是…的 (2): görüş bildirmek

Kanca

İki cümle yan yana: 他是坐地铁来的 ve 他是会来的. Kalıp aynı, başta 是, sonda 的. Ama ilkinde adam kapıdan girmiş, biz yalnız nasıl geldiğini konuşuyoruz. İkincisinde ortada kimse yok; belki hiç gelmeyecek de. Konuşan yine de 他是会来的 diyor ve kefil oluyor: «Gelir o, bana güven.»

Çerçeve bir kez olmuş bir olayın ayrıntısını gösteriyor, bir kez de konuşanın kanaatini sağlama alıyor. 是 ile 的 arasına bir olay değil bir yargı girince ne değişir?

Anlatım

Çerçevenin öteki işi

Ders HSK2.21 是…的'yi gerçekleşmiş bir olayın zamanını, yerini, yolunu ya da yapanını öne çıkaran bir çerçeve olarak tanıttı ve ikinci kullanımı bu düzeye bıraktı. İzlence o ikinci kullanımı tek satırla tarif ediyor: konuşanın görüşünü ya da tutumunu vurgulamak. Şimdi 是'den sonra bir zaman ya da araç gelmiyor; bir kip fiili, bir sıfat ya da bir olasılık tümleci geliyor, yani konuşanın bir şey hakkındaki hükmü.

Sağ sütunda hiçbir satır «oldu» demiyor: sorun çözülmedi, adam gelmedi, ödev yazılmadı. Konuşan bir durumu değerlendiriyor ve bu değerlendirmenin arkasında duruyor.

Olay mı, yargı mı?

Ayırmanın kolay yolu soruyu düşünmek. 我是坐地铁来的, 你是怎么来的？ sorusunun cevabıdır ve önvarsayımı «geldim»dir. 他是会来的 için böyle bir soru da önvarsayım da yok; cümle bir şüpheye, bir itiraza ya da bir endişeye cevap veriyor.

Olumsuzluk da yer değiştiriyor. Birinci kullanımda 不是 çerçevenin başına geçip ayrıntıyı inkâr ediyordu: 我不是坐地铁来的. İkincide olumsuzluk yargının içinde kalır, 是 olduğu gibi durur: 他是不会来的 «gelmez», 我是不同意的 «kabul etmiyorum». İnkâr edilen bir ayrıntı yok; konuşan olumsuz bir kanaati sağlamlaştırıyor.

的'nin yeri de değişir. Birinci kullanımda nesneden önce gelebiliyordu (在法国学的汉语); görüş cümlesinde sondadır: 我是相信你的 «sana inanıyorum».

Neden eklenir: güvence ve ikna

是 ile 的 olmadan da cümle kurulur. 这个问题可以解决 düz bir bilgidir; bir raporda, bir listede durabilir. 这个问题是可以解决的 ise birine söylenir: karşıdaki «Bu iş olmaz» demiş ya da yüzü asılmıştır, konuşan da o şüpheyi geri çevirir. Çerçeve, söylenenin tartışmaya açık olmadığını ilan eder.

李海燕'nın gerçek metinler üzerindeki incelemesinde bu yapı en sık tartışmacı yazılarda çıkıyor. Yazarın sınıf için tarifi: konuşan, dinleyenin bir olguyu yanlış anlayacağını ya da gözden kaçıracağını düşündüğünde, ya da bir akıl yürütmenin sonuna vardığında, tutumunu netleştirip olgunun kuşku götürmediğini vurgular. Aynı çalışmada bir karşılaştırma var: 合同是有说服力的 genel bir doğruyu, bir kanıt olarak ileri sürer; 合同有说服力 ise yalnız eldeki bu sözleşme hakkında bir gözlemdir.

Buradan bir uyarı çıkıyor: kimsenin itiraz etmediği bir şeyi 是…的 ile söylemek tuhaf durur. Arkadaşın 你今天怎么样？ diye sorunca cevap 我今天很高兴'dir. 我今天是很高兴的 dersen sanki biri senin mutsuz olduğunu iddia etmiş de sen kendini savunuyormuşsun gibi olur.

Çerçeve hep sertleştirmez; 刘月华 ve arkadaşlarının sınıflamasında aynı yapı bazen kararlılık, bazen yumuşaklık taşır. 你的想法是好的，不过… «Düşüncen iyi aslında, ama…» cümlesinde 是…的 önce karşıdakine hak verir, eleştiriyi de arkasından getirir.

Kip fiilleri ve sıfatlarla

Yargıyı taşıyan şey çoğu zaman bir kip fiilidir ve her biri çerçeveye kendi rengini katar:

• 会: tahmin ve söz. 他是会来的 «gelir», 我是不会忘的 «unutmam».
• 能: güç ve olanak. 你是能学好的 «sen bunu öğrenirsin».
• 可以: izin ve imkân. 这个问题是可以解决的; 这个东西是可以吃的 «bu yenir, merak etme».
• 应该: doğru olan. 帮助朋友是应该的 «arkadaşa yardım etmek gerekir, teşekküre gerek yok».

Sıfatın derece zarfı içeride kalır: 是很有意思的. Ders HSK3.17'deki olasılık tümleci de çerçeveye rahatça girer, çünkü kendisi zaten bir hükümdür: 汉字是学得会的.

是 düşünce: 我会去的

Konuşmada en sık kısa biçim 会……的'dir: 我会去的 «gelirim, söz». 是 düşmüş, 的 ağırlığı taşımaya devam ediyor; düz 我会去 bir plan bildirir, 我会去的 bir güvence verir. İncelemenin sayımında 会……的 romanlarda bir hayli sık, öteki görüş cümlelerinde 是'nin atılması ise seyrek. 能 ve 可以 ile de kısa biçim duyulur (我们能做到的); sıfatla kurulan cümlede çerçeveyi bütün kurmak en güvenlisi.

Karakter köşesi

态 度 ile 态度 tàidu «tutum» kelimesini kurar; üstte okunuşu veren 太, altta 心.

理 道 ile 道理 dàolǐ «makul gerekçe» olur; en çok 你说得有道理 «haklısın» içinde duyulur. Okunuşu sağdaki 里 verir. Kangxi onu 玉 köküne koyar; tabloda Çin standardının 王'si var.

肯 定 ile 肯定 kěndìng «kesinlikle» olur, 一定'nin konuşmadaki sık eşi. 确 实 ile 确实 quèshí «gerçekten» kelimesini kurar; birine hak verirken cümle 确实 ile açılır. 理 üçüncü, ötekiler dördüncü düzeyin listesinden.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede kanaati sağlamlaştırmanın bilinen bir yolu -DIr ekidir: «Bu sorun çözülebilir bir sorundur», «O gelmeyecektir». Göksel ve Kerslake bu eki genelleme kipi belirteci olarak adlandırır (8.3.3) ve ad cümlesinde bir şeyi tanımlama ya da ona kalıcı bir nitelik yükleme işini anlatır; aynı yerde bu kullanımın bugün büyük ölçüde resmî dile çekildiğini de not ederler (21.4.1.1). Resmî yazıda -mIştIr, -(y)AcAktIr gibi biçimlerde ek, söylenenin sağlam bir dayanağa yaslanan önemli bir iddia olduğunu gösterir (21.4.1.2). Bu, 是…的'ye yakın bir iştir: cümleyi gözlemden çıkarıp savunulan bir hükme çevirmek.

İki dilin yolu sohbette ayrılır. Ders HSK3.9'da gördüğün gibi konuşma dilinde -DIr çoğu zaman bir tahmine kayar; «O gelmeyecektir» bir kulağa kesin, bir kulağa «herhalde» gibi gelir. Çincede 他是不会来的 tahmin olarak okunmaz; tahmin için 大概 ya da 可能 gerekir. Gündelik Türkçe aynı güvenceyi «elbette», «merak etme» ve vurguyla verir: «Gelir o, merak etme».

Türkçede ikinci bir yakınlık geniş zamanda: dilbilgisi «Para mutluluk getirmez» ile «Para mutluluk getirmiyor» arasında bir ayrım yapar. İlki evrensel bir doğru iddia eder, ikincisi konuşanın kendi gözlemini aktarır (21.4.1.1). Çince 合同是有说服力的 ile 合同有说服力 arasındaki fark buna benzer: çerçeveli cümle genel bir hükümdür, çerçevesiz cümle eldeki duruma bakar.

Örnekler

Son örnekte iki kullanım yan yana: ilk yarıda olmuş bir gelişin zamanı (去年), ikinci yarıda henüz olmamış bir şeye dair kanaat (能学好). Altıncı örnek kalıplaşmış bir cevaptır: teşekküre karşılık 是应该的 «görevimdi» demek.

Örnek diyalog

17 Mart 2027 çarşamba, sabah dersinin sonu. 张老师 bir gün önceki karakter diktesini (听写) geri veriyor. 大卫 kâğıdına bakıp başını sallıyor; Deniz ile 小明 yanında.

大卫'nin karamsar 我是学不会的'sını Deniz aynı çerçeve ve aynı tümleçle tersine çeviriyor: 是学得会的. 你是去年来的 ise birinci kullanıma, olmuş bir gelişin zamanına dönüyor. 张老师'nin 是不够的'sı bir yöntemi sınırlıyor, 是能考好的'sı güvence veriyor; son repliğinde 是 düşmüş, kalan 会……的 küçük bir söz.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) ve (c) birinci kullanım: yer (在图书馆) ve yol (坐飞机) bilinen bir olayın ayrıntısı. (b) ve (d) ikinci kullanım: bir değerlendirme (很有意思) ve bir güvence (不会忘); ortada olmuş bir olay yok.
2. 别着急，明天是写得完的。 (Bié zháojí, míngtiān shì xiě de wán de.) Olasılık tümlecinin olumlu biçimi, çerçeve içinde bir güvenceye dönüşüyor.
3. 放心，他会来的。他跟我说好了。 (Fàngxīn, tā huì lái de. Tā gēn wǒ shuōhǎo le.) Tam biçim 他是会来的 da olur; 会……的 konuşmada sık.
4. 这件事是可以解决的。 Arkadaşın bir şüphe dile getirdi; çerçeve o şüpheyi geri çeviriyor. Çerçevesiz cümle yalnız bir bilgi verir ve bu konuşmada itiraz gücü taşımaz.

Özet kartı

1. 是…的 (2) geçmiş olayın ayrıntısıyla ilgilenmez; vurguladığı, konuşanın kanaati ya da tavrıdır: 这个问题是可以解决的.
2. 是 ile 的 arasına bir kip fiili, bir sıfat ya da bir olasılık tümleci girer: 是不会来的, 是很有意思的, 是写不完的.
3. Ayırt etmek için soruya bak: birincinin cevap verdiği bir 什么时候/怎么/在哪儿/谁 sorusu var; ikincinin karşıladığı bir şüphe ya da itiraz.
4. Olumsuzluk yargının içinde kalır: 他是不会来的, 我是不同意的. 的 cümlenin sonundadır: 我是相信你的.
5. Çerçeve şüpheyi geri çevirir, ikna eder, genel bir hükmü ileri sürer; kimsenin itiraz etmediği bir bilgiye eklenmez.
6. 会 ile 是 sık düşer: 我会去的 bir güvencedir, 我会去 bir plan.
7. Türkçede bu işi resmî dilde -DIr (O gelmeyecektir), sohbette «elbette» ve vurgu görür; sohbette -DIr tahmine kayabilir, 是…的 kaymaz.
8. Yeni karakterler: 态 (态度), 理 (道理), 肯 (肯定), 确 (确实).

Sonraki derse köprü

大卫'yi ikna etmek için gerekçeler üst üste yığıldı: zaman yetiyor, karakterler öğrenilebiliyor, derste dikkatli, tutumu da iyi. Ama hepsi ayrı cümlelerde, aralarında bağ olmadan sıralandı. Sıradaki ders «不但…而且…» iki bilgiyi tek cümlede birleştirmeyi ve ikincisini bir adım öteye taşımayı açıyor: izlencenin «ilerleyen» (递进) diye adlandırdığı bileşik cümle. «Yalnız … değil, üstelik …» derken hangi bilgi önce gelir, ve özne iki yarıda aynıysa 不但 nereye konur?