比…早, 晚, 多 ve ölçü

Kanca

Cumartesi sabahı, saat yedi. Deniz koşu pistine vardığında 马克 ısınma hareketlerini bitirmiş, saatine bakıyor. Deniz farkı hemen söylemek istiyor ve Türkçedeki sırayla başlıyor: «Mark benden on dakika erken geldi» — 马克比我十分钟早来. Kelimelerin hepsi doğru, ama sıraları değil.

Doğrusu 马克比我早来十分钟. «Erken» fiilin önüne geçti, «on dakika» fiilin arkasına. Farkın ölçüsünü sıfatın arkasına koymayı biliyorsun: 高七公分, 大两岁. Cümlede bir fiil olunca ölçü yine arkada kalıyor, ama 早 ile 晚 fiilin önüne çekiliyor. Neden, ve 多 ile 少 aynı kurala nasıl uyuyor?

Anlatım

Yön fiilin önünde, miktar arkasında

Ders HSK2.14'te iki şey arasındaki fark sıfatla ölçülüyordu: 马克比我高七公分. Karşılaştırılan bir eylem olduğunda, yani biri ötekinden erken gelmiş, geç kalkmış, fazla yürümüş ya da az harcamışsa, cümle iki parçaya bölünür. Farkın yönünü söyleyen kelime (早, 晚, 多, 少) fiilin önüne zarf olarak girer; farkın ne kadar olduğu, sayı ve ölçü kelimesiyle, fiilin arkasına gelir.

Dört kelime iki karşıt çift kurar: 早 ile 晚 zamandaki farkı, 多 ile 少 miktardaki farkı ölçer. Yön hep A'ya göre seçilir; 小明比我们晚到了半个小时 ile 我们比小明早到了半个小时 aynı sabahı iki ayrı kişinin gözünden anlatır.

Fiilin nesnesi varsa miktarın arkasına eklenir: 我比他多学了三篇课文, 他比我少喝了一杯咖啡, 她比我早学了两年英语.

了 nereye girer?

Olay bitmişse 了 fiile yapışır, miktardan önce: 早到了十分钟, 多花了二十块. Miktarın arkasına ya da yön kelimesinin arkasına kaymaz. Alışkanlık anlatan cümlede 了 hiç gelmez: 他每天比我早起半个小时 «Her gün benden yarım saat erken kalkıyor».

Bağlam ölçütü veriyorsa 比 B düşebilir; o zaman ölçüt çoğu zaman «her zamanki» ya da «planlanan»dır. 明天你早来十分钟 «Yarın on dakika erken gel» cümlesinde kimseyle kıyaslama yok, ölçüt alışılmış saat.

Sayı varsa 得 yok

Ders HSK2.13 eylemleri durum tümleciyle karşılaştırmıştı: 他比我来得早, 他来得比我早. Bu cümleler kimin önce geldiğini söyler, ne kadar önce geldiğini söylemez. Farkı sayıyla vermek istediğinde 得'li kalıbı bırakıp bu dersin kalıbına geçersin: 他比我早来十分钟.

İki kalıbı birleştirmek öğrencilerin sık yaptığı bir hatadır. Bir öğrenci derleminde 我比姐姐起得早15分钟 cümlesi «gereksiz 得» diye işaretlenmiş; doğrusu 我比姐姐早起15分钟. Yine aynı çalışma, 小王比小李学了四年汉语 gibi cümlelerin yön kelimesi eksik olduğu için anlamsız kaldığını gösteriyor: dört yıl, iki öğrencinin arasındaki fark mı, yoksa 小王'nin toplam süresi mi? 早 eklenince fark olduğu anlaşılır: 小王比小李早学了四年汉语.

早来 ile 来早了 aynı şey değil

早 ve 晚 fiilin arkasına da gelebilir, ama o zaman başka bir şey ölçer. 我来早了 «erken geldim», yani olması gereken saatten önce; 对不起，我来晚了 «kusura bakma, geç kaldım», yani beklenen saati kaçırdım. Burada kimseyle kıyaslama yok; eylem bir beklentinin dışına düşmüş. Miktar da eklenebilir: 我来早了十分钟，门还没开 «On dakika erken gelmişim, kapı daha açılmamış».

Ayrım kısaca şöyle: 我比他早来了十分钟 ölçütü başka bir kişide arar, 我来早了十分钟 ölçütü saatte, programda. 多 ile 少 için de aynı ayrım geçerli. 我比他多吃了一碗 «ondan bir kâse fazla yedim»; 我吃多了 ise «fazla kaçırdım, midem doldu» demektir ve bir yakınmadır.

多 ve 少: tavsiyeden ölçüme

Fiilin önündeki 多 ve 少'yu doktor tavsiyelerinden tanıyorsun: 多喝水, 多休息, 少说话. Orada fark belirsizdi, «bol bol», «daha az». Arkaya bir miktar eklenince aynı 多 ölçen bir kelimeye dönüşür: 今天比昨天多喝了两杯水. Miktar küçük ve belirsizse 一点儿 de olur: 多吃一点儿 «biraz daha ye».

Türkçe konuşan için tuzak, 多'yu İngilizcedeki «more» gibi fiilin arkasına bırakmak. 吃多点 gibi bir sıra daha az doğal bulunur; 跑多了 ise «fazla koştum» diye sapma anlamına kayar. Karşılaştırmada 多 ve 少 her zaman fiilin önünde durur.

Karakter köşesi

锻 ile 炼 birlikte 锻炼 duànliàn «idman yapmak, vücudu çalıştırmak» kelimesini kurar. Kelimenin iki yarısı demirciliktendir: metali dövmek ve ateşte arıtmak. 锻 metal kökü 钅 ile ölçü kelimesi 段'nın birleşimidir; okunuşunu 段 olduğu gibi verir. 炼'nin solunda 火 var; geleneksel yazımı 煉.

育 体育 tǐyù «beden eğitimi, spor» kelimesinde ve 体育馆 «spor salonu» adında geçer. Alttaki parça et kökü ⺼, ay değil.

饮 饮料 yǐnliào «içecek» kelimesini kurar; soldaki 饣 yiyecek-içecek kökü, sağdaki 欠. Gündelik konuşmada «içmek» için 喝 kullanılır; 饮 daha çok yazıda ve kalıplaşmış kelimelerde yaşar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe erken ya da geç gelişin farkını ölçüyü öne koyarak söyler: «Benden beş dakika önce geldiler.» Turkish: A Comprehensive Grammar «önce» ve «sonra» edatlarının ötekilerden bir farkını öne çıkarır: hemen önlerine «beş dakika», «bir yıl» gibi bir süre ya da «biraz», «çok» gibi bir miktar zarfı alabilirler. Sıra şöyle: ayrılma ekli ölçüt (benden), miktar, edat, fiil.

Çince aynı bilgiyi başka bir düzende verir: 比我, sonra yön (早), sonra fiil (来), en sonda miktar (五分钟). Ölçütün yeri iki dilde neredeyse aynı; ayrılan, miktarın fiilin hangi yanında durduğu. Türkçe «beş dakika»yı fiile gelmeden söyler, Çince ancak fiilden sonra. Kancadaki 十分钟早来 hatası tam bu alışkanlıktan çıkıyor.

Miktar farkında da benzer bir eşleşme var. Aynı kitap «daha çok» ile «daha fazla»nın eş anlamlı olduğunu, yalnız başına kullanılan «fazla»nın ise olumlu cümlede «gereğinden fazla» demek olduğunu not eder: «Sen bu konu üzerinde (benden) daha çok çalıştın.» Çincede bu ayrım kelimenin yerine bağlıdır. Fiilin önündeki 多 karşılaştırır (比我多吃了一碗), fiilin arkasındaki 多 ise sapmayı söyler (吃多了), tıpkı «fazla yedim»in bir yakınma olması gibi.

Bir de «geç kalmak» var. Türkçe gecikmeyi ayrı bir fiille anlatır; Çince 来 fiilinin kendisini ölçer: ya 晚来了 (birinden sonra), ya 来晚了 (beklenen saatten sonra).

Örnekler

İlk örnekte 了 yok, çünkü anlatılan bir alışkanlık. İkincide ölçüt bir kişi değil «her zaman», dördüncüde iki ayrı yolculuk. Beşinciden yedinciye nesne miktarın arkasında duruyor. Son örnek kimseyle kıyaslamıyor; saati kendi beklentisiyle tartıyor.

Örnek diyalog

20 Şubat 2027 cumartesi, sabah yedi. Yeni dönem pazartesi başlıyor; Deniz, 马克 ve 小明 spor salonunun yanındaki pistte koşmak için sözleşmişti. 马克 orada, Deniz tam saatinde geliyor.

Yedi buçukta 小明 elinde bir poşetle koşarak geliyor.

马克'in ilk cümlesi ile Deniz'in 你比我们晚来了半个小时'sı aynı kalıbı iki yönden kuruyor. 张老师'nin 早起 cümlesinde ölçüt bir kişi değil, kendi alışkanlığı. 小明'in özrü ise kimseyle kıyaslamıyor: 来晚了 sözleşilen saati kaçırdığını söylüyor, kaç dakika olduğunu Deniz'in cevabı ekliyor. Deniz'in son repliğinde 比 düşmüş; ölçüt, 小明'in her zamanki çıkış saati.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 马克比我早起了一刻钟。 (Mǎkè bǐ wǒ zǎo qǐle yí kè zhōng.) ya da 早起了十五分钟. (b) 这个月我比上个月少花了三百块钱。 (Zhège yuè wǒ bǐ shàng ge yuè shǎo huāle sānbǎi kuài qián.) (c) 小明比我们多吃了两碗饺子。 (Xiǎo Míng bǐ wǒmen duō chīle liǎng wǎn jiǎozi.) Nesne miktarın arkasında.
2. (a) 小明比Deniz晚到了半个小时。 (Xiǎo Míng bǐ Deniz wǎn dàole bàn ge xiǎoshí.) (b) 对不起，我来晚了二十分钟。 (Duìbuqǐ, wǒ lái wǎn le èrshí fēnzhōng.) Ölçüt saat sekiz, sapma tümleci miktar alabiliyor.
3. 你比我早来了二十分钟。 (Nǐ bǐ wǒ zǎo láile èrshí fēnzhōng.) Sayı varken 得'li kalıp kullanılmaz; yön fiilin önüne, miktar arkasına.
4. (a) Fiilin arkasında: «fazla yedim, midem doldu», bir sapma. (b) Fiilin önünde: «senden bir tane fazla yedim», bir karşılaştırma.

Özet kartı

1. Kalıp: A + 比 B + 早/晚/多/少 + fiil (+了) + miktar (+ nesne): 马克比我早来十分钟, 我比他多学了三篇课文.
2. Yön fiilin önünde, miktar arkasında; Türkçedeki gibi miktar öne gelmez.
3. 了 fiile yapışır (早到了十分钟); alışkanlıkta 了 yok (每天早起半个小时).
4. Sayı varsa 得'li karşılaştırma kullanılmaz: 他比我来得早 ama 他比我早来十分钟.
5. Bağlam ölçütü veriyorsa 比 B düşer: 明天你早来十分钟.
6. Fiilin arkasındaki 早/晚/多 sapma tümlecidir (偏离补语): 来晚了, 来早了十分钟, 吃多了; ölçüt bir kişi değil, beklenti.
7. Yeni karakterler: 锻, 炼 (锻炼), 育 (体育), 饮 (饮料).

Sonraki derse köprü

Bu derste fiilin arkasındaki sayılar bir farkı ölçtü: on dakika, iki kilometre, otuz yuan. Pist yedi buçukta dolmaya başladığında ise sayının işi başka olur: kaç kişinin geldiğini ya da gittiğini sayar. Ders HSK2.3 bir yerde duran bir şeyi yeri başa alarak söylemişti: 墙上挂着一张画儿. Sıradaki ders, «Ortaya çıkma ve kaybolma cümleleri», aynı iskelete hareket katıyor: bir yerde birinin belirmesi ya da oradan eksilmesi nasıl söylenir, ve gelen kişi neden fiilin arkasında, sayısıyla birlikte durur?