Fiili tekrarlayan cümle: 他说汉语说得很好

Kanca

他说汉语说得很好, 我学汉语学了两年, 他游泳游得比我快多了: bu cümleleri ayrı ayrı derslerde, her seferinde o dersin küçük bir dipnotu olarak gördün. Dipnot hep aynıydı: «nesne varsa fiili tekrarla». Fiil iki kez söyleniyor, Türkçeye çevrilince bir kez.

HSK 3 izlencesi bu dipnotları birleştirip onlara kendi adı olan bir cümle türü yapar. Tekrar neden gerekiyor, hangi tümleçler onu çağırıyor, ve işe yaramadığında elinde hangi başka yollar var?

Anlatım

Fiilin arkasında tek koltuk

Çince fiilin arkasına çoğu zaman yalnız bir öğe alır. O öğe ya nesnedir (说汉语) ya da fiili tamamlayan bir tümleç (说得很好, 学了两年). İkisi birden aynı fiilin arkasına sığmaz: 他说汉语得很好, 我学了汉语两年 kurulmaz. Çinli dilbilimciler bu çekişmeye «nesne ile tümlecin fiil kavgası» (宾补争动) der.

Fiil kopyalama bu çekişmeyi en doğrudan yoldan çözer: fiil iki kez söylenir ve her biri kendi öğesini alır. İlk fiil neyin yapıldığını, ikincisi o iş hakkındaki yeni bilgiyi söyler: 我学汉语 | 学了两年.

Bunu 看看 gibi fiil ikilemesiyle karıştırma: ikilemede fiil art arda gelip eylemi yumuşatır, kopyalamada iki fiilin arasında nesne durur ve asıl bilgiyi ikinci fiil taşır.

Hangi tümleçler kopyalama çağırır?

Son satır yeni: 走累了'de yorgunluk yolda değil, yürüyen kişide. Sonuç nesneye değil özneye döndüğünde nesne fiilin arkasında kalamaz, kopyalama devreye girer: 我看书看累了 «okumaktan yoruldum», 我们坐火车坐累了 «trende otura otura yorulduk». Lisa Cheng bu ayrımı bir at örneğiyle gösterir: 他骑马骑累了 dendiğinde yorulan binicidir; kopyalama olmadan, 他骑得马很累 dendiğinde yorulan at.

Eylem sayısında kopyalama seyrek bir seçenek: şey nesnesi sayının arkasına geçer (看了三遍课文), zamir önüne (叫了你三遍). Kopyalı 我叫你叫了半天 de doğru, ama zorunlu değil.

Üç çıkış yolu ve hangisinin nerede işlediği

Nesne ile tümleç çekiştiğinde kopyalamanın iki rakibi var. Biri nesneyi cümlenin başına, konu yerine çıkarmak: 汉语他说得很好, 这本书我看了三遍. Öteki 把: nesneyi fiilin önüne çekip arkayı tümlece bırakmak. Üçü her tümleçle aynı rahatlıkta işlemez.

把 nesnenin başına bir şey geldiğini, nesnenin bir duruma vardığını söyler. Temiz olan oda olduğunda 把 rahatça girer. 他把作业写得很认真 kurulamaz, çünkü özen ödevin değil yazanın niteliğidir (Ders HSK3.13). Süre de nesneyi değiştirmez, yalnız eylemin ne kadar uzadığını ölçer: anahtarı yarım gün aramak anahtara bir şey yapmaz. Bir öğrenci derleminde 我把作业找了三个小时 bu yüzden düzeltilmiş; doğrusu kopyalı biçim. HSK 4 izlencesi 把 ile süre ve sayı tümlecini yan yana koyan dar bir kullanımı bir sonraki düzeye ayırıyor; şimdilik kural basit: süre gelince 把'yi bırak.

Nesneyi başa almak en geniş kapıdır, ama nesnenin konuşmada bilinen bir şey olmasını ister: 这本书, 你的汉语. Kopyalama ise çıplak, genel nesneleri sever: 说汉语, 看书, 写字. 这本书 gibi işaretli nesnelerin kopyalamaya girip girmediği araştırmacılar arasında tartışmalı. Güvenli yol: nesne belirli bir şeyse başa al, genel bir işse fiili kopyala.

Kopyanın kendi kuralları

Görünüş edatı ve 得 ikinci fiile gelir, çünkü tümleç oradadır: 学汉语学了两年, 游泳游得很快. İlk fiil çıplak kalıp işi adlandırır. Olumsuzluk da ikinci yarıya gider: 他写字写得不好.

Ayrılabilen fiillerde nesne zaten fiilin içindedir: 游泳, 睡觉, 洗澡, 见面. Kopyalanan yalnız ilk hecedir, yani fiilin kendisi: 游泳游得很快, 睡觉睡了八个小时, 洗澡洗了半个小时. Bütün kelimeyi iki kez söylemek (游泳游泳得很快) ya da 得'yi kelimenin arkasına yapıştırmak (游泳得很快) olmaz. Bu fiillerin bir çıkışı daha var: tümleç iki hecenin arasına girer. 睡了八个小时觉, 洗了半个小时澡, 见过两次面. 坚持 gibi gerçek bir nesne alan iki heceli fiil ise ayrılmaz ve bütün olarak kopyalanır: 坚持跑步坚持了一年.

Karakter köşesi

婚 结婚 jiéhūn «evlenmek» kelimesinde yaşar; 结婚 izlencede ayrılabilen fiiller arasında sayılıyor: 结了婚, 结过婚. Solda 女, sağda okunuşu taşıyan 昏.

养 «beslemek, bakmak, yetiştirmek»: 养鸡 «tavuk beslemek», 养花 «çiçek yetiştirmek». Üstteki 羊 okunuşu ton dışında olduğu gibi verir; tabloya Kangxi'nin 羊 kökü yazıldı, bazı sözlükler karakteri 丷 altında verir.

咱 咱们 zánmen kelimesini kurar: «biz», ama dinleyeni de içine alarak. 咱们包饺子吧 «hadi (sen ve ben) mantı saralım». Standart dilde var, ama daha çok kuzeyde duyulur; 我们 ise dinleyeni katabilir de dışarıda da bırakabilir. Solda ağız kökü, sağda 自.

越 越……越…… kalıbında «…dıkça …» demektir: 越写越快 «yazdıkça hızlanıyor». 越来越 «gittikçe» de aynı karakterle kurulur. Solda 走, sağda okunuşu veren 戉.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede fiil sondadır ve nesne de, süre de, tarz da onun önünde sıralanır: «Deniz Çinceyi iyi konuşur», «Bir yıl Çince öğrendim». Fiilin arkasında doldurulacak bir yer yok, o yüzden bir yer kavgası da yok; fiil bir kez söylenir ve her şey ona soldan bağlanır.

Ama Türkçenin de çekişmeli bir koltuğu var: fiilin hemen önü. Turkish: A Comprehensive Grammar o konumu yalnız belirli öğelerin doldurabildiğini gösterir; belirtme eki almamış nesne ile zarf gibi kullanılan sıfat bunlardan ikisi. «Nilgün problemleri yavaş çözer» cümlesinde nesne belirtme ekini almış ve öznenin yanına çekilmiş; fiilin önündeki yer «yavaş»a kalmış. Belirli nesnelerin cümlenin başına yakın durduğunu aynı kaynak ayrıca söyler.

Bu, Çincenin nesneyi başa alma yoluna benzer: 那本书我看了三遍 cümlesinde bilinen nesne başa çıkıp fiilin yanındaki yeri tümlece bırakıyor. Türkçe bunu bir ekle ve sırayla yapıyor, Çince yalnız sırayla. Kopyalamanın ise Türkçede doğrudan karşılığı yok; çeviride ikinci fiil düşer: 我学汉语学了两年 «iki yıl Çince öğrendim». Tekrarlı cümle Türkçe kulağa bu yüzden fazla gelir. Oysa Çincede asıl yüklem ikinci fiildir, birincisi onun konusunu kurar. Süre de Türkçede ek almadan fiilin önüne gelir («Birkaç dakika bekledik»); Çince onu arkaya koyar ve arkada nesneyle karşılaşınca fiili kopyalar.

Örnekler

İkinci ile üçüncü örnek aynı odayı iki soruyla anlatıyor: ne kadar sürdü sorusu kopyalamaya, oda ne hâle geldi sorusu 把'ye gidiyor. Altıncıda belirli bir kitap var ve nesne başa çıkmış.

Örnek diyalog

6 Şubat 2027 cumartesi, Bahar Bayramı'nın ilk günü. Sabah 姥姥'nın mutfağında masa unla kaplı; dün akşam söz verildiği gibi Deniz de mantı saracak. Kapıdan komşu 王奶奶 bayramlaşmaya giriyor.

Dün akşam sofrada 姥姥 yalnız 包得不好看 demişti; mantı masadaydı, söylemeye gerek yoktu. Komşuya anlatırken işi de adlandırması gerekiyor ve fiil iki kez çıkıyor: 包饺子包得不好看. Masadaki öteki tekrarlar da genel bir işi adlandırıp hemen arkasından ölçüyor: 看电视看到十二点 bir sınır, 养鸡养了四十多年 ve 找鸡蛋找了一个下午 birer süre, 包饺子包得比小明快 bir karşılaştırma. 小明'in son repliğinde ise belirli bir nesne var, 那件事, ve kopyalanmadan cümlenin başına çıkıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 昨天晚上我看电视看了三个小时。 (Zuótiān wǎnshang wǒ kàn diànshì kànle sān ge xiǎoshí.) (b) 她姐姐唱歌唱得比我好听。 (Tā jiějie chànggē chàng de bǐ wǒ hǎotīng.) Ölçü ya da karşılaştırma ikinci fiilin arkasında. (c) 我上网上累了。 (Wǒ shàngwǎng shànglèi le.) Yorulan özne olduğu için 把 düşünülemez.
2. (a) kurulur: 她把衣服洗得很干净。 (Tā bǎ yīfu xǐ de hěn gānjìng.) Temiz olan giysi. (b) kurulmaz: bir saat giysiyi değiştirmiyor, yalnız işin süresini ölçüyor; kopyalı biçim kalır.
3. 昨天晚上我睡觉只睡了五个小时。 (Zuótiān wǎnshang wǒ shuìjiào zhǐ shuìle wǔ ge xiǎoshí.) ve 昨天晚上我只睡了五个小时觉。 (Zuótiān wǎnshang wǒ zhǐ shuìle wǔ ge xiǎoshí jiào.) Yalnız 睡 kopyalanır ya da süre iki hecenin arasına girer.

Özet kartı

1. Fiilin arkasına ya nesne ya tümleç sığar; ikisi çekişince fiil kopyalanır: özne + fiil + nesne + fiil + tümleç (重动句).
2. Kopyalama çağıran tümleçler: durum (写字写得很清楚), süre (学汉语学了两年), karşılaştırmalı durum (游泳游得比我快), özneye dönük sonuç (看书看累了); eylem sayısında daha seyrek (叫你叫了半天).
3. 了, 过 ve 得 ikinci fiile gelir; ilk fiil çıplak kalıp işi adlandırır.
4. Nesne belirliyse başa al: 这本书我看了三遍. Kopyalama daha çok genel nesneyle kurulur.
5. 把 yalnız nesnenin vardığı durumla: 把房间打扫得很干净. Özneyi niteleyen durumla ve süreyle bu düzeyde kurulmaz.
6. Ayrılabilen fiilde yalnız fiil hecesi kopyalanır (游泳游得, 睡觉睡了) ya da tümleç araya girer (睡了八个小时觉, 见过两次面).
7. Türkçe her şeyi fiilin önüne dizer; çeviride ikinci fiil düşer.
8. Yeni karakterler: 婚 (结婚), 养 (养鸡), 咱 (咱们), 越 (越……越……).

Sonraki derse köprü

Bu dersteki bütün süreler süren bir eylemi ölçtü: iki yıl öğrenmek, kırk yıl tavuk beslemek, bir öğleden sonra yumurta aramak. Ama Pekin'e gelmek ya da evlenmek bir anda olup biter; «iki yıl geldim» denmez. Sıradaki ders, «Ne zamandır: 来中国三年了», böyle bir anlık eylemin arkasına gelen sürenin neyi ölçtüğünü soruyor: eylemin uzunluğunu mu, yoksa o andan bu yana geçen zamanı mı? 来中国三年了 ile 学汉语学了三年 aynı «üç yıl»ı mı sayıyor?