Belirsiz anlam: 想吃点儿什么

Kanca

Kafede garson 您想喝点儿什么？ diye soruyor. Bir saat sonra arkadaşın aynı kelimeleri sıralayıp sonuna tek bir hece ekliyor: 你想喝点儿什么吗？ Garson bir isim bekliyordu, «çay» ya da «kahve». Arkadaşın ise yalnız «evet» ya da «hayır» bekliyor.

Sondaki 吗 什么'yi «ne?» olmaktan çıkarıp «bir şey» yaptı. Bu derste soru zamirleri ne soru soruyor ne bir kümeyi tümüyle kapsıyor: bir şey var, ama hangisi olduğu söylenmiyor.

Anlatım

Belli olmayan bir tane

Önceki derste soru zamiri 都 ile birleşip kendi türündeki her şeyi gösteriyordu. Bu derste kümenin tamamı değil, içinden seçilmemiş tek bir öğe söz konusu. 我想吃点儿什么 «bir şeyler yemek istiyorum» derken konuşan neyi yiyeceğini bilmiyor ya da söylemeye gerek görmüyor.

İki kullanım arasındaki farkı ölçek iyi gösterir. Genelleyici 什么 kümeyi büyütür ve vurgular: 我什么都想吃 bütün menüyü içine alır. Belirsiz 什么 ise küçültür ve yumuşatır: 我想吃点儿什么 tek bir tabağa, belki bir atıştırmalığa razı. Bu yüzden belirsiz 什么 sık sık 点儿 ile gelir; 点儿 miktarı küçültür, 什么 türünü açık bırakır.

Soru zamiri ne zaman «bir şey» olur?

Her cümlede olmaz. 他喜欢什么。 diye noktayla biten çıplak bir olumlu cümle belirsiz okunmaz; dinleyen onu ya yarım kalmış bir soru sanır ya da garip bulur. Yen-Hui Audrey Li'nin 1992 tarihli çalışması, belirsiz okumanın ancak cümlede ona yol açan bir öğe varsa doğduğunu gösterir. Bu düzeyde karşına çıkanlar şunlar.

吗 sorusu. Evet-hayır sorusunda soru zamiri özgürce «bir şey, biri» olur, özne de nesne de olabilir: 你想吃点儿什么吗？ «Bir şey yemek ister misin?», 有谁看见我的手机了吗？ «Telefonumu gören oldu mu?» Cevap bir isim değil, 好啊 ya da 不用了.

Tahmin zarfları. Ders HSK3.9'daki 好像, 可能, 大概 belirsizliği zaten cümleye taşır ve soru zamirine «bir şey» deme izni verir: 他好像有什么事 «galiba bir işi var», 你可能在哪儿见过他 «onu belki bir yerde görmüşsündür». Li'nin örneklerinde aynı cümle bu zarflar olmadan kabul edilmiyor, onlarla kabul ediliyor.

İstek ve öneri. 想, 要 ya da sondaki 吧 henüz gerçekleşmemiş bir şeyi anlatır; konuşan onun ayrıntısını bilmek zorunda değildir: 我想买点儿什么送给妈妈, 我们什么时候去看看吧.

Olumsuzluk. 没 ya da 不 da kapıyı açar: 我没吃什么 «pek bir şey yemedim». Burada 什么 «hiçbir şey» kadar kesin değildir; konuşan, söze değer bir şey olmadığını yumuşakça söyler. Kesin «hiçbir şey» için genelleyici 什么都没 ya da 什么也没 gerekir.

吗 olmadan da soru, 吗 ile de soru: fark nerede?

Kancadaki iki cümleyi ayırmanın en kısa yolu cevaplarına bakmak. 你想吃点儿什么？ bir soru zamiri sorusudur ve cevabı bir yemektir: 来一碗面. 你想吃点儿什么吗？ evet-hayır sorusudur ve cevabı bir karardır: 好啊, 我有点儿饿了. Li'nin bulgusuna göre soru zamiri sorusunda 什么 hiçbir zaman «bir şey» olamaz; 吗 gelince olabilir. Aradaki A-değil-A sorusu da belirsiz okumaya açık: 你想不想吃点儿什么？ «Bir şeyler yemek ister misin istemez misin?»

Sesin de payı var. Hsu ve Xu 2020'nin konuşma deneylerinde cümle sonu ekleri, soru zamirinin perdesini ve şiddetini düşürüp onu kısaltıyor; konuşanlar böylece «ne?» sorusunu «bir şey» anlamından sesle de ayırıyor. Konuşurken bunun karşılığı şu: belirsiz 什么'yi vurgulamadan geç, sorduğun 什么 ise cümlenin odağı olsun. Yazıda ise ayrımı 吗 ve noktalama taşır.

Gerek yokken 什么 koyma

Konuşan neyi kastettiğini biliyorsa ve belirsiz bırakmak için bir nedeni yoksa 什么 fazladır. 樊留洋 (2019) öğrenci yazılarındaki hataları sınıflarken tam bunu buluyor: belli olan bir şeyi 什么 ile anlatmak cümleyi bulanıklaştırıyor; 什么 düşünce anlam aynı kalıyor, söyleyiş daha düz oluyor.

Karakter köşesi

某 bu dersin yazı dilindeki kardeşi: 某人 mǒurén «biri, falan kişi», 某天 «bir gün». Soru zamiri gibi belirsiz bir öğeyi gösterir, ama bir şey sormaz ve kendine yetecek bir izin verici aramaz. HSK 5 karakteridir; üstte 甘, altta 木 durur.

料 饮料 yǐnliào «içecek» kelimesinde geçer; solunda 米, sağında 斗 var. 烤 solunda ateşi, sağında 考'yu taşır ve onunla tonuna kadar aynı okunur: 烤羊肉 kǎo yángròu. 湖 suyun 氵'sini ve sağda 胡'yu alır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe soru ile belirsizliği iki ayrı kelime takımına dağıtır. «Ne?» sorar, «bir şey» bildirir; «kim?» sorar, «biri» ya da «birisi» bildirir; «nerede?» karşısında «bir yerde», «ne zaman?» karşısında «bir ara» durur. Çince her çifti tek kelimede toplar, seçimi cümlenin geri kalanına bırakır. Türkçe konuşan bu yüzden 什么'yi gördüğünde refleksle «ne?» okur, oysa yanında 吗, 好像 ya da 点儿 duruyorsa «bir şey» okumalıdır.

Göksel ve Kerslake «bir şey»i zamir işlevli niceleyiciler arasında sayar ve onun hem olumlu hem olumsuz yüklemle kullanıldığını gösterir: «Söyleyecek bir şeyim yok» olumsuz, «Şu sıralar ilginç bir şey okumuyor musun?» ise bir soru. Çincede yakın bir soru 你最近在看什么有意思的书吗？ olur: soru eki «mI» ile 吗 aynı işi görüyor, ama Türkçe belirsizliği ayrı bir kelimeyle, Çince soru zamirinin kendisiyle kuruyor.

Gramerin başka bir yerinde, gayriresmî konuşmada «bir şeyler» ve «bir yerler» gibi çoğul biçimlerin kimliği bilinmeyen bir şeyi anlattığı söylenir. 想吃点儿什么'nin Türkçeye çoğu zaman «bir şeyler yemek» diye geçmesi de bundan: 点儿 ile çoğul ekinin işi aynı değil, ama ikisi de sınırı bulanık bırakıyor. Varsayım bildiren «-DIr» bölümündeki «Herhalde bir yerlerde karşılaşmışızdır» örneği ise 好像在哪儿见过'ya çok yakın duruyor: Türkçede «herhalde», Çincede 好像 belirsizliği taşıyor ve yer zamiri ikisinde de belli değil.

Bir fark da sırada. Türkçede «bir şey» fiilin önüne gelir: «bir şey yemek istiyorum». Çincede belirsiz 什么 nesnenin olağan yerinde, fiilin arkasında kalır: 想吃点儿什么. Fiilin önüne geçen 什么 genelleyici kalıbın (任指) işaretidir ve anlamı «her şey»e çevirir.

Örnekler

Dördüncü örnekte özne konumundaki belirsiz 谁'nin önünde 有 var; bu konumda 有谁 çok daha doğal.

Örnek diyalog

6 Mart 2027 cumartesi, sabah dokuzu birkaç dakika geçiyor. Beihai Parkı'nın kuzey kapısı. 小明 herkesten önce gelmiş; Deniz ile 大卫 de orada. Bir kişi eksik.

Mark'ın iki sorusu dersin ayrımını sırayla gösteriyor. Önce 吗 ile «bir şey ister misiniz?» diye soruyor ve David «olur» diyor; sonra 吗'yı bırakıp 你喝什么 diye soruyor ve bu kez bir isim bekliyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 你想喝点儿什么吗？ (Nǐ xiǎng hē diǎnr shénme ma?) (b) 这个人我好像在哪儿见过。 (Zhège rén wǒ hǎoxiàng zài nǎr jiànguo.) (c) 我们什么时候一起去喝咖啡吧。 (Wǒmen shénme shíhou yìqǐ qù hē kāfēi ba.)
2. (a) Soru: «Ne yemek istersin?»; cevap bir yemek. (b) Genelleme: «Her şeyi yemek istiyorum»; 都 belirleyici. (c) Belirsiz: «Galiba bir şeyler yemek istiyor»; 好像 izin veriyor. (d) Belirsiz, evet-hayır sorusu içinde: «Bir şey yemek ister misin?»
3. 有谁动过我的书吗？ (Yǒu shéi dòngguo wǒ de shū ma?) ya da 刚才有谁来过吗？ — 有 ve 吗 ile 谁 «biri» olur.
4. 他好像喜欢什么。 ya da 大概, 可能: tahmin zarfı belirsizliği cümleye taşır.

Özet kartı

1. Soru zamiri bir şey sormadan belli olmayan tek bir öğeyi gösterebilir: 什么 «bir şey», 谁 «biri», 哪儿 «bir yer», 什么时候 «bir ara».
2. Bunun için cümlede bir izin verici gerekir: 吗, 好像/可能/大概, istek ve öneri (想, 吧), olumsuzluk.
3. 你想吃点儿什么？ bir yemek adı ister; 你想吃点儿什么吗？ evet ya da hayır ister. Soru zamiri sorusunda 什么 hiç «bir şey» olmaz.
4. Belirsiz 什么 fiilin arkasında kalır ve sık sık 点儿 ile gelir; fiilin önüne geçerse 都 ile genellemeye döner.
5. Belirsiz kullanım miktarı küçültür ve sözü yumuşatır; neyi kastettiğini biliyorsan 什么'yi düşür.
6. Özne konumunda belirsiz 谁 için 有谁 doğal: 有谁看见了吗？
7. Yeni karakterler: 某 (某人), 料 (饮料), 烤 (烤羊肉), 湖.

Sonraki derse köprü

Bu derste 吗 bir soru zamirini yumuşattı ve dinleyenden yalnız bir karar istedi. Sıradaki ders, «Retorik soru: 不是…吗？», 吗'nın hiçbir cevap beklemediği bir soru türünü açıyor: retorik soru (反问句). Orada konuşan, iki tarafın da bildiğini varsaydığı bir bilgiyi soru kılığında masaya geri koyuyor; cümlede 不是 olduğu hâlde kastedilen olumlu bir iddia. Bir olumsuzluk ve bir 吗 bir araya gelince anlam neden tersine döner, ve bunu hatırlatmadan sitemden ayıran ne?