Derece: 更, 比较, 挺, 特别, 极了

Kanca

Bir lokantada iki arkadaşına aynı çorbayı tattırıyorsun. Biri 挺好吃的 diyor, öteki 好吃极了. İkisi de beğendi; ama hangisi kâseyi bitirip bir tane daha ister?

Çincenin derece sözcükleri bir merdivenin basamakları gibi dizilir; hangi basamağa bastığın övgünün sıcaklığını değiştirir. Üstelik 比较, adı «karşılaştırmak» olduğu hâlde, hiçbir şeyi karşılaştırmadan durabilir: 这个问题比较简单 «Bu soru epey kolay».

Anlatım

İzlencenin çizdiği sınır

HSK 1'de 很, 非常, 太, 真 ve 有（一）点儿 ile tanıştın (Ders HSK1.21), HSK 2'de 多, 好 ve 最 geldi. Üçüncü düzeyin derece zarfı (程度副词) listesi şu üyeleri ekliyor: 比较, 还, 更, 特别, 挺, 有些, 越, 极. Aynı düzeyin tümleçler bölümü sıfatın arkasına gelen 极了'yı da sayıyor. Bu ders beşini işliyor: 更, 比较, 挺, 特别, 极了. 得很 ve 坏了 «Derece tümleci: 好得很, 好极了, 累坏了» dersine kalıyor.

更: bir basamak daha yukarı

更 gèng'i 比'li cümlede «daha da» olarak gördün. Kelimenin içinde bir varsayım saklıdır: 更好 «daha iyi» değil, «daha da iyi» demektir, karşıdaki de zaten iyidir. Sınavın dinleme bölümü kolay geçtiyse 写的部分比听的部分更难 yanlış bir şey ima eder; düz 写的部分比听的部分难 yeter.

Ama 更 için 比 şart değil. Kıyaslanan şey konuşmanın içinden belliyse 更 tek başına durur: 我喜欢咖啡，可是更喜欢茶 «Kahveyi severim, ama çayı daha çok severim». 很 ya da 挺 bir niteliği tek başına ölçer; 更 ise her zaman başka bir şeye göre konuşur.

比较: sessiz bir kıyas

比较 bǐjiào iki iş yapar. Fiil olarak «karşılaştırmak» demektir: 我们比较一下这两个 «Şu ikisini bir karşılaştıralım». Zarf olarak ise sıfatın ya da duygu fiilinin önüne gelir ve «oldukça, epey, nispeten» anlamını taşır: 今天比较冷, 我比较喜欢吃米饭.

Zarf 比较'de kıyas hâlâ sezilir, ama öbür ucu söylenmez: 我家离学校比较近 diyen, evini ortalama bir mesafeye göre ölçer. Bu yüzden 比较 sık sık yumuşatıcıdır. 有点儿贵 bir yakınmadır; 比较贵 aynı gerçeği daha tarafsız, bilgi verir gibi söyler.

挺……的: konuşmanın sıcak «epey»i

挺 tǐng sıfatın ya da duygu fiilinin önüne gelir, cümle sonuna çoğu zaman 的 alır: 这个菜挺好吃的, 我挺想你的. 的 düşebilir de: 挺好, 挺不错. Asıl anlamı «dimdik»tir (挺直); zarf olarak 汉典 onu «很» ve «颇，相当» diye açıklar.

挺 bir konuşma sözcüğüdür. Wiktionary onu «quite, rather» anlamında «başlıca Mandarin ve Jin, konuşma dili» diye işaretler ve standart Mandarin'de derecesinin çoğu zaman 很 ile 非常'den düşük olduğunu not eder. Aynı sözlüğün lehçe karşılıkları tablosu Pekin için 挺 verir, Tayvan için 挺 ile birlikte 蛮 (蠻); Şanghay konuşmasında da «oldukça» için 蛮 kullanılır. Aynı «epey»i biri 挺 ile, biri 蛮 ile söyler; ikisi de yerindedir.

特别: hem «çok» hem «özellikle»

特别 tèbié üç kılıkta çıkar. Sıfat olarak «özel, değişik, alışılmamış» demektir: 这个名字很特别 «Bu ad çok değişik». Zarf olarak sıfatın önünde derecenin olağanı aştığını söyler: 今天特别冷 «Bugün çok soğuk». Üçüncüsü 特别是: bir kümenin içinden birini öne çıkarır, «özellikle»: 我喜欢中国菜，特别是面条.

Wiktionary «son derece, çok» anlamını «başlıca Çin anakarası» diye işaretler. Karıştırmamak için: 很特别 bir sıfattır, «değişik» demektir; 特别好 bir derecedir, «çok iyi».

极了: merdivenin tepesi

极了 jí le öbürleri gibi önde değil, sıfatın arkasında durur: 好极了, 冷极了, 累极了. Ders HSK2.14'te tanıdığın derece tümleci (程度补语) ailesindendir, ama 得 istemez. 了 kalıbın sabit parçasıdır; 好极 diye yarım bırakılmaz. Olumlu sıfatla da olumsuzla da kurulur: 味道好极了！, 昨天冷极了！

极 tek başına da bir derece zarfıdır (汉典: «表示最高程度»), ama sıfatın önündeki 极其 ve 极为 beşinci ve altıncı düzeyde geliyor.

Merdiven: bir eğilim, kesin bir cetvel değil

Derece zarflarını güce göre dizmek için öğretmenlerin üzerinde büyük ölçüde anlaştığı bir sıra var: 比较 < 挺/蛮 < 很 < 十分/相当 < 真/好 < 非常 < 特别 < 超级. Alta istenmeyen bir «biraz» taşıyan 有点儿, tepeye en yüksek dereceyi söyleyen 极了 eklenebilir.

Ses tonu ve durum basamakları kaydırır: coşkuyla söylenmiş bir 挺好的, tek düze bir 很好'dan sıcak gelebilir. 更 merdivende yer almaz; herhangi bir basamaktan bir üsttekine çıkışın adıdır.

İki derece üst üste binmez

Aynı sıfata tek derece işareti yeter: ya önde bir zarf (很高兴), ya arkada 极了 (高兴极了); 很特别好 değil, ya 很好 ya 特别好. Zarf 比较 da kıyas cümlesi kurmaz: «A, B'den daha…» için 比 gerekir ve 比'li cümlede sıfatın önünde yalnız 更 ile 还 durabilir.

Karakter köşesi

挺'nin solunda el kökü 扌, sağında okunuşu taşıyan 廷 tíng var. 特'de 牛 kök olarak daralır ve son çizgisi yukarı kalkar; sağda 寺 durur.

极 solda 木, sağda okunuşu veren 及 jí ile yazılır; 汉典 asıl anlamını evin ana kirişi diye verir, bugün daha çok «uç» ve «kutup» (北极) demektir. 趣'de 走 sol alttan dolanıp 取'yu kucaklar; derste 对……感兴趣 gǎn xìngqù «…e ilgi duymak» içinde geçiyor.

Türkçe ile karşılaştırma

Göksel ile Kerslake'in nicelik ve derece zarfları listesi (16.5) «biraz»ı «a little, rather», «oldukça»yı «quite, fairly», «epey, epeyce»yi «quite», «son derece»yi «extremely» diye karşılar. 比较 için «oldukça» ya da «epey», 挺 için konuşma dilinin «bayağı»sı, 极了 için «müthiş» ya da «son derece» iyi birer çeviri seçeneğidir.

Bir noktada iki dil ayrılır. Aynı bölüm «en», «gayet», «son derece» ve «oldukça»nın fiili ya hiç nitelemediğini ya da çok sınırlı nitelediğini söyler; «oldukça severim» kulağa tuhaf gelir. Çincede ise 比较喜欢, 挺喜欢, 特别喜欢 gündelik kuruluşlardır.

更'nin Türkçedeki eşi «daha»dır ve ikisi aynı esnekliği paylaşır. Karşılaştırma bölümüne göre (15.4.2) «daha»nın -DAn tümleci, kıyaslanan şey bağlamdan belli olduğunda düşebilir: «Size daha uygun bir ev düşünemiyorum». 更 de 比 olmadan aynı işi görür: 我更喜欢茶.

特别是'nin karşılığı ise ayrı bir sınıfta durur. Kitap «özellikle»yi derece zarfları arasında değil, bir kümenin içinden birini öne çıkaran zarflar arasında sayar (16.8; 28.3.5): «Annem Afrika'yı, özellikle güney Afrika'yı çok seviyor.» Çincede 特别 iki işi tek sözcükle görür; Türkçe «çok» ile «özellikle»yi ayırır.

Örnekler

Altıncı ile yedinci aynı 特别'nin iki kılığı: biri kümeden birini seçiyor, öteki sıfat olarak «değişik» diyor.

Örnek diyalog

9 Ocak 2027 cumartesi. Gece kar yağmış; Deniz'in sınavı geride kaldı. 小明 sabah Deniz ile Mark'ı okulun yanındaki parka götürüyor.

Lokantanın camları buğulu; masada küçük bir kavanoz acı biber yağı var.

Deniz koca bir kaşık alıyor, bir yudum içiyor.

Mark parkı 极了 ile övüyor, Deniz aynı 极了 ile soğuktan yakınıyor: kalıp duygunun yönünü değil, şiddetini söylüyor. 小明'in 比较辣'sı bir uyarı; Deniz'in 更喜欢'si eriştenin lezzetini inkâr etmeden acılısını bir basamak yukarı koyuyor. Son replikteki 更辣 ise o yakan kavanozu ölçü alıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 有点儿贵: hafif hoşnutsuzluk. 比较贵: tarafsız bilgi, «ucuz sayılmaz». 挺贵的: rahat bir «bayağı tuzlu». 贵极了: abartılı yakınma. Ses tonu basamağı kaydırabilir.
2. a) 比较 … 更: 这件衣服比较好看，那件更好看. Birincisi bir ölçü verir, ikincisi onun üstüne çıkar; 更 ilk boşlukta tuhaf durur, çünkü kıyaslanacak şey henüz söylenmedi. b) 特别: 特别是苹果, kümeden birini seçiyor. c) 比较 ya da 特别: 比较近 «epey yakın», 特别近 «çok yakın». On dakikalık yürüyüşü konuşan nasıl buluyorsa onu seçer; 更 olmaz, çünkü ortada kıyaslanan ikinci bir ev yok.
3. 这个茶挺香的。 (Zhège chá tǐng xiāng de.) / 今天的考试难极了。 (Jīntiān de kǎoshì nán jí le.) 极了'nın 了'si düşmez.
4. Birincide 特别 bir sıfattır, «değişik, alışılmadık» demektir; önündeki 很 onun derecesini söyler. İkincide 特别 bir derece zarfıdır, 好听'yi güçlendirir. 很特别 «çok çok» olamaz, çünkü iki derece zarfı aynı sıfatı üst üste nitelemez; buradaki 特别 zaten zarf değil.

Özet kartı

1. 更: «daha da»; 比 olmadan da kurulur, karşıdakinin de o niteliği taşıdığını varsayar: 我更喜欢茶.
2. 比较: zarf olarak «oldukça, nispeten», kıyasın öbür ucu söylenmez: 比较简单, 比较喜欢. Kıyas cümlesi kurmaz; o iş 比'nindir.
3. 挺……的: konuşma dilinde «epey, bayağı»; 的 düşebilir (挺好). Tayvan'da 蛮 de duyulur.
4. 特别: zarf «çok» (特别冷), 特别是 «özellikle», sıfat «değişik» (很特别).
5. 极了: sıfatın arkasında, 得'siz bir derece tümleci; 了 şart: 好极了, 冷极了.
6. Kaba merdiven: 有点儿 < 比较 < 挺 < 很 < 非常 < 特别 < 极了; bir eğilim, cetvel değil.
7. Aynı sıfata tek derece işareti: *很高兴极了 yok; 比'li cümlede yalnız 更 ve 还.
8. Yeni karakterler: 挺, 特, 极, 趣 (感兴趣).

Sonraki derse köprü

Lokantada 小明 acı biber yağının kavanozunu Deniz'e uzattı ve «önce az koy» dedi. Ama yağın nereye konacağını söylemek istese, çorbaya mı, masanın kenarına mı? Çince bunun için nesneyi fiilin önüne çeken bir kuruluş kullanır ve onu, ölçü kelimesi olarak 一把椅子'den tanıdığın bir karakterle kurar. «把 cümlesi (1): nesneyi bir yere koymak» bu yapının ilk işini, bir şeyi alıp bir yere bırakmayı ele alıyor. 小明 «Kavanozu masaya koy» derken kavanoz cümlenin neresine geçer?