Yönler ve harita: 东, 南, 西, 北, 中间

Kanca

Markette aldığın şeylere 东西 dersin; kelimeyi karakter karakter okursan «doğu» ile «batı» çıkar. Aynı iki karakter haritanın kenarında da durur, orada gerçekten doğu ile batıyı, ya da bir yerin doğudan batıya uzunluğunu anlatır. Fark ikinci hecede: eşya için dōngxi, ikinci hece hafif tonla; yön için dōngxī, ikinci hece tam birinci tonla.

Bir sürpriz daha var. Türkçede pusulanın ara yönü kuzeyle başlar: kuzeydoğu, güneybatı. Çincede sıra tersine döner ve doğu ya da batı öne geçer: 东北, 西南.

Anlatım

Dört ana yön

东 dōng, 南 nán, 西 xī, 北 běi karakterlerini önceki derslerden tanıyorsun: 北京'da, 南方'da, 东西'de. HSK 3 izlencesi onları bu kez kendi başlarına, bir yön kelimesi (方位名词, fāngwèi míngcí) olarak öğretir; aynı maddede 北方, 东方, 南方, 西方 ve 中间 de var.

Sözlük dört yönü güneşle tanımlar. 汉典'ya göre 东 «güneşin doğduğu yön», 西 «güneşin battığı taraf»; 北 için verilen tarif ise «sabah güneşe dönünce sol elinin kaldığı taraf».

Yön kelimesinin arkasına -边 ya da -面 eklersen «-taraf» kelimeleri çıkar: 东边, 南边, 西边, 北边 ve 东面, 西面. Bu sonekleri 上边, 左边 gibi kelimelerden biliyorsun (Ders HSK1.26); -边'li biçimde ikinci hece hafif tonla okunur: dōngbian. Bir yerin kime göre doğuda olduğunu söylemek için önce referans yer gelir, sonra yön: 学校东边 «okulun doğusu», 北京的西边 «Pekin'in batısı».

Ara yönler: doğu ya da batı önce

Ara yönü kurarken Çince önce 东 ya da 西'yi söyler, sonra 南 ya da 北'yi: 东北 dōngběi «kuzeydoğu», 东南 dōngnán «güneydoğu», 西北 xīběi «kuzeybatı», 西南 xīnán «güneybatı». *北东 diye bir kelime yoktur; sözlük 东北'nin karşıtı olarak 西南'yi verir.

Bir yerin bir başka yere göre ara yönde olduğunu söylerken 方向 fāngxiàng «yön» ya da -边 yardım eder: 西安在北京的西南方向. Ezber için: Türkçede «kuzey» ve «güney» kelimenin başında, Çincede «北» ve «南» kelimenin sonunda.

东边 mi, 东方 mı?

İki kelime de «doğu» diye çevrilir, ama çapları farklı. 东边 yakın ve somut bir tarafı gösterir: binanın doğusu, okulun doğusu. 东方 bir yön ya da geniş bir bölge söyler; büyük harfle «Doğu» gibi bir dünya parçasını da anlatabilir. 西方 de aynı biçimde hem «batı yönü» hem «Batı» olur. 南方 ile 北方 ise ülkenin iki büyük yarısını adlandırır (Ders HSK2.16); bunlar da bu geniş kullanımdır.

Ara yönler de çift anlamlıdır. 东北 bir yön olduğu kadar Çin'in kuzeydoğusundaki üç ilin ortak adıdır; 西北 de ülkenin kuzeybatısındaki geniş bölgeyi anlatır. 汉典 bu bölgeyi sayarken Xi'an'ın bulunduğu Shaanxi ilini de anar. Pusulaya bakınca Xi'an Pekin'in güneybatısında kalır; yine de konuşmada «西北» bölgesinin bir şehridir. Hangisinin kastedildiğini cümle söyler: 在北京的西南 göreli bir yön, 在西北 bir bölge adı.

İzlencede 北部, 东部 «kuzey kesimi, doğu kesimi» dördüncü düzeyde. Şimdilik 北边 ve 北方 yeter.

中间: iki şeyin arası

中间 zhōngjiān bir yerin ortasını ya da iki şeyin arasını gösterir. İki referans 和 ile bağlanır ve 中间 arkaya gelir: 在 A 和 B 中间. Bir şeyin ortası için tek referans yeter: 地图中间 «haritanın ortası». Yazı dilinde aynı işi 之间 de görür, ama o dördüncü düzeyde.

Haritayı okumak

Ortaokul coğrafya kitaplarında haritanın yönü dört kelimelik bir kuralla verilir: 上北下南，左西右东. Haritaya yüzünü döndüğünde üst kuzey, alt güney, sol batı, sağ doğudur. Kural yalnız haritada yön oku (指向标) ya da enlem-boylam ağı yoksa geçerlidir; ok varsa okun ucu kuzeyi gösterir.

Karakter köşesi

世 ile 界 birlikte 世界 shìjiè «dünya» kelimesini kurar: 世界地图 «dünya haritası». 界'nın üstünde tarla anlamlı 田, altında 介 durur; tarlanın kenarı, yani bir sınır. 世'nin kökü 一'dir; bileşenlerine kolayca ayrılmaz.

阳 solda 阝, sağda 日 taşır. «Kapalı hava» anlamıyla Ders HSK1.36'da giren 阴 ile karşılıklı durur: biri 日, öteki 月 ile yazılır. 太阳 «güneş» bu dersin ilk örneğinde doğudan doğuyordu.

区 dışarıdaki açık çerçeve 匸 ile içindeki 乂'den oluşur. Pekin'in iki merkez ilçesi adını yönden alır: eski şehrin doğu yarısında 东城区, batı yarısında 西城区.

Türkçe ile karşılaştırma

Yerini söylerken Türkçe ile Çince aynı sırayı izler: önce referans gelir, sonra yön. «Okulun kuzeyinde» derken okul başta, kuzey sonda; 学校北边 da öyle kurulur. Göksel ve Kerslake'in dilbilgisi kitabı 17.3.1'de ön, arka, yan, ara gibi isimleri iyelik ve hal ekiyle uzay ilişkisi kuran ilgeçler olarak listeler. Doğu ve kuzey bu listede yer almaz, ama «İstanbul'un kuzeyinde» aynı iyelik + bulunma kuruluşuyla söylenir. Listedeki «ara» Çincede 中间'nin işini görür: «evle okulun arasında» ↔ 在家和学校中间.

Ayrıldıkları yer ara yönler. Türkçe «kuzeydoğu», «güneybatı» der: kuzey ya da güney öne geçer. Çince 东北, 西南 der: doğu ya da batı öne geçer. Türkçe düşünen biri «kuzeydoğu»yu hece hece çevirirse *北东 çıkar; Çincede böyle bir kelime yok.

Bir benzerlik de kelimelerin kökünde. Aynı kitap 7.2.1.1'de fiilden isim yapan -I ekinin örnekleri arasında «batı»yı sayar: bat- fiilinden, güneşin battığı yer. 汉典'nın 西 tarifi de aynı güneşe bakar: «太阳落下的一边». İki dil batıyı aynı olayla adlandırıyor; biri fiilden türeterek, öteki tarifle.

Bir de büyük harf meselesi. Türkçede «batı» bir yön, «Batı» ise bir dünya parçasıdır. Çincede büyük harf yoktur; 西方 iki anlamı da taşır, hangisinin kastedildiğini bağlam söyler.

Örnekler

Son örnekte 东北 bir yön değil, bir bölge adı: Liaoning, Jilin ve Heilongjiang. İkinci örnekteki 方向 ise iki şehri birbirine göre konumlar.

Örnek diyalog

22 Aralık salı sabahı. Sınav haftası dün başladı; 张老师'nin sınıfı sınava girmeden önce bir ders daha yapıyor. Hoca tahtanın üstüne bir dünya haritası, yanına da bir Çin haritası asmış. Deniz ile 马克 ön sırada.

Deniz sırayı kendi dilinden yola çıkarak fark ediyor; Mark Fransızcanın nord-ouest'ini ekleyince 张老师 ikisine aynı ödevi veriyor. Xi'an konusunda ise Deniz'in pusulası da hocanın bölge adı da doğru: biri Pekin'e göre konum, öteki ülkenin bir parçası.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 西北; 东南; 超市在学校和地铁站中间。 (Chāoshì zài xuéxiào hé dìtiězhàn zhōngjiān.) Ara yönlerde 东 ya da 西 başta; 中间 iki referanstan sonra gelir.
2. 在西南边 ya da 在西南方向. 上北下南，左西右东 kuralıyla sol batı, alt güney; ikisi birleşince güneybatı, Çincede 西 önde.
3. (a) yön: okulun kuzeydoğu tarafı. (b) bölge: Çin'in kuzeydoğusundaki üç il; kar görmeye oraya gidiliyor.
4. Evet. 西北 burada ülkenin bir bölgesinin adı, 在北京的西南 ise Xi'an'ın Pekin'e göre yönü; biri bölge, öteki göreli konum.

Özet kartı

1. Dört ana yön: 东 dōng, 南 nán, 西 xī, 北 běi; -边 / -面 ekiyle taraf kelimesi olur: 东边, 北面.
2. Referans önce, yön sonra: 学校北边, 北京的西边 — Türkçedeki «okulun kuzeyi» sırası.
3. Ara yönde 东 ya da 西 başa geçer: 东北 kuzeydoğu, 东南 güneydoğu, 西北 kuzeybatı, 西南 güneybatı. *北东 yok.
4. 东边 yakın ve somut taraf; 东方, 西方 geniş yön ya da dünya parçası; 东北, 西北 aynı zamanda Çin'deki bölgelerin adı.
5. 中间: 在 A 和 B 中间; 之间 dördüncü düzeyde.
6. Harita: 上北下南，左西右东 — yön oku yoksa.
7. 东西 dōngxi «eşya», 东西 dōngxī «doğu ve batı».
8. Karakter köşesi: 世, 界 (世界), 阳 (太阳), 区 (东城区, 西城区).

Sonraki derse köprü

Bu derste 张老师 haritayı gösterirken 这张地图 dedi: düz, ince bir nesneyi sayan 张, hocanın soyadıyla aynı karakter. Sıradaki ders, «Ölçü kelimeleri: 把, 双, 张, 种, 辆, 段, 遍, 回», bu ailenin HSK 3'teki yeni üyelerini topluyor: bir sandalye, bir çift ayakkabı, bir araba, bir yol parçası ve bir kez daha okumak için ayrı birer kelime. Bir şemsiyeyi saydığın kelimeyle bir bisikleti sayabilir misin?