit», «tür», «tip» gibi tür terimlerini koyar. «İki çeşit çay» derken kullandığımız yuva, 种'nin Türkçedeki tam karşılığıdır. Listedeki «avuç» da 一把盐'yu karşılar.

Türkçe bir adım daha atabilir. Aynı kitabın 14.2 bölümü, normalde sayılmayan bir ismin sayıyla kullanılabildiği bir durumu anlatır: kastedilen türler ise. «Bu memleketin en az beş altı müziği var» cümlesinde «tür» kelimesi hiç geçmez, ama anlam «beş altı tür müzik»tir. Çince burada 种'yi atlamaz: 五六种音乐.

Eylem tarafında Türkçe üç kelimeyi yan yana tutar: kez, defa, kere. Kitabın 16.4.1.3 bölümü üçünü de «bir tekrar örneği» anlamında aynı işi gören kelimeler olarak verir: «yılda dört beş kez/defa/kere». Çincede 次 ile 回 da çoğu cümlede yer değiştirebilir, yalnız 回 konuşma diline yaslanır ve 本次, 首次 gibi resmî kalıplara girmez.

Bir yerde Türkçe Çinceden daha belirsizdir. «İki ayakkabı aldım» bir çift mi, iki çift mi? Bağlam karar verir. Çince ayrımı ölçüye yükler: 一双鞋 iki tek, 两双鞋 dört tek ayakkabıdır.

Örnekler

Dördüncü örnekte ikinci 种'den sonra 茶 düşmüş; ölçü tek başına türü temsil ediyor. Yedinci örnekte 每回, 每次'nin konuşma dilindeki eşi gibi çalışıyor.

Örnek diyalog

23 Aralık çarşamba akşamı, Deniz ile 小林'ın yurt odası. İkisinin de o günkü sınavı bitmiş. Yılbaşı akşamı, 31 Aralık perşembe, odada beş kişilik bir yemek yapmaya karar vermişler: Deniz, 小林, 马克, 小明 ve 小美. Deniz bir kâğıda liste yazıyor; 马克 ile 小明 kapıdan giriyor.

Deniz listeyi okurken ismi öne, sayı-ölçüyü arkaya alıyor: 椅子两把. 小林'ın cümlesindeki 把 ise ölçü değil; önünde sayı yok, nesneyi fiilin önüne alıyor. 马克 ile 小明 aynı 段'yi iki ayrı işte kullanıyor: biri yolun bir parçası, öteki takvimin bir parçası.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 双: çift gelen eşya. (b) 辆: tekerlekli taşıt. (c) 张: düz, ince yüzey. (d) 把: saplı eşya. (e) 段: zamanın bir kesimi.
2. 一双筷子 birlikte kullanılan iki çubuktur, bir takım; 一把筷子 bir avuç dolusu, sayısı belirsiz bir deste. İki kişi için 两双筷子 dersin.
3. 本次考试八点开始。 (Běn cì kǎoshì bā diǎn kāishǐ.) Duyuru resmî bir metin ve 本 yalnız 次 ile birleşir.
4. 这些照片张张都很好看。 ya da 你的照片张张都很好看。 İkilenmiş 张张 fiilden önce, ardından 都.

Özet kartı

1. Ölçü çoğu zaman nesnenin bir yüzünü gösterir, ama bu bir ipucudur, kural değil: isim ölçüsüyle birlikte öğrenilir.
2. 把 saplı ya da elle kavranan eşya (一把伞, 一把椅子) ve bir avuç dolusu (一把盐); 双 iki parçalı takım (一双鞋); tek parça için 只.
3. 张 düz yüzey (一张纸, 一张桌子, 一张床); 种 tür (这种茶); 辆 taşıt (一辆自行车); 段 yolun ya da zamanın bir kesimi (一段路, 一段时间).
4. 遍 baştan sona bir tur; 回 次'nin konuşma diline yakın eşi. 本次, 首次, 多次 yalnız 次 ile; 两回事 «ayrı meseleler».
5. İkilenmiş ölçü «her biri»: 张张都, 个个都; fiilden önce.
6. 把门关上'daki 把 ölçü değildir; önünde sayı yoktur, ayrı bir yapıdır.
7. Karakter köşesi: 把, 双, 种, 辆, 段, 鞋.

Sonraki derse köprü

Bu dersin ölçüleri bir şeyin biçimine bakıyordu: sapı, yüzeyi, çifti. Sıradaki ders, «Ağırlık, uzunluk ve para: 公斤, 斤, 米, 角, 刻», biçime değil miktara bakan ölçülere geçiyor: tartıda okunan, metreyle çekilen, cüzdandan sayılan, saatte çeyrekle söylenen birimler. 斤'yi pazarda gördün; peki manavda «bir 斤 elma» ile «bir 公斤 elma» aynı poşeti mi doldurur?