Yön tümleci (2): 上, 下, 进, 出, 过, 回

Kanca

Pazartesi sabahı, dersten önce. Deniz 张老师'ye hafta sonunu anlatıyor: 星期六我去小明家吃饭了，他家在六楼. 张老师 soruyor: 你坐电梯上去了吗？ Deniz gülüyor: 没有，我跑上去了！我每天跑步。

Cumartesi 小明 altıncı kattan 你上来吧 diye seslenmişti; o cümlede yol ile konuşanın yeri vardı, hareketin nasıl yapılacağı yoktu. Deniz'in 跑上去'su üç bilgiyi birden taşıyor: 跑 nasıl gittiğini, 上 merdivenin yönünü, 去 anlatırken o yolun konuşandan uzaklaştığını. Bu derste fiilin arkasına, 来/去'nün önüne yerleşip hareketin yolunu söyleyen altı kelimeyi öğreneceksin.

Anlatım

Altı yön fiili, tümleç olarak

上, 下, 进, 出, 过, 回 kendi başlarına fiildir: 上楼 «üst kata çıkmak», 进教室 «sınıfa girmek», 回家 «eve dönmek». Bir hareket fiilinin arkasına geldiklerinde ise o hareketin yolunu söylerler. 走 yalnız «yürümek»tir; 走进 «yürüyüp içeri girmek» olur. 跑出 «koşarak dışarı çıkmak», 坐下 «yerine oturmak», 拿回 «alıp geri getirmek».

Bu tek heceli tümleç fiile yapışır ve pinyinde bitişik yazılır: zǒujìn, pǎochū. Yer bildiren bir nesne doğrudan arkasına gelir: 他走进教室了 «Sınıfa girdi». 出 ile ayrılınan yer de nesne olur: 走出教室 «sınıftan çıkmak».

Şey nesnesi de arkaya gelir, öne geçmez: 他拿出一本书 «Bir kitap çıkardı». Tek heceli 出'nin önüne bir nesne sokulamaz; *拿一本书出 eksik kalır.

Bir uyarı 过 için. Ders HSK2.1'deki 过 hafif tonla okunan bir görünüş edatıydı ve «bir kez yaşamış olmak»ı söylüyordu (我去过北京); buradaki 过 tonunu koruyan bir yön fiilidir ve bir noktanın yanından geçip gitmeyi anlatır (走过门口).

Bileşik yön tümleci: yol + yön

Bu altı fiil 来 ya da 去 ile birleşip iki katlı bir tümleç kurar: 上来, 上去, 下来, 下去, 进来, 进去, 出来, 出去, 过来, 过去, 回来, 回去. Ders HSK2.8'de bu çiftlerin birçoğunu tek başına yüklem olarak gördün; şimdi hepsi başka bir fiilin arkasına geçiyor. Önde hareketin biçimi, ortada yolu, sonda konuşana göre yönü durur.

跑出去'yu söyleyen içeride kalmıştır, 跑出来'yı söyleyen dışarıda bekler. Bu iki katlı yapıda 来 ile 去 hafif tonla okunur, yol bildiren fiil tonunu korur: bān shànglai, pǎo chūqu.

Listenin bir üyesi daha var: 起来, bedenin oturduğu ya da yattığı yerden doğrulması (站起来 «ayağa kalkmak»). 起 tek başına yön tümleci olarak bu düzeyde verilmez, yalnız 起来 olarak gelir. 想起来 «hatırlamak» ya da 看上去 «görünüşe bakılırsa» gibi mecazi kullanımlar sonraki düzeylerin konusu; orada tümleç uzaydaki bir yolu değil, bir sonucu ya da bir hâli anlatır.

Yer nesnesi ortaya girer

Geçen dersteki kural iki katlı tümleçte de geçerli, yalnız yeri biraz kayıyor. Yer bildiren nesne yön fiilinin arkasına, 来/去'nün önüne girer: 走进教室来, 跑回家去, 爬上四楼去. 走进来教室 kurulmaz; 走教室进来 de kurulmaz. Yerin tek bir yeri var: ortası.

Türkçe konuşan için en tuzaklı fiil 回. «Türkiye'ye dönüyorum» derken 回去 bir kelime gibi akla gelir ve ülke adı arkasına eklenir. Doğrusu 我回土耳其去, ya da kısaca 我回土耳其. Konuşmada 来/去 çoğu zaman düşer; düşmediğinde yerin arkasına geçer.

Şey nesnesi: üç sıra

Taşınan bir şey nesne olunca sıra gevşer:

Bir sınır var: 去 ile biten tümleçte nesneyi ortaya sıkıştırmak pek kullanılmaz; 拿一本书回去 ya da 拿回去一本书 daha doğal durur. Nesne iki konuşanın da bildiği belirli bir şeyse Çince onu çoğu zaman 把 ile fiilin önüne alır (把书拿出来); izlence o yapıyı üçüncü düzeye koyar.

Karakter köşesi

进, altı yön fiili arasında köşeye henüz girmemiş tek karakter. Yürüme kökü 辶 onu sol alttan sarar; içinde 井 jǐng oturur ve ses ipucu sayılır. Okunuşun bugün yalnız baş sesi ve ünlüsü tutuyor.

爬 ile 梯 aynı merdivende buluşur: 爬楼梯 pá lóutī «merdiven çıkmak». 爬'nın kökü 爪 «pençe», içindeki 巴 bā sesini verir. 梯'nın solunda ağaç kökü, sağında 弟 dì var; 电梯 diàntī «asansör» de bu karakterle yazılır.

层 binanın katını sayar: 一层 «birinci kat», 三层 «üçüncü kat». Üstteki 尸 kökünün altında 云 durur; okunuşla bir bağı yok. 搬 ağır ya da hacimli bir şeyi taşımaktır, 搬家 «taşınmak» kelimesini de kurar. Sağ yarısı Ders HSK2.6'nın köşesindeki 般 ve ikisi aynı okunur, bān; solda el kökü 扌. 爬, 楼梯, 层 ve 搬 üçüncü düzeyde; ayrışımlar Make Me a Hanzi verisinden.

Türkçe ile karşılaştırma

Girmek, çıkmak, inmek, dönmek: Türkçenin hareket fiillerinin çoğu yolu kendi içinde söyler. Hareketin biçimi eklenecekse bir zarf-fiil öne geçer. Göksel ile Kerslake'in tarz zarf-fiilleri için verdiği örnek bu dersin sahnesi gibi: «Çocuklar koşarak içeri girdiler.» Çince aynı cümlede biçimi ana fiil yapar, yolu ve yönü onun arkasına tümleç olarak bağlar: 孩子们跑进来了. Sıra iki dilde de aynı, önce koşmak, sonra girmek. Ağırlık ise ters: Türkçede asıl yüklem «girmek», Çincede 跑.

-(y)Ip de aynı ikiliyi kurar ve bazı kalıpları doğrudan bu derse çevrilir: «koşup almak», «girip oturmak», «çıkıp gitmek». İlk fiil hareketin nasıl yapıldığını ya da önce ne olduğunu, ikincisi nereye varıldığını söyler. 跑回去拿 «koşup geri gidip almak» bu dizilişin Çincedeki karşılığına çok yakın.

Bileşik tümlecin son katı Türkçede çoğu zaman sessiz kalır. «Çık-» fiili Türkçede gitmeyi de gelmeyi de karşılar; dilbilgisi onu İngilizceye «go/come out» diye, iki karşılıkla çevirir. «Çıkıp gitti» ile «çıkıp geldi» bu ayrımı yapabilir ama Türkçe bunu her seferinde istemez. Çincede 跑出 de tek başına kurulur, ama konuşmada 跑出来 mı, 跑出去 mı diye konuşanın yerine bakılır.

Bir de geçişlilik var. «Çıkarmak», «çık-» köküne ettirgen ekinin gelmesiyle kurulur: tek kelimede hem hareket hem yol. Çince bu işi iki parçaya böler, eli 拿 ile, yolu 出 ile verir: 拿出 «çıkarmak», 拿出来 «çıkarıp buraya koymak».

Örnekler

Beşinci ile altıncı örnek aynı olayı iki sırayla anlatıyor; nesne bir şey olduğu için ikisi de doğru. Dördüncü örnekte nesne bir yer, 家, ve 来'nın önünde duruyor. Sekizinci örnekte de yer, 法国, 回 ile 去 arasında.

Örnek diyalog

Pazartesi, ders bitti. Sınıf üçüncü katta, 张老师'nin odası birinci katta. Deniz'in Türkiye'den getirdiği kahveden bir paket hocanın odasında bekliyor; 张老师 Türk kahvesini hiç içmemişti.

Birinci kat, hocanın odasının kapısı. Deniz çantasını karıştırıyor.

Birkaç dakika sonra, birinci kat. 小明 kapıda duruyor.

Sahnede 来 ile 去'yü hep konuşanın durduğu yer seçiyor; yolu ise yön fiili söylüyor. Odanın kapısındaki Deniz 跑回去 diyor, çünkü sınıfa dönüş onu buradan uzaklaştırıyor; birinci kattaki 小明 aynı Deniz için 跑下来 diyor. Çay Deniz'in yurduna 带……回去 ile, tatilde Türkiye'ye 带回土耳其去 ile gidecek: ülke adı 回 ile 去'nün arasında. 小林'nin repliğinde 走过去 ile 走回来 art arda geliyor ve 过 burada tam tonlu: kapının önünden geçmek.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 小明跑进教室来了。 (Xiǎo Míng pǎojìn jiàoshì lai le.) Konuşan içeride, bu yüzden 来; 教室 yer nesnesi, 进 ile 来 arasında.
2. 桌子你搬上来吧！ (Zhuōzi nǐ bān shànglai ba!) Masa Deniz'e doğru, yukarı geliyor: 上 yol, 来 Deniz'in yeri. Nesne cümlenin başına alınmış, tümleci bölmüyor.
3. 他从书包里拿出一个本子来。 (Tā cóng shūbāo li náchū yí ge běnzi lai.) ve 他从书包里拿出来一个本子。 (Tā cóng shūbāo li ná chūlai yí ge běnzi.) Şey nesnesi iki yerde de durabilir; 拿一个本子出来 da kurulur.
4. (a) deneyim: 吃过, hafif tonlu guo, «hiç yedin mi». (b) geçiş: 走过去, tam tonlu bir yön fiili; önümüzden geçip uzaklaştı.

Özet kartı

1. 上, 下, 进, 出, 过, 回 bir hareket fiilinin arkasına gelip yolu söyler: 走进, 跑出, 坐下, 拿回. Pinyinde fiile bitişik.
2. Tek heceli tümleçte nesne arkaya gelir: 走进教室, 拿出一本书. *拿一本书出 kurulmaz.
3. Bileşik yön tümleci (复合趋向补语) = fiil + yol + 来/去: 跑出去, 跑上去, 拿回来. 来/去 hafif tonla okunur, konuşanın yerini verir.
4. Yer nesnesi ortaya girer: 走进教室来, 带回土耳其去. 走进来教室, 带回去土耳其 kurulmaz.
5. Şey nesnesi üç yerde durabilir: 拿出一本书来, 拿出来一本书, 拿一本书出来; 去'li tümleçte ortası pek kullanılmaz.
6. Yön 过'si tam tonlu bir fiil (走过去), deneyim 过'si hafif tonlu bir edat (去过). 起来 da bu düzeyde: 站起来.
7. Türkçe biçimi zarf-fiille öne alır («koşarak girdi»), Çince ana fiil yapar (跑进来); «çıkmak» gitmeyi de gelmeyi de karşılar, Çince 出来 ile 出去 arasında seçer.

Sonraki derse köprü

Deniz fincanı unuttuğunu anlayınca iki kat merdiveni koşarak çıkıp indi; 跑回去 ile 跑下来 nereye koştuğunu eksiksiz söylüyor. Nasıl koştuğunu ise söylemiyor: hızlı mı, soluk soluğa mı? Sıradaki ders «Durum tümleci: 得 ile nasıl yapıldığını söylemek» fiilin arkasına 得 ve bir sıfat koyarak eylemin nasıl yapıldığını değerlendiren durum tümlecini (状态补语) açıyor. 小明 «他跑得很快» dese, 很快 neyi tartar ve neden 跑'nün önüne değil arkasına gelir?