Ortaya çıkma ve kaybolma cümleleri

Kanca

Pazartesi sabahı, yeni dönemin ilk dersi. Deniz sınıfa girer girmez kapının yanındaki boş sırada oturan yabancı bir yüz görüyor ve 小明'e hemen yazıyor: 一个新同学来了！ Cevap birkaç saniye sonra geliyor: 谁？你们在等谁？

小明 yanlış anlamadı; cümle ona tam da bunu söyledi. Fiilin önünde duran kişi, Çincede çoğu zaman beklenen, adı bilinen biridir. Deniz'in demek istediği «Sınıfa yeni biri geldi» idi, yani daha önce kimsenin bilmediği birinin sahneye çıkışı. Bunu söylemek için kişiyi fiilin arkasına göndermek gerekiyor: 我们班来了一个新同学. Yer başa geçiyor, gelen kişi sona.

Anlatım

Kalıp: yer + fiil + 了 / tümleç + sayı-ölçü + kişi ya da şey

Ders HSK2.3'te masadaki kitabı, duvardaki resmi yer + fiil + 着 ile anlattın: o cümlelerde hiçbir şey kıpırdamıyordu. Bu derstekiler bir değişimi haber verir. Bir yerde, o ana kadar orada olmayan biri belirir ya da orada olan bir şey eksilir. İskelet aynı yerden başlar, ama fiilin arkasına 着 değil, 了 ya da bir yön veya sonuç tümleci gelir:

İlk üç satır belirmeyi, son ikisi kaybolmayı anlatır. Belirmede fiilin arkasına çoğunlukla bir yön tümleci gelir: 过来, 进来, 出来 kişinin ya da şeyin hangi yoldan sahneye girdiğini gösterir. Kaybolmada fiil bir sonuç tümleci alır: 搬走, 飞走, 跑掉. 来 ve 走 ise kendi başlarına da yeter: 来了 gelişi, 走了 gidişi söyler.

Baştaki yerin yerine bir zaman da geçebilir, ya da ikisi birlikte gelir: 昨天我们楼里搬走了两个留学生. 发生 «olmak, meydana gelmek» de aynı düzeni sever: 昨天学校门口发生了一件事 «Dün okul kapısında bir olay oldu».

着 mi, 了 mı?

İki kalıbı ayıran şey fiilin arkasındaki küçük kelimedir. 墙上挂着一张画儿 bir görüntüyü anlatır: resim asılı, o kadar. 教室里飞进来一只鸟 ise bir olayı anlatır: bir an önce kuş yoktu, şimdi var. 朱德熙 iki türü yan yana listeler ve farkı üç noktada toplar: birinciler varlığı, ikinciler belirmeyi ya da kaybolmayı söyler; birincilerde fiil bir durumu gösterir, ikincilerde bir değişimi; birinciler 着 alır, ikinciler 了 ya da bir tümleç.

Ortak oldukları yer de aynı kaynakta açıkça yazılı: iki türde de baştaki öğe bir yer, fiilin arkasındaki ise belirsiz bir şey. Fiilin arkasına gelen bu öğeye 存现宾语 (cúnxiàn bīnyǔ, varlık nesnesi) diyor. Kuş cümlede nesne konumunda ama işi yapan yine kuş; uçan odur. Türkçe düşünen biri için asıl yabancı olan bu: işi yapan, fiilin arkasında.

来了一个人, 那个人来了

Gelen kişi tanıdık biri olunca kalıp çalışmaz. Kimin geleceğini herkes biliyorsa o kişi fiilin önüne geçer ve cümle sıradan bir özne-yüklem cümlesi olur: 大卫来了 «David geldi», 那只鸟飞走了 «O kuş uçup gitti». Ders HSK1.27'de 有'nin arkasındaki şeyin belirsiz olduğunu görmüştün; fiilin arkasındaki varlık nesnesi de aynı şartı taşır. Bu yüzden *我们班来了大卫 kurulmaz.

Tersine, belirsiz bir kişi de fiilin önüne kolay geçmez. 朱德熙 burada bir çıkış yolu gösterir: 一位客人来了 denmez, ama başa 有 eklenince 有一位客人来了 olur. 有 belirsiz kişiyi kendi arkasına alır ve kalıp yine «yeni şey arkada» kuralına uyar. Konuşmada bu biçim de sık duyulur: 有一个人来找你 «Biri seni aramaya geldi».

Kancadaki mesaj bu yüzden 小明'i şaşırttı. 一个新同学来了 «bir» dediği hâlde kişiyi öznenin yerine oturtuyor ve dinleyeni «kim bekleniyordu?» diye düşündürüyor. Aynı haberi vermenin iki doğal yolu var: 我们班来了一个新同学 ya da 有一个新同学来了.

Sorarken ve sayarken

Kimin geldiğini sormak için kişinin yerine 谁 konur, düzen bozulmaz: 你们班来了谁？ Neyin olduğunu sormak için 什么: 门口发生了什么事？ Sayı sormak için 几: 楼上搬走了几家？ Cevapta kalıp yeniden kurulabilir, ama çoğu zaman sayı tek başına yeter: 两家.

Kalıp bir cümlede ikiye de bölünebilir; bir şey giderken başka bir şey gelir: 篮球队里走了两个人，又来了三个人. Burada 又 «üstelik, bir de» anlamında ikinci olayı birinciye ekliyor.

Karakter köşesi

群 bir arada gelen insanları ya da hayvanları sayar: 一群人 «bir kalabalık», 一群孩子 «bir grup çocuk», 一群鸟 «bir kuş sürüsü». Belirme cümlesinde sık görünür, çünkü kalabalık çoğu zaman bir yere birden gelir: 门口来了一群人. Sağda kökü 羊 duruyor, solda 君. 座 座位 zuòwèi «oturacak yer, koltuk» kelimesini kurar ve dağ, köprü, bina sayarken ölçü kelimesi olur: 一座山. İçinde 坐 «oturmak» duruyor, üstünde 广 çatısı.

掉 bu dersin kaybolma fiillerinde iş görür. Tek başına «düşmek» demektir (杯子掉了 «bardak düştü»), ama bir fiilin arkasına sonuç tümleci olarak gelince bir şeyin oradan gittiğini, yok olduğunu söyler: 跑掉, 卖掉, 吃掉. 队 篮球队 «basketbol takımı» ve 排队 «sıraya girmek» kelimelerinde geçer; soldaki 阝 iki çizgidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe de yeni birinin gelişini haber verirken yeri başa alır: «Sabah eve bir adam geldi.» Göksel ve Kerslake belirsiz öznenin bu tür cümlelerde yüklemin hemen önüne yerleşme eğiliminde olduğunu yazar; bir şeyin bir yerden kaybolmasını anlatan örnek de aynı düzeni izler: «Dolabın arkasına bir şey düşmüş.» Belirsizlik çoğul ekiyle ve belirleyicisiz geldiğinde bu yer artık bir eğilim değil, zorunluluktur: «Yukarıya yeni kiracılar taşınmış.» Bu cümleyi Çince kurmak istersen karşına çıkan tam da bu dersin cümlesidir: 楼上搬来了一家人.

İki dil yeni bilgiyi yüklemin yakınına çekiyor. Aynı kitap belirsiz öbeklerin her zaman yeni bilgi taşıdığını ve bu yüzden çok sık yüklemin hemen önüne düştüğünü söyler. Ayrıldıkları nokta, yüklemin hangi yanı. Türkçede yeni gelen kişi fiile soldan yanaşır: «Sınıfa yeni bir öğrenci geldi.» Çincede sağdan: 我们班来了一个新同学. Yer, iki dilde de cümlenin başında bekler.

Tanıdık biri gelince iki dil yine aynı yöne döner. «Öğrenci sınıfa geldi» dediğinde «öğrenci» başa geçer ve bilinen biri olur; Çincede 那个同学来了 aynı işi görür. Türkçe konuşan için tuzak, Türkçedeki «bir»i Çincedeki 一个 ile karşılayıp sırayı olduğu gibi bırakmaktır. Türkçede «bir» kişiyi belirsiz yapmaya yeter; Çincede 一个 tek başına yetmez, kişinin fiilin arkasına geçmesi de gerekir.

Örnekler

İlk iki örnekte biri sahneye giriyor: önce yolu gösteren bir yön tümleciyle, sonra yalın 来了 ile. Üçüncüde kuş henüz yabancı; sekizincide aynı kuş artık bilindiği için fiilin önüne geçmiş. Dördüncü ve beşinci kaybolmayı anlatıyor; 走 ve 掉 sonuç tümleci olarak gidişi kesinleştiriyor. Yedincide aynı yer iki olayı peş peşe taşıyor; dokuzuncuda gelen bir kalabalık, 群 ile sayılıyor. Son örnekte belirsiz kişi fiilin önünde, ama başındaki 有 onu kalıba uygun kılıyor.

Örnek diyalog

22 Şubat 2027 pazartesi, sabah sekiz. Yeni dönemin ilk dersi. 张老师 kapıdan girerken arkasında sırt çantalı, uzun boylu bir genç var. Sınıf ısınmış, 张老师 içeri biraz hava girsin diye pencereyi aralıyor.

O sırada aralık pencereden bir serçe giriyor, tavanın altında bir tur atıyor.

Ders arasında Deniz, 大卫'nin yanına gidiyor.

张老师'nin ilk cümlesi 大卫'yi sınıfa tanıtmadan önce, onu henüz kimsenin bilmediği biri olarak sahneye çıkarıyor; adı ancak bir sonraki replikte geliyor. Deniz'in sorusunda ve 张老师'nin cevabında aynı yer, 我们班, bir gidişi ve bir gelişi birlikte taşıyor; 张老师 ikinci cümlede yeri bile söylemiyor, çünkü herkes sınıftan söz edildiğini biliyor. 马克 kuşu fiilin arkasında haber veriyor, çünkü kuş az önce yoktu. 张老师 aynı kuştan söz ederken onu 它 diye fiilin önüne alıyor: artık herkesin gözü onda. 大卫'nin şakası da kalıbın içinden geliyor: kuşu ikinci yeni öğrenci sayıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 楼上搬来了一家人。 (Lóushàng bānláile yì jiā rén.) (b) 昨天我们楼里走了两个同学。 (Zuótiān wǒmen lóu li zǒule liǎng ge tóngxué.) (c) 门口走进来一个人。 (Ménkǒu zǒu jìnlai yí ge rén.) Üçünde de yer başta, gelen ya da giden fiilin arkasında.
2. (a) 张老师来了。 Bilinen ve beklenen kişi, fiilin önünde. (b) 门口来了一个人。 ya da 有一个人来了。 Tanınmayan kişi fiilin arkasına geçer ya da 有 ile gelir.
3. 我们楼里搬走了一家人。 Varlık nesnesi belirsiz olmalı; 那家 bilinen bir aileyi gösterir. Bilinen aileden söz edilecekse sıra döner: 那家人搬走了。
4. 我们班来了一个新同学，他叫大卫。 İlk cümle kişiyi yeni biri olarak tanıtıyor; ikinci cümlede 他 artık bilinen kişiyi gösteriyor.

Özet kartı

1. Belirme-kaybolma cümlesi (隐现句): yer / zaman + fiil + 了 ya da tümleç + sayı-ölçü + kişi / şey.
2. Belirme çoğunlukla yön tümleciyle (走过来, 飞进来), kaybolma sonuç tümleciyle (搬走, 跑掉) kurulur; 来了 ve 走了 tek başına da yeter.
3. Fiilin arkasındaki kişi ya da şey yeni ve belirsizdir: 来了一个人. Bilinen kişi fiilin önüne geçer: 那个人来了.
4. Belirsiz kişiyi öne almak gerekirse başa 有 gelir: 有一个人来了.
5. Bulunma cümlesi 着 alır ve bir durumu anlatır; belirme-kaybolma cümlesi 了 ya da tümleç alır ve bir değişimi anlatır. İkisi bir arada kullanılmaz.
6. Türkçede yeni gelen kişi yüklemin hemen solunda («Sınıfa yeni bir öğrenci geldi»), Çincede sağındadır.
7. Yeni karakterler: 群 (一群人), 座 (座位), 掉 (跑掉), 队 (篮球队).

Sonraki derse köprü

Bu derste fiilin arkasındaki 了 ve tümleç bir değişimi işaretledi: kuş içeri girdi, aile taşındı, olay bitti. Sıradaki ders, «着 ile eşlik: 笑着说», 着'yi geri getiriyor, ama bu kez bir yerin görüntüsü için değil, iki fiilin arasındaki bir iş bölümü için. Birinci fiil bir hâli ya da duruşu, ikinci fiil cümlenin asıl işini taşır. Hâli taşıyan fiil hangisi, asıl işi taşıyan hangisi, ve olayın bittiğini söyleyen 了 o zaman hangi fiilin arkasına gider?