Derece tümleci: 好得很, 好极了, 累坏了

Kanca

Türkçede her gün birkaç kez ölürüz: yorgunluktan, açlıktan, gülmekten. «Öldüm» burada bir ölçü birimidir.

Çince de abartmayı sever, ama en sık seçtiği kelime ölmek değil, bozulmaktır. 手机坏了 «telefon bozuldu» demektir. 我累坏了 diyen biri ise bozulmamıştır; uzun bir yolculuktan yeni inmiş, yorgunluğunun en üst basamağını söylüyordur. Aynı 坏了 iki cümlede iki ayrı iş görüyor. Hangisinin hangisi olduğunu önündeki kelime belirler.

Anlatım

İzlencenin çizdiği sınır

Derece tümleci (程度补语) adıyla Ders HSK2.14'te tanıştın: 快得多, 好多了 gibi karşılaştırma öbekleri bu ailedendi. Ders HSK3.11 aynı ailenin 极了 üyesini getirdi. Üçüncü düzeyin listesi bu dersin iki yeni parçasını da sayıyor: sıfatın arkasına gelen 得很 ve sıfatın ya da fiilin arkasına gelen 坏了. Bir sonraki düzey aynı yuvaya 死了 ile 厉害'yi ekliyor; 死了 burada yalnız bir göz atış olarak geçecek.

好得很: 很 öne değil arkaya

得很 sıfatın hemen arkasına yapışır: 好得很, 忙得很, 冷得很. Anlamca 很好, 很忙, 很冷'ye yakındır, ama vurgu daha güçlü ve dil daha gündeliktir. Önde duran 很 çoğu zaman cümleyi tamamlamak için oradadır ve neredeyse hiç «çok» demez; arkaya geçen 很 ise gerçekten bir dereceyi işaret eder.

Bu kalıp sık sık birinin kuşkusuna karşı söylenir. «Yorulmuşsundur» diyene 我好得很 «gayet iyiyim» diye cevap verilir; «yemek güzel değil mi?» diyene 我觉得好吃得很. Bu bir kural değil, kaynakların örneklerinde göze çarpan bir eğilim.

得 burada düşmez. *高很 diye bir kalıp yoktur; 很 sıfatın arkasına ancak 得 ile bağlanır. 得 hafif tonla okunur, 很 tonunu korur: hǎo de hěn.

İki ayrı 得: nasıl yapıldı, ne kadar

Durum tümlecini (状态补语) Ders HSK2.10'da gördün: 她唱得很好 «güzel söylüyor». Yüzeyde 好得很'ye benzer, ama parçalar başka yerlerde birleşir. 唱得很好'de 得 fiile bağlanır ve arkasından bir değerlendirme gelir: 很好. Değerlendirmenin içindeki 很 değiştirilebilir: 唱得非常好, 唱得不太好, 唱得不好. 好得很'de ise 得很 tek bir parçadır ve sıfata takılır; 很 yerinden oynamaz.

En güvenilir ayırıcı olumsuz biçimdir. Durum tümleci olumsuz olabilir: 唱得不好. Derece tümlecinin olumsuzu yoktur: *好得不很 kurulmaz. «Pek iyi değil» için öne bir zarf gelir: 不太好.

累坏了: 坏'nin iki işi

坏 «bozuk, kötü» demektir; bir eylemin arkasına sonuç olarak gelince bir şeyin bozulduğunu söyler: 杯子打坏了 «bardak kırıldı». Ama yorgunluk, açlık ya da kaygı gibi bir durumun arkasına geldiğinde hiçbir şey bozulmaz: 累坏了 «çok yoruldum», 饿坏了 «açlıktan ölüyorum», 急坏了 «telaştan aklı çıktı». 坏 burada yalnız derecenin çok yüksek olduğunu bildirir.

Kalıbın en rahat olduğu yer bedenin durumları (累, 饿, 渴) ve güçlü duygulardır (急, 气, 担心). Kaynaklar 坏了'nin olumlu duygularla da kurulduğunu gösterir: 听到这个消息，大家都高兴坏了 «haberi duyunca herkes çok sevindi». Yine de sözlük bu kullanımı «bazı» fiil ve sıfatlarla sınırlar; 坏了 her sıfata takılmaz. 极了 ise 好极了, 漂亮极了 gibi hemen her niteliği yukarı taşır.

坏了'deki 了 da 极了'deki gibi kalıbın parçasıdır; *我饿坏 yarım kalır. Kalıp çoğu zaman bir duruma varıldığını bildirir: yolculuk bitmiş, yorgunluk birikmiştir. Bir varışın ardından sorulan 累坏了吧？ tam bu yüzden doğal bir karşılamadır.

Bir basamak ötesi: 死了

İzlencenin dördüncü düzeyinde aynı yuvaya 死了 gelir: 饿死了, 累死了, 热死了. Kelimesi kelimesine Türkçedeki «açlıktan öldüm»ün karşılığıdır ve kimse ölmez. Geleneksel olarak hoşa gitmeyen niteliklerle kurulur; son yıllarda 好吃死了 gibi olumlu kullanımlar da yayılmış.

Derece önde mi, arkada mı?

Derece zarfı (很, 非常, 特别) yüklemin önünde durur ve esnektir: olumsuzla birleşir (不太累, 很不舒服), soruya girer, bir ismin önündeki niteleyicide de görev alır (很好的朋友). Derece tümlecinin alanı daha dar: yalnız sıfatlara ve duygu fiillerine bağlanır, 跑, 写 gibi eylem fiillerine değil; olumsuz biçimi de yoktur. Buna karşılık daha canlıdır; 很累 bir bilgi verir, 累坏了 bir ah çeker.

Kabaca: 很冷 bir bildirim, 冷得很 vurgulu bir bildirim, 冷极了 tavan; 坏了 ise yorgunluğun ya da duygunun birinin üstüne çöktüğünü söyler. Bu da kesin bir cetvel değil; ses tonu basamakları kaydırır.

Karakter köşesi

死'nin solundaki 歹 bir kemik kalıntısını, sağdaki parça bir insanı gösterir; sözlük karakteri bu ikisinin birleşimiyle açıklar. Dördüncü düzeyde derece tümleci olarak döneceği için şimdiden tanıdık olsun.

困'de 木 dört duvarın (囗) içinde durur; 汉典 eski anlamını «yıkık, terk edilmiş ev» diye verir. Bugün iki işi var: «darda, sıkıntıda» ve gündelik konuşmada «uykulu»: 我困了 «uykum geldi». Ezber için: duvarların arasına sıkışmış ağaç kıpırdayamıyor, uykulu göz kapağı da öyle.

辛 ile 苦 yan yana 辛苦 xīnkǔ «zahmetli, yorucu» kelimesini kurar. 你辛苦了 ya da 路上辛苦了, birinin emeğini ya da yolculuğunu tanıyan bir teşekkür ve karşılama sözüdür. 苦 tek başına bir tadın, «acı»nın da adıdır: 这个药苦得很. 苦'nün üstündeki 艹 bitki kökü, altındaki 古 gǔ ise okunuşu taşır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe derecenin büyük kısmını zarfla öne koyar: «çok yorgunum», «son derece yorgun», «gayet iyiyim». Göksel ve Kerslake'teki derece zarfları listesinde (16.5) «gayet» ve «son derece» ikisi de «extremely» diye karşılanır ve bu gruptaki bazı zarfların fiilleri ya hiç ya da çok sınırlı nitelediği not edilir (16.5). Çincenin önde duran 很'si bu düzene uyar. 我好得很 için en iyi Türkçe karşılık çoğu zaman «gayet iyiyim»dir; vurgu ve hafif itiraz tonu ikisinde de vardır.

Abartıda ise Türkçe başka bir yol tutar. Durum bir isme dönüşür, ayrılma hâli eki alır ve asıl yükü bir fiil taşır: «yorgunluktan öldüm», «açlıktan bayılıyorum», «meraktan çatladım». Ayrılma hâlinin buradaki işi sebep bildirmektir; dilbilgisi kitabı bu kullanımı «Zavallı bunu yorgunluktan yapmıştır» gibi bir örnekle gösterir (14.3.3.5). Yorgunluk sebep, ölmek sonuçtur.

Çince durumu isme çevirmez. 累 yüklem olarak kalır, abartı arkasına eklenir: 累坏了, 累死了. Sıra yine de tanıdık: önce durum, sonra uç nokta. Sebebi ayrıca söylemeye gerek yoktur: 累 hem sebep hem durumdur, 坏了 «öldüm»ün yerine oturur.

Örnekler

Altıncı örnekteki 坏了 bir sonuçtur, bilgisayar gerçekten bozuldu; üçüncü ile dördüncüde kimse bozulmadı. Son örnekteki iki 得 de durum tümlecidir; önlerinde eylem fiili var ve 很 yerine 不 gelebilir.

Örnek diyalog

5 Şubat 2027 cuma, akşam altıyı biraz geçiyor. Bahar Bayramı'nın arifesi. 小明 ile Deniz öğleden sonra üç trenine binip 东山村'e vardılar; 姥姥 kapıda bekliyor, mutfaktan buhar yükseliyor.

Deniz ilk mantıyı bitirmeden ikincisine uzanıyor.

Deniz'in iki 好得很'si iki ayrı işi görüyor: ilki 姥姥'nın tahminine bir itiraz, sonuncusu mantıdan sonra gelen gerçek bir rahatlama. 姥姥 aynı 坏了 ile hem misafirlerin açlığını tahmin ediyor hem kendi sevincini söylüyor. 小明'in 包得不好看'si ise ayrı bir yapı: eylem fiilinin arkasında, olumsuzu olan bir durum tümleci.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) Durum tümleci: 她唱得不好 olur, önünde eylem fiili 唱 var. b) Derece tümleci: *辣得不很 olmaz; olumsuz için 不太辣. c) Durum tümleci: 起得不早. d) Derece tümleci: 冷 bir sıfat, olumsuzu 不太冷.
2. 我的手机坏了。 (Wǒ de shǒujī huài le.) Burada 坏了 sonuç: telefon gerçekten bozuldu. 姥姥看到我们，高兴坏了。 (Lǎolao kàndào wǒmen, gāoxìng huài le.) Burada derece: kimse bozulmadı, sevinç tavana vurdu.
3. 我很累。 / 我累极了。 / 我累坏了。 İlki bir bildirim, ikincisi tavan; üçüncüsü yorgunluğun birikip üstüne çöktüğünü söyler. 累死了 da duyulur, ama o bir sonraki düzeyin kalıbı.
4. Derece tümleci olumsuzlanmaz. Deniz yalın sıfatı olumsuzlar: 我不累。 Diyalogda yaptığı gibi arkasına bir itiraz da ekleyebilir: 我好得很。

Özet kartı

1. Derece tümleci sıfata ya da duygu fiiline arkadan takılır ve niteliği büyütür; eylem fiilleriyle kurulmaz.
2. 得很: sıfat + 得很 (好得很, 冷得很). 很'den önce 得 zorunlu; 很 + sıfattan daha vurgulu ve daha gündelik, çoğu zaman bir kuşkuya karşı söylenir.
3. 坏了: 累坏了, 饿坏了, 急坏了; beden durumları ve güçlü duygular, bazen olumlu duygu (高兴坏了). 了 düşmez. 电脑坏了'deki 坏 ise bir sonuç: gerçekten bozuldu.
4. 极了 her niteliği tavana taşır (好极了); 死了 dördüncü düzeyde gelir ve Türkçedeki «-DAn öldüm»e denk düşer.
5. Durum tümleci (唱得很好) olumsuzlanır ve 很 yerine başka zarf alır; derece tümlecinin (好得很) olumsuzu yoktur, olumsuz için öne 不太 gelir.
6. Türkçe abartıda durumu isme çevirip ayrılma hâliyle sebebe dönüştürür (yorgunluktan); Çince durumu yüklemde bırakıp uç noktayı arkaya ekler (累坏了).
7. Yeni karakterler: 死, 困 (我困了), 辛, 苦 (辛苦, 路上辛苦了).

Sonraki derse köprü

姥姥 mantıyı överken torununu da iğneledi: 小明包得不好看. Cümlede 包 ve 得 var, ama ne sarıldığı söylenmedi; nesne mutfak masasında duruyordu. Yarın sabah 姥姥 aynı şeyi komşusuna anlatırsa «mantı» kelimesini de söylemek zorunda kalacak ve 得 nesneyi arkasına almaz. Sıradaki ders, «Fiili tekrarlayan cümle», nesneli bir fiilin nasıl yapıldığını söylemek için fiilin cümlede iki kez göründüğü düzeni ele alıyor. 包饺子 ile 包得不好看 aynı cümlede nasıl buluşur?