被 cümlesi: edilgen

Kanca

Pazartesi sabahı aşağı iniyorsun ve bisikletin her zamanki yerinde yok. Türkçede ilk cümle hazırdır: «Bisikletim çalınmış!» Fiile -ın- eklenir, bisiklet öznenin yerine geçer, alan kişi hiç anılmaz.

Çince aynı işi ekle değil bir kelimeyle görür: 我的自行车被人骑走了. Yarım saat sonra gelen bir mesajla bisikleti alanın koridorun karşısındaki komşun olduğu anlaşılınca cümlede yalnız 人 düşer, yerine 马克 girer. Peki 被 her olayı aynı rahatlıkla taşır mı?

Anlatım

Etkilenen başa geçiyor

把 cümlesinde nesne öne çekiliyordu ama başta yine işi yapan duruyordu: 马克把我的自行车骑走了. 被 cümlesi bir adım daha atar. Başa işten etkilenen şey geçer. Eden ikinci plana düşer: 被'den hemen sonra anılır ya da cümleden tümüyle çıkar.

İzlence bu iki dizilişi üçüncü düzeyde veriyor: «özne + 被 + yapan + fiil + diğer öğe» ve yapanı atan kısa biçim. Edat bölümü ise 把 ile 被'yi aynı satırda anar: aynı işin iki ucu.

Fiil yine yalnız kalmıyor

把 derslerindeki kural 被'de de geçerli: fiilin arkasına bir şey gelir; izlencenin «diğer öğe» (其他成分) dediği budur. *杯子被打 eksik kalır, 杯子被打破了 tamamdır: bardağa vurulmuş ve kırılmış. Sonuç tümleci (打破, 吃完), yön tümleci (骑走, 拿出去) ve 了 bu boşluğu doldurur.

Bir fark var. 把 cümlesinde fiilin arkasında yalnız 了 bırakmak bir sonraki düzeye kalmıştı (Ders HSK3.13). 被 cümlesinde 了 tek başına da yaygındır: 他被打了 «dövüldü», 我被骗了 «kandırıldım». Asıl kural aynı: olay bitmiş ve etkilenen değişmiş olmalı. Bu yüzden süren bir durumu bildiren 着 bu cümleye girmez, 了 ve 过 girer.

没, 已经 ve yardımcı fiil 被'nin önünde

Olumsuzluk da 把'de olduğu gibi işaretleyicinin önüne gelir: 我的自行车没被人骑走 «bisikletim götürülmedi». Olumsuzluğu fiile yapıştırmak (*被人没骑走) Türkçe sırasının yansımasıdır ve Çincede kurulmaz. 已经, 又, 都 gibi zarflar ve 可能, 会 gibi yardımcı fiiller de aynı yeri alır: 那本书已经被借走了, 你的伞可能被风刮走了.

被 hangi olayları seçer?

Ders kitaplarının 被 örnekleri çoğu zaman kasvetlidir: dövülmek, kandırılmak, telefonun çalınması. Dilbilimci Wang Li (王力) 1957'de edilgen yapının «temelde talihsiz ya da hoş olmayan olayları anlatmak için» kullanıldığını yazmıştı; 1943'te de öznenin istemediği olayları saymıştı: zarar görmek, aldatılmak.

Bugünkü Çincede bu çizgi gevşemiş durumda. 他被大家选为班长了 «Herkes tarafından sınıf başkanı seçildi» kimseye kötü haber gibi gelmez. Yaygın açıklama, Avrupa dillerinden yapılan çevirilerin (欧化, «Avrupalılaşma») edilgeni nötr kullanan dillerin kalıbını Çinceye taşıdığıdır. Bu açıklama tartışmasız değil: Liu Shiru (刘世儒) 1963'te hoş olayları anlatan 被 cümlelerinin altı hanedan döneminden beri var olduğunu savunmuştu. İki görüşün de kabul ettiği şu: 被 olumsuz olaya eğilimlidir, ama bu bir yasak değil bir eğilimdir.

Pratikte: istemediğin bir olay başına geldiyse 被 en doğal seçimdir; nötr bir işi haber veriyorsan Çince çoğu zaman 被'siz konuşur.

被'siz edilgen: 作业写完了

Çince anlamca edilgen cümlelerin çoğunu işaretsiz kurar: 作业写完了 «Ödev yazıldı, bitti», 饭做好了 «Yemek hazır», 房间打扫干净了 «Oda temizlendi». Ödev kendini yazmadı; herkes bunu bildiği için işaret gerekmez.

Bu cümleleri Ders HSK2.24'te konu ve yorum adıyla görmüştün: başta konu, arkasında konu hakkında bir yorum. Çin dilbilgisi bunlara «etkilenen özneli cümle» (受事主语句, shòushì zhǔyǔjù) der. 被 ise bu ailenin işaretli üyesidir. Eden önemliyse, olay istenmeyen bir olaysa ya da cümle 被'siz yanlış anlaşılacaksa (我的自行车骑走了 tuhaf durur: bisiklet kendi mi gitti?) 被 gelir.

把 ↔ 被 ve 叫, 让

把 cümlesi çoğu zaman 被 cümlesine çevrilebilir: edeni ve etkileneni yer değiştirirsin, fiil öbeği yerinde kalır. 小明把蛋糕吃完了 → 蛋糕被小明吃完了. Ters yön her zaman açık değil: 被 看见 gibi algı fiillerini de kabul eder (他被同学看见了 «Bir arkadaşı onu gördü»), oysa bu fiiller 把 ile pek kurulmaz.

Konuşmada 被'nin yerine 叫 ya da 让 de duyacaksın: 我的自行车叫人骑走了. İzlence bunları dördüncü düzeye koyuyor; şimdilik tanıman yeter. İzlencenin o kalıbında 叫 ve 让'nin arkasında eden hep yazılı; 被 ise onu atabilir.

Karakter köşesi

被 ile 破 sağ yarılarını paylaşır: 皮 pí «deri». İkisinde de okunuşa ipucu veren parça odur; ayırt eden soldaki köktür. 被'de giysi kökü 衤 durur ve 被子 bèizi bugün de «yorgan» demektir; edilgen anlamı «üstüne giymek, bir şeyle örtülmek» anlamından gelişmiştir. 破'de solda taş 石 var: 打破 dǎpò «vurup kırmak».

受 dersin terimlerinde geçer (受事, 受事主语句); kelime olarak 受到 «görmek, uğramak» üçüncü düzeyin listesinde. 全 üstte 入 ile altta 王'ye benzeyen bir parçadan oluşur; 全都 «hepsi», 全被吃完了 «hepsi yenmiş bitmiş» gibi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe edilgeni fiilin içinde kurar. Ek, ünlüyle biten köke -n olarak gelir (aran-, yıkan-), l ile biten köke -In olarak (bilin-), öbür ünsüzlerde -Il olarak (yapıl-, görül-). Göksel ile Kerslake'in fiil öbeği bölümü (13.2.2.1) edilgene geçişin amacını iki işle anlatır: nesneyi konu yapmak ve edeni geri plana itmek. Örnekleri de dikkat çekici ölçüde sıradandır: «Ev bu yıl artık satılacak», «Televizyon şu anda tamir ediliyor». Kimsenin başına bir felaket gelmiyor.

«Tarafından» ile eden anılabilir, ama seyrektir; edensiz edilgen çok daha yaygındır ve «tarafından» genellikle insanlar için kullanılır (13.2.2.2). Cansız bir neden, ayrılma ya da bulunma ekiyle söylenir: «Fırtınada bütün evler yıkıldı». Çince burada ayrılır; 被 cansız edeni rahatça alır: 我的伞被风刮走了, «Şemsiyemi rüzgâr uçurdu». Türkçesi «rüzgâr tarafından» demez.

En büyük fark renktedir. Türkçe edilgen kendi başına bir duygu taşımaz: «Ödev bitirildi», «Yemek yapıldı», «Kitap geri verildi» tamamen nötrdür. Türkçe konuşan bu yüzden her edilgene 被 koymaya yatkındır (*饭被做好了); Çince aynı haberi işaretsiz verir: 饭做好了. 被, Türkçenin «-ıl-» ekinden çok, «başıma şu geldi» duygusuna yakındır: «Bisikletimi götürmüşler», «Yine kandırıldım».

Örnekler

已经, 没 ve 可能 hep 被'nin önünde. Yedinci cümle haberin iyi de olabileceğini, sekizinci bir algı fiilini gösteriyor. Sonuncuda 被 yok: ödevin de yemeğin de kendi kendine olmadığını herkes biliyor.

Örnek diyalog

18 Ocak 2027 pazartesi, kış tatilinin ilk haftası. 小林 cumartesi sabahı evine gitti. Deniz, onun emanet ettiği tarih kitabıyla 张老师'nin birinci kattaki odasının kapısını çalıyor; okula yürüyerek gelmiş.

Deniz 被 duyunca kötü haber bekliyor: «Kötü mü yazmışım?» Zhang Hoca ise aynı yapıyı iyi bir haber için kullanıyor. İkisi de doğal, ama Deniz'in kulağının ilk nereye gittiği eğilimin gücünü gösteriyor. Bisiklet ve bardak tam 被'nin alışık olduğu olaylar; bisikletin cümlesinde eden önce 人, sonra 他 olarak anılıyor, çünkü konuşan edeni sonradan öğreniyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 蛋糕被小明吃完了。 (Dàngāo bèi Xiǎo Míng chīwán le.) (b) 我的伞被风刮走了。 (Wǒ de sǎn bèi fēng guāzǒu le.) Eden ile etkilenen yer değiştiriyor, fiil öbeği aynı kalıyor.
2. 那本历史书没被小林带回家。 (Nà běn lìshǐ shū méi bèi Xiǎo Lín dàihuí jiā.) «O tarih kitabını Xiao Lin eve götürmedi.» 没 被'nin önünde.
3. (a) gereksiz: ödevin bitmesi nötr bir haber ve edeni sormuyor. (b) gerekli: 我的钥匙被人拿走了; 被 olmadan anahtar kendi gitmiş gibi okunur, olay da istenmeyen bir olay.
4. 小王把我的杯子打破了。 (Xiǎo Wáng bǎ wǒ de bēizi dǎpò le.) / 我的杯子被小王打破了。 (Wǒ de bēizi bèi Xiǎo Wáng dǎpò le.) İkinci cümlenin konusu bardak: «bardağıma ne oldu?»

Özet kartı

1. Diziliş: etkilenen + 被 (+ eden) + fiil + diğer öğe. Eden atlanabilir: 杯子被打破了.
2. Fiil 被'den sonra da çıplak kalmaz: sonuç ya da yön tümleci, en azından 了 gelir. 着 girmez.
3. 没, 已经, 可能 gibi öğeler 被'nin önüne gelir: 没被人骑走.
4. 被 geleneksel olarak istenmeyen olaylara eğilimlidir (Wang Li); nötr ve olumlu kullanım bugün artıyor (他被选为班长). Eğilimdir, yasak değil.
5. Nötr edilgen haber çoğu zaman işaretsizdir: 作业写完了, 饭做好了.
6. 把 cümlesi genellikle 被 cümlesine çevrilir; 看见 gibi algı fiilleri 被'ye girer, 把'ye pek girmez.
7. Konuşmada 叫 ve 让 de edilgen kurar (dördüncü düzey); arkalarında eden anılır.
8. Yeni karakterler: 被, 破, 受, 全.

Sonraki derse köprü

Yukarıdaki fiillerin çoğu aynı karakterle bitti: 骑走, 借走, 拿走, 刮走. Bisiklet, kitap, şemsiye bulundukları yerden uzaklaştı. Kaybolan bir bisikleti önce ararsın, sonra belki bulursun; Çince bu iki adımı da bir tümleçle ayırır. Sıradaki ders, «Sonuç tümleci: 到, 住, 走, 上», 走'yü üç kardeşiyle birlikte ele alıyor: 找 ile 找到 arasındaki farkı, 记住'daki 住'nun neyi yerinde tuttuğunu, 关上'daki 上'nin yön değil neden temas bildirdiğini.