Yön tümlecinin mecaz anlamları

Kanca

Bir arkadaşının adını unuttun, sonra birden aklına geliyor ve 我想起来了！ diyorsun. Oturduğun sandalyeden kalkmadın; hiçbir şey yukarı da çıkmadı. Yine de cümlede, Ders HSK2.9'da 站起来 «ayağa kalkmak» için öğrendiğin tümlecin ta kendisi duruyor.

Türkçe de aynı şeyi yapıyor ve biz fark etmiyoruz: ad «aklına geliyor», fikir «ortaya çıkıyor», akşam «iniyor». Hareket fiilleri yerinden kalkmayan olayları anlatmaya başladığında dil yönü bırakır, yönün bıraktığı izi kullanır. Bu ders o izlerin Çincedeki haritası.

Anlatım

Yön silinince geriye ne kalır?

Yön tümleçlerini şimdiye kadar uzayda okudun: 跑出去, 走下来, 拿回来. Aynı tümleçler bir sonucu, bir başlangıcı ya da bir sürmeyi de anlatabilir. O zaman tümlecin sözlükteki yönü silinir, ondan geriye bir benzerlik kalır. 出 bir şeyin içeriden dışarı çıkmasıydı; 看出来'de gizli bir bilgi gözün önüne çıkar. 下 yukarıdan aşağı inmekti; 写下来'de söz kâğıda iner ve orada kalır.

İzlence bu anlamları üçüncü düzeyde üç başlıkta topluyor: sonuç (出, 起, 下), başlama (上, 起来) ve sürme (下去, 下来). Sıfatla kurulan «hâl» kullanımları (天黑下来, 冷起来) beşinci düzeye bırakılmış; bu derste yalnız anılıyor.

Sonuç: 出来 ortaya çıkarır, 起来 geri getirir, 下来 sabitler

出 / 出来 gizli ya da henüz var olmayan bir şeyin ortaya çıkmasıdır. 看出来 bakıp anlamak, 听出来 duyup tanımak, 想出来 düşünüp bulmak. Telefonda 喂 der demez 我听出来了，是你！ diyebilirsin: ses zaten oradaydı, 出来 onu tanımaya çevirdi. Yalın 看 yalnız bakmaktır; bakmanın bir şey yakaladığını tümleç söyler.

起 / 起来 daha önce bilinip kaybolmuş bir şeyin geri gelmesidir: 想起来 «hatırlamak», 想起他的名字 «adını hatırlamak». 想出来 ile farkı tam burada. Yeni bir fikir 想出来 ile bulunur; unutulmuş bir ad 想起来 ile geri gelir. 想了半天也想不出来 «saatlerce düşündüm, bulamadım» bir fikir için, 想不起来 «hatırlayamıyorum» bir anı için. Olasılık biçimi Ders HSK3.17'nin kalıbını izler: araya 不 ya da 得 girer.

下 / 下来 bir şeyin bir yere inip orada kalmasıdır. 记下来 not alıp tutmak, 写下来 yazıya geçirmek, 拍下来 fotoğrafla saklamak. Söz uçar gider; 下来 onu kâğıda, telefona, belleğe sabitler.

Başlama: 起来 ve 上

起来 bir eylemin ya da hâlin kendiliğinden başlayıp sürdüğünü söyler: 孩子哭起来了 «çocuk ağlamaya başladı», 大家都笑起来了. Burada bir sınır var: 起来 plansız, kendiliğinden kopan eylemlerle kurulur. Saati belli bir iş için 开始 gerekir: 你几点开始工作？

Nesne gelince 起来 ikiye bölünür ve nesne araya girer: 下雨 → 下起雨来, 唱歌 → 唱起歌来, 跳舞 → 跳起舞来. Yer nesnesinde gördüğün düzen burada da işliyor (走进教室来): 来 sonda kalır.

上 başlayan bir şeyin bir eşiği geçtiğini, artık içinde olunduğunu anlatır: 爱上 «âşık olmak», 喜欢上 «sevmeye başlamak, ısınmak». Ders HSK3.16'daki 考上 bir hedefe varmaktı; 爱上'de varılan yer bir duygunun içi. Günlük dilde 你怎么一个人吃上了？ «Tek başına yemeye mi başladın?» gibi beklenmedik bir başlangıç da 上 ile söylenir.

Sürme: 下去 ileriye, 下来 bugüne

下去 başlamış bir eylemin şimdiden ileriye doğru sürmesidir: 说下去 «devam et, anlat», 坚持下去 «sürdür, bırakma». Olumsuz olasılık biçimi gündelik dilde çok kullanılır: 这个故事太没意思了，我听不下去了 «bu hikâyeyi dinlemeye dayanamıyorum».

下来 ise geriye bakar: geçmişte başlayıp bugüne kadar süren ve ayakta kalan bir çaba. 学汉语很难，可是我坚持下来了 «Çince zordu ama bırakmadım, bugüne geldim». İki tümleç aynı fiilin arkasına gelip zamanı ikiye böler: 坚持下来 geride kalan yol, 坚持下去 önündeki yol.

Değerlendirme: 看起来, 听起来

看起来 ve 看上去 izlencede sabit öbek olarak geçer: bir şeyin görünüşüne bakıp yargıya varmak. 你看起来有点儿累 «biraz yorgun görünüyorsun». Aynı kalıp başka duyularla da kurulur: 听起来不错 «kulağa iyi geliyor», 吃起来有点儿甜 «tadı biraz tatlı». Yargı ilk izlenimdir; 其实 onu düzeltmeye hazır bekler: 看起来很难，其实不难.

Karakter köşesi

嘴 ağzın gündelik adıdır. Solda 口, sağda okunuşa ipucu veren 觜 durur; çizgilerin çoğu bu sağ parçada. «Dilimin ucunda» Çincede ağza taşınır: 话就在嘴边.

坚 ile 持 birlikte 坚持 jiānchí «sürdürmek, vazgeçmemek» kelimesini kurar ve bu dersin 下去 ile 下来 örneklerinin çoğunu taşır. 持'nin solunda el (扌), sağında 寺 var; tutmak bir el işi.

主 主要 zhǔyào «asıl, başlıca» kelimesinde geçer; 主意 zhǔyi «fikir» ile 想出一个好主意 «iyi bir fikir bulmak» der. Eski sözlük 说文解字 onu «kandilin içindeki alev» (鐙中火主也) diye tanımlar: üstteki nokta alev, altı kandil.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe başlamayı ayrı bir fiille söyler: başla- yönelme durumunda bir isim-fiil ister, «yağmaya başladı», «ağlamaya başladı». Göksel ve Kerslake bu isteği başla-, karar ver-, devam et- gibi fiillerin ortak özelliği olarak sıralar (24.4.1.3); kitabın bir örneği neredeyse 下起雪来'nin çevirisi: «Akşama doğru kar yağmaya başladı» (17.2.2). Çince ayrı bir fiil kullanmaz, olayın kendisini başlatır: 下起雪来了. Nesnenin 起 ile 来'nin arasına girmesi Türkçe konuşana tuhaf gelir, çünkü «kar yağ-» bizde bölünmeyen bir bütündür.

Sürmede Türkçenin ilginç bir aracı var: -(y)Adur. Kitap «yürüyedur, ben sana yetişirim» örneğini verir; ek çoğunlukla hareket fiilleriyle ve emir kipinde görülür. Daha üretken olanı ayrı fiil olarak dur-: «gidip duruyor» (13.3.1.1). İkisi de 下去'ye yakın ama tam örtüşmez: «konuşup duruyor» çoğu zaman bir yakınma taşır, 说下去 ise «devam et» diye cesaret verir. -A -A ikilemesi de sürmeyi resmeder, «baka baka», ama bir tarz anlatır, bir devam emri değil (8.5.2.2).

Hatırlamada Türkçe iki yol sunar. «Hatırlıyorum» bir hâl de olabilir, bir olay da; «aklıma geldi» ise yalnız olaydır. Çince bu ikisini ayırır: hâl 记得, olay 想起来. «Onu hâlâ hatırlıyorum» 我还记得他 olur.

看起来'nin Türkçe karşılığı çoğu kez «görünüyor» ya da -mIş ekidir. G&K, -(y)mIş'in konuşan için yeni keşfedilmiş bir durumu da bildirdiğini anlatır: buzdolabını açınca «hiçbir şey yokmuş» (21.4.3.3). Bir kurabiyenin tadına bakıp «tatlıymış» demek, Çincede 吃起来很甜'dir.

Örnekler

停 tíng «durmak» dördüncü düzeyin kelimesi; burada yalnız 别停 öbeğiyle geçiyor.

Örnek diyalog

22 Ocak 2027 cuma akşamı, saat sekiz. Yurdun ortak mutfağında Deniz bir kâğıda bakıp duruyor. Türkiye'de saat öğleden sonra üç. 马克 çay suyu koymaya gelmiş.

Mutfakta hiçbir şey yukarı çıkmadı, aşağı inmedi; yön tümleçleri yine de hiç susmuyor. Deniz'in tarifi önce 想不起来, sonra telefonda duyduğu sözler 写下来 ile kâğıda iniyor. 马克'in 说下去'si bir devam isteği, kar 下起雪来 ile başlıyor ve 雪 araya giriyor. 小明 yazıyı 看出来 ile tanıyor; anneannenin tatlıya 爱上 ile ısınacağını tahmin ediyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 起来: 想不起来, dün bilinen bir okunuş geri gelmiyor. (b) 出来: 想出来, yeni bir yol doğuyor; 想出一个好办法 da olur. (c) 出来: 听出来, ses tanınıyor.
2. 他们跳起舞来了。 (Tāmen tiào qǐ wǔ lai le.) / 她唱起歌来了。 (Tā chàng qǐ gē lai le.) Nesne 起 ile 来'nin arasında.
3. (a) 下去: şarkı şimdiden ileriye sürsün. (b) 下来: bir yıllık çaba bugüne kadar sürdü.
4. 听起来不错！你把地址写下来，好吗？ (Tīng qǐlai búcuò! Nǐ bǎ dìzhǐ xiě xiàlai, hǎo ma?) 地址 dìzhǐ «adres».

Özet kartı

1. Mecaz anlamda yön tümlecinin yolu silinir; geriye bir sonuç, bir başlangıç ya da bir sürme kalır. Üçüncü düzeyin listesi: 出, 起, 下 (sonuç); 上, 起来 (başlama); 下去, 下来 (sürme).
2. 出来 gizli ya da yeni bir şeyi ortaya çıkarır: 看出来, 听出来, 想出来.
3. 起来 unutulmuş bir şeyi geri getirir: 想起来. Süren hatırlama 记得.
4. 下来 sözü bir yere sabitler: 记下来, 写下来, 拍下来.
5. Başlama 起来 kendiliğinden eylemlerle kurulur: 笑起来, 哭起来. Nesne ortaya girer: 下起雨来. Planlı başlangıç 开始 ister.
6. 上 bir eşiği geçip içine girmek: 爱上, 喜欢上.
7. 坚持下去 şimdiden ileriye, 坚持下来 geçmişten bugüne. 听不下去 olasılık biçimi.
8. 看起来, 听起来, 吃起来 ilk izlenimi tartar: 听起来不错.
9. Yeni karakterler: 嘴 (话就在嘴边), 坚 ve 持 (坚持), 主 (主要, 主意).

Sonraki derse köprü

Bu derste 起来 kimseyi ayağa kaldırmadı, 下来 hiçbir şeyi aşağı indirmedi; tümleçler yönü bırakıp başka bir iş üstlendi. Sıradaki ders, «Derece tümleci: 好得很, 好极了, 累坏了», aynı kaymayı 坏'de izliyor. Bardak düşünce 打坏了 bir sonucu bildirir; iki saati aşan bir tren yolculuğundan inen birine sorulan 累坏了吧？ ise yorgunluğun basamağını tartar. 很 de yer değiştirir ve 好得很'de sıfatın arkasına geçer. Derece tümleci (程度补语) «ne kadar?» sorusunu nasıl cevaplar, 唱得很好 gibi bir durum tümlecinden nerede ayrılır?