什么都, 谁也不, 哪儿都

Kanca

Üç kısa cümle: 谁知道？ 谁都知道。 谁也不知道。 İlki «Kim biliyor?» diye sorar. İkincisi «Herkes biliyor» der, üçüncüsü «Kimse bilmiyor». Türkçe üç kelime kullanıyor, Çince üçünde de aynı 谁'yu.

Soru işareti kalkınca 谁 neden artık bir şey sormuyor? İş zamirin arkasındaki küçük zarfta: 都 ya da 也 gelince soru zamiri soruyu bırakır ve bir kümenin tamamını gösterir; olumsuzluk eklenince de o küme boşalır.

Anlatım

Soru zamiri soruyu bırakınca

HSK 1'de 什么, 谁, 哪儿 ve 怎么'yu bilinmeyeni sormak için öğrendin. İzlence HSK 3'te aynı zamirlerin soru dışı bir işini açıyor: arkalarına 都 gelince «hangisi olursa olsun, istisnasız» anlamına geçerler.

Ders HSK1.33'teki kural burada iş görüyor: 都 kapsadığı şeyi solunda arar. Soru zamiri de bir küme gösterdiğine göre 都'nun soluna geçmek zorundadır. Özne olarak zaten oradadır: 谁都喜欢他. Nesne olunca ise fiilin arkasındaki yerini bırakıp fiilin önüne, öznenin arkasına gelir: 我什么都吃. Zor olan, Çincede nesnenin olağan yerinin fiilin arkası olduğunu bilip burada onu bilerek öne almak.

Zamir bir ismi niteleyebilir: 什么菜都吃 «her yemeği yer». Konu cümlenin başına da alınabilir: 这儿的菜我什么都喜欢 «Buranın yemeklerinin hepsini severim».

Olumsuz cümlede: 都 mu, 也 mu?

Olumsuz yapmak için 不 ya da 没 zarfın arkasına, yüklemin hemen önüne gelir: 谁都不知道, 什么都没买. Sıra hep zamir, zarf, olumsuzluk, yüklem. HSK1.33'te 都不 ile 不都'nun anlamı ayırdığını görmüştün; burada yalnız 都不 kurulur.

Olumsuzda 都'nun yerine 也 da gelir ve iki biçim aynı şeyi söyler: 谁也不知道 «kimse bilmiyor», 什么也没买 «hiçbir şey almadım». Kullanımda bir eğilim var: 也'li biçim çoğunlukla olumsuz bir yüklemin önünde görülür, 都 ise iki yönde de rahattır. Olumlu bir cümlede 也 doğal düşmez; «her şeyi yer» için 他什么都吃 dersin, 他什么也吃 değil.

Fiil zamirle birlikte öne geçince: 吃什么都行

Bazen soru zamiri tek başına değil, fiiliyle birlikte gelir: 吃什么都行 «ne yesek olur», 去哪儿都可以 «nereye gidersek gidelim», 你什么时候来都欢迎 «ne zaman gelsen hoş geldin». Bu cümlelerde 都'nun solunda bütün bir öbek var, «ne yemek», «nereye gitmek», ve 都'nun sağında bu öbeğin hepsi için verilen bir yargı: 行, 可以, 好.

怎么 bu kalıpta hep fiiliyle gelir ve çoğunlukla sonuçsuz bir çabayı anlatır; arkasında olasılık tümleci durur: 怎么打都打不通 «ne kadar arasam da açılmıyor». Fiilin ilki «nasıl yaparsam yapayım», ikincisi sonucun olmadığı.

一 + ölçü + isim + 也 / 都 + olumsuzluk

Ders HSK2.12'de 一次也没去过 cümlesini yalnız tanıman istenmişti: «bir kez bile gitmedim». O kalıp bu dersin ailesindendir. Soru zamirinin yerine en küçük miktar gelir, «bir tane», ve olumsuzluk o en küçük miktarı bile siler:

• 一个人也没来 «tek bir kişi bile gelmedi»
• 一句话也没说 «tek kelime etmedi»
• 一口也没吃 «bir lokma bile yemedi»

Sıra öncekiyle aynı: miktar öbeği zarfın solunda, olumsuzluk sağında; nesne yine fiilin önünde. Kalıp olumsuz cümle içindir, çünkü «bir tane bile» ancak olumsuzlukla anlam kazanır. 一点儿也不 de aynı kalıptan türer: 一点儿也不累 «hiç yorgun değilim». Onun sıfatlarla kullanımı Ders HSK3.36'da ayrıca işleniyor.

İki soru zamiri: 谁想去谁去

İzlence genelleyici kullanımın ikinci biçimini de bu düzeye koyuyor: aynı soru zamiri bir cümlede iki kez geçer ve ikisi aynı kişiyi, şeyi ya da yeri gösterir. 谁想去谁去 «kim gitmek istiyorsa o gitsin», 谁先到谁买票 «kim önce gelirse bileti o alsın», 你想吃什么我做什么 «ne yemek istersen onu pişiririm». İlk yarı bir koşul kurar, ikinci yarı aynı zamirle o koşulu karşılayana döner; arada bağlaç yok.

Soru mu, genelleme mi?

你什么都吃吗？ «Her şeyi yer misin?» bir evet-hayır sorusudur; sorulan zamir değil, genellemenin kendisi. 都 soru zamirinin önüne geçerse durum değişir: 你都吃什么？ gerçekten bir soru zamiri sorusudur, «Neler yersin?», ve cevap bir liste ister. 都'yu kaldırınca da cümle soruya döner: 谁不认识他？ «Onu kim tanımaz ki?» bir sitemdir, haber değil. «Kimse tanımıyor» demek için zarf şart: 谁也不认识他.

Karakter köşesi

任 ile 何 birlikte 任何 rènhé «herhangi» kelimesini kurar: 任何人都可以参加 «Herkes katılabilir». HSK 4 kelimesidir, 谁都'nun daha resmî eşi. 任 aynı zamanda 任指'nin ilk hecesi.

随 便 ile 随便 suíbiàn «fark etmez, nasıl istersen» kelimesini kurar; «Ne yiyelim?» sorusuna 随便 cevabı 什么都行 ile aynı işi görür. Solundaki 阝 iki çizgidir.

羊 羊肉 yángròu «koyun eti» kelimesinde geçer ve tek başına kök olarak sayılır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu alanı iki ayrı kelime takımıyla kurar. Olumlu genelleme için herkes, her şey, her yer; olumsuz için kimse, hiçbir şey, hiçbir yer. Göksel ve Kerslake ikinci takımın «hiç kimse», «hiç» anlamını tek başına taşımadığını gösterir: bu anlamı ancak cümledeki bir olumsuzluk işaretiyle, yani -mA, değil ya da yok ile birlikte kazanırlar. «Evde kimse var mı?» sorusunda kimse «biri» demektir; «Bugün kimse evinde değil» cümlesinde ise «hiç kimse».

Çince iki takımı tek kelimeden çıkarır. 谁 hem «herkes» hem «kimse» olur; hangisi olduğunu arkasındaki 不 ya da 没 belirler. Türkçedeki «kimse»nin olumsuzluğa bağımlılığına en çok benzeyen şey 也'dir: o da en rahat bir olumsuz yüklemin önünde durur. 都 ise «her» gibi iki yönde de çalışır.

«Her şeyi yerim» ile 我什么都吃'da nesne iki dilde de fiilden önce gelir; ama Türkçede bu her cümlenin olağan sırası, Çincede yalnız bu kalıbın. Türkçe konuşan bu yüzden alışık olduğu 我吃什么 sırasına 都 eklemeye kalkışır.

İki soru zamirli 谁想去谁去 kalıbının Türkçedeki karşılığı soru kelimesi taşıyan koşul cümleleridir: «Kime sorduksa aynı cevabı aldık». Göksel ve Kerslake bunlara evrensel koşul cümlesi der ve ana cümlenin, soru kelimesine bir zamirle geri dönebildiğini gösterir: «Nereye giderse köpeğini de oraya yanında götürüyordu». Çincede bu dönüş kalıbın kendisidir ve aynı soru zamiri tekrar edilerek yapılır.

Örnekler

İkinci örnek iki kalıbı bir arada kullanıyor: önce bütün yerler, sonra «bir tane bile». Üçüncüde 什么 ismiyle birlikte fiilin önüne geçmiş; dördüncüde olumsuzluk 别, yani yasaklama da kalıba uyuyor.

Örnek diyalog

5 Mart 2027 cuma, öğleden sonra. Ders bitti, sınıf boşalıyor. 大卫 Pekin'e geleli üç hafta olmuş; 马克 ona yaklaşıyor, Deniz ile 小明 de çantalarını topluyor.

马克'in ilk sorusunda 都 哪儿'nin önünde; cümle gerçek bir soru ve bir liste bekliyor. 大卫 o listeyi 哪儿也没去过 ile boşaltıyor. İkinci cevabında yer için 哪儿都行, görülecek şeyler için 什么都想看 diyor. 小明'in 谁最后到谁请客'sı iki zamirli kalıp; Deniz'in hatırlattığı gecikme, bu kuralın kimi vurabileceğini gösteriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 这个周末我哪儿也没去。 (Zhège zhōumò wǒ nǎr yě méi qù.) ya da 哪儿都没去. (b) 小明什么菜都喜欢。 (Xiǎo Míng shénme cài dōu xǐhuan.) Olumluda 都. (c) 教室里一个人也没有。 (Jiàoshì li yí ge rén yě méiyǒu.)
2. (a) Soru: «Kimleri tanıyorsun?» 都 zamirin önünde, cevap bir liste. (b) Evet-hayır sorusu: «Herkesi tanır mısın?» Genelleme 吗 ile soruluyor. (c) Genelleme: «Seni herkes tanıyor.»
3. 这个门我怎么开都开不开。 (Zhège mén wǒ zěnme kāi dōu kāi bu kāi.) İlk 开 «nasıl açmaya çalışırsam çalışayım», 开不开 sonucun olmadığı.
4. 谁先饿谁说吃什么。 (Shéi xiān è shéi shuō chī shénme.) İki 谁 aynı kişi; sondaki 什么 gerçek bir soru öbeği, «ne yeneceği».

Özet kartı

1. Soru zamiri + 都 + yüklem = istisnasız genelleme: 谁都知道, 什么都吃, 哪儿都行, 什么时候都可以.
2. Zamir 都'nun solunda durur; nesne olduğunda fiilin önüne geçer: 我什么都吃, 什么菜都吃.
3. Olumsuzda 都 ya da 也 + 不/没: 谁也不认识, 什么都没买. 也 çoğunlukla olumsuzda; olumluda 都.
4. Fiil zamirle birlikte öne geçebilir: 吃什么都行, 怎么打都打不通.
5. 一 + ölçü + isim + 也/都 + olumsuzluk «bir tane bile … değil»: 一个人也没来, 一次也没去过. 什么 ile birlikte kullanılmaz.
6. İki zamirli kalıp aynı kişiyi gösterir: 谁想去谁去, 谁先到谁买票.
7. 都 zamirin önündeyse (你都去过哪儿？) ya da zarf hiç yoksa (谁不认识他？) cümle soru kalır.
8. Yeni karakterler: 任, 何 (任何), 随 (随便), 羊 (羊肉).

Sonraki derse köprü

Bu derste soru zamiri kümenin tamamını gösterdi: «her şey», «hiç kimse». 都 ve 也 olmadan da soru zamirinin soru sormadığı cümleler var. Sıradaki ders, «Belirsiz anlam: 想吃点儿什么», 什么'nin öteki soru dışı işini açıyor: bir şeyi göstermek ama hangisi olduğunu söylememek. 我什么都想吃 «her şeyi yemek istiyorum» der; 我想吃点儿什么 ise «bir şeyler yemek istiyorum». İzlencenin «belirsiz gösterme» (不定指) dediği bu anlam, soru işareti olmayan bir cümlede 什么'yi nasıl «bir şey» yapar ve onu bir sorudan nasıl ayırırsın?