Önek ve sonekler: 老-, -家, -子, -员

Kanca

Hayvanat bahçesinde yeni doğmuş bir kaplanın tabelasında 小老虎 yazar. Karakter karakter çevirirsen «küçük yaşlı kaplan» çıkar; oysa tabela yanlış değil, 老虎'deki 老 «yaşlı» demiyor.

Sınavın bittiği öğleden sonra 张老师'nin odasında bir meslektaşı kapıyı aralayıp ona «老张» diye sesleniyor. Ellisine yaklaşmış bir adama «yaşlı Zhang» demek kabalık değil mi? Bu derste 老'nun anlamını bırakıp bir iş üstlendiği yerleri ve aynı yolu izleyen üç soneki tanıyacaksın.

Anlatım

Kelimenin kenarındaki parça

Çince kelimelerin çoğu, ikisi de anlam taşıyan iki biçimbirimden kurulur: 飞机 «uçmak + makine». Bazı biçimbirimler ise kelimenin başına ya da sonuna yerleşir, anlamlarının büyük kısmını bırakır ve bir iş görür: kişiyi adlandırır, ismi tamamlar, hitabı yumuşatır.

Bu parçaları tanıyorsun: ilk seviyede 第 sıra sayısı kuruyordu, 小 adların önüne geliyordu; 们 çoğul yapıyordu, 边 de 左边 ile 右边'yu. İkinci seviyede 面 eklendi: 上面, 外面. Üçüncü seviyenin dilbilgisi listesi aynı başlık altında dört yeni ek sayıyor: önek olarak 老—, sonek olarak —家, —子 ve —员.

老—: yaşlı olmayan 老

Sıfat olarak 老 «yaşlı» demektir ve bu anlam hâlâ yaşar: 老人 «yaşlı insan». Önek olarak ise üç yerde karşına çıkar.

Hangisi olduğunu anlamak için yerine «yaşlı» koy ve cümle hâlâ doğru mu, bak. 老人 için doğru kalır. 老虎 için kalmaz; yavru kaplan da 老虎'dir, tabelada 小老虎 yazabilmesi bundan. Yirmi beş yaşındaki bir öğretmen de 老师'dir.

老 ile 小: soyadından önce

İnsana seslenirken 老 ile 小 bir çift kurar. 汉典 老'nun önek kullanımını «karşılıklı saygılı hitap» diye tanımlar, 小'nunkini «yaşça küçük olana sevecen hitap» diye; örnekleri 老杨 ve 小王 gibi soyadlı biçimler.

Yıllardır aynı bölümde çalışan iki öğretmen birbirine 老张 ve 老李 diyebilir; bu, iki yetişkinin tanışık ve aynı düzlemde olduğunu söyler. Bölüme yeni gelen yirmili yaşlarda bir meslektaş ise 张老师'nin ağzında 小王 olur. Öğrenci için hoca sınıfta da koridorda da 张老师 kalır. Yaş farkı, tanışıklık ve ortam birlikte karar verir: aynı kişi toplantıda 王老师, koridorda 小王 olabilir. 小明 ve 小林'deki 小 da bu önektir.

—家: bir alanın ustası

家'yu «ev» ve «aile» diye biliyorsun. Bir uğraşın adına eklendiğinde o alanda bilgi ve beceri sahibi kişiyi adlandırır: 画 «resim» → 画家 «ressam»; 作家 «yazar» ve 科学家 «bilim insanı» da öyle. 汉典 bu anlamı «belli bir uzmanlık bilgisine sahip ya da belli bir alanda çalışan kişi» diye verir.

Her 家 sonek değildir. 大家 «herkes» ve 国家 «ülke» kelimelerinde bir uzman yoktur; orada 家 evin ve ailenin anlamından gelir.

—员: bir işin ya da bir grubun insanı

员 sözlükte iki anlamla verilir: bir işte çalışan kişi ve bir topluluğun üyesi. 服务员'yu lokantada tanıdın (Ders HSK1.41); 运动员 «sporcu» bu seviyenin kelimesi, 演员 «oyuncu» bir sonrakinin.

Fark sözlük tanımlarında görünür. 家 ustalığı öne çıkarır; ressam da yazar da kendi işini üretir. 员 bir görevi ya da bir yapının içindeki yeri öne çıkarır: garson lokantada, sporcu takımda, oyuncu sahnede yer alır. Bu yüzden 服务 «hizmet» 员 ile birleşir, 家 ile değil.

—子: anlamı boşalmış, tonu düşmüş

子 kök olarak «çocuk» anlamını taşıyordu (Ders S.21). Sonek olduğunda bu anlamı tamamen bırakır: 桌子'nun bir çocukla ilgisi yoktur. Tek heceli bir kökü isme tamamlar ve hafif tonla okunur: zhuōzi, yǐzi, bēizi.

桌子, 椅子, 杯子, 饺子 birinci seviyeden, 本子 ve 个子 ikinciden. Bu seviyede sofradan ve dolaptan yenileri geliyor: 筷子 kuàizi «yemek çubuğu», 盘子 pánzi «tabak», 勺子 sháozi «kaşık», 裙子 qúnzi «etek».

Tam tonlu zǐ ile sonek zi'yi karıştırma. 男子 «erkek» ve 女子 «kadın» kelimelerinde 子 anlamını korur ve zǐ okunur; 孩子 ile 儿子'da ise anlam «çocuk» olsa da hafif tondadır.

Karakter köşesi

李'nın üstünde 木 «ağaç», altında 子 durur; soyadı olmasının yanında «erik» demektir. 虎'nun üstündeki 虍 kendi başına bir köktür, altında 几 yer alır.

筷 ile 盘 sofradan gelir. 筷'nın tepesinde bambu kökü ⺮, altında tanıdık 快 «hızlı» var. Ezber için: bambu çubuklar lokmayı hızla ağza taşır. 盘'nın altında kap kökü 皿, üstünde 舟 durur.

裙 giysi kökü 衤 ile 君'den, 演 su kökü 氵 ile 寅'den kurulur. 衤'yu 裤子'den tanıyorsun; 礻 ile karıştırmamak için sağ alttaki fazladan kısa çizgiye bak.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yeni kelime üretmenin neredeyse bütün yükünü sonlara verir. Göksel ve Kerslake türetmenin büyük çoğunluğunu sonekle açıklar; önek yalnız pekiştirmede (masmavi) ve birkaç alıntı kelimede (anti-, post-, gayri-, bi-) karşımıza çıkar. Çince ise bir öneki, 老'yu, gündelik hitabın tam ortasında kullanır.

Mesleği adlandırmada iki dil yaklaşır. Kitap -CI'yı isimlere eklenip bir uğraşla ilişkili kişiyi kuran üretken bir sonek olarak verir: güreşçi, lokantacı, Almancacı. Türkçede tek bir ek ressamdan sporcuya kadar geniş bir alanı taşır; Çince bu alanı bölüştürür, ustalığı 家, görevi ve üyeliği 员 üstlenir.

-子 için Türkçede birebir eş yok. En yakın aday -lIk: kitaplık, pabuçluk bir şeyin konduğu yeri adlandırır. Ama -lIk anlam katar, «kitaplık» kitaptan başka bir şeydir; 桌子 ise 桌'den başka bir şey değildir.

Saygılı hitapta sıra ters döner. Türkçe unvanı addan sonra koyar, «Selim Bey», hatta saygıyı yüklemin çoğul ekine kadar taşıyabilir: «Selim Bey evdeler mi?» Çince saygıyı ve samimiyeti adın önüne tek heceyle yerleştirir: 老张, 小王. Bir fark daha: Türkçe eki ünlü uyumuyla köke uydurur (-cı, -ci, -çu), Çince ek her kelimede aynı karakter ve aynı hecedir.

Örnekler

Örnek diyalog

21 Aralık pazartesi, öğleden sonra. Sabahki sınav bitti, mantılar yendi. Deniz son ödevini teslim etmek için 张老师'nin birinci kattaki odasına geliyor; 小明 de yanında.

Aynı odada iki hitap: yıllık meslektaşa 老李, genç meslektaşa 小王. 小明'in hatırlattığı şaka Ders HSK1.32'den; öğrenci için iki önek de kapalı.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Yalnız 老人'da. 老师 genç öğretmen için de, 老虎 yavru kaplan için de kullanılır; 老李'deki 老 hitap öneki.
2. 画家, 运动员, 筷子, 服务员, 裙子, 作家: ustalık 家, görev 员, eşya 子 alır.
3. 儿子 érzi: sonek, hafif ton. 男子 nánzǐ: 子 «erkek, kişi» anlamını korur, tam üçüncü ton.
4. 张老师 ondan büyük olduğu için 小王 diyebilir, toplantıda 王老师. Öğrenci olarak sen 王老师 dersin.
5. 我的朋友是运动员，每天早上都跑步。 (Wǒ de péngyou shì yùndòngyuán, měi tiān zǎoshang dōu pǎobù.)

Özet kartı

1. Ek (词缀): anlamını büyük ölçüde bırakıp bir iş üstlenen biçimbirim; önde önek (前缀), arkada sonek (后缀).
2. 老— soyadının önünde karşılıklı saygılı, samimi hitap kurar (老张); 老虎 ve 老师'de yaş bildirmez. 老人'daki 老 sıfattır.
3. 小 + soyadı yaşça küçüğe sevecen hitaptır (小王). Öğrenci hocasına 张老师 der.
4. —家 bir alanın ustasını adlandırır (画家, 作家); 大家 ve 国家'daki 家 sonek değildir.
5. —员 görevliyi ya da üyeyi adlandırır (服务员, 运动员, 演员).
6. —子 ismi tamamlar, anlam katmaz, hafif tonla okunur (筷子 kuàizi); 男子'deki zǐ anlamını korur.
7. Türkçe türetmeyi neredeyse yalnız sonekle yapar ve mesleği -CI ile kurar; Çince ustalığı 家'ya, görevi 员'ya böler, saygıyı adın önüne koyar.
8. Karakter köşesi: 李, 虎, 筷, 盘, 裙, 演.

Sonraki derse köprü

İlk seviyeden bildiğin —边 de bu ailedendi: 左边, 右边. Sıradaki ders, «Yönler ve harita: 东, 南, 西, 北, 中间», aynı soneki dört ana yöne taşıyor ve bir yanına 方'yu koyuyor. 东边 ile 东方 ikisi de «doğu» diye çevrilir; okulun doğusunu söylerken hangisini seçersin, bir ülkenin doğusunu söylerken hangisini?