Yön tümleci (1): 来 ve 去

Kanca

Bir hafta sonra, yine bir cuma akşamı, yurt odası. 小明'in telefonu çalıyor; arayan annesi. Deniz konuşmanın yalnız bir yanını duyuyor: «回去，我明天上午回去。» Telefonu kapatınca 小明 gülüyor: 我妈问我：“你明天回来吗？”

Yolculuk tek: cumartesi sabahı 小明 yurttan ailesinin evine gidecek. Annesi buna 回来 diyor, 小明 回去. İkisi de haklı, çünkü 来 ile 去 yolun kendisini değil, konuşanın yolun hangi ucunda durduğunu söylüyor. Bu derste 来 ve 去'nun bir fiilin arkasına geçip yönü konuşanın yerine göre nasıl ölçtüğünü, nesnenin bu yapıda nereye oturduğunu ve olumsuz ile emir biçimlerini öğreneceksin.

Anlatım

来 ve 去 bir fiilin arkasında

来 «gelmek» ve 去 «gitmek» HSK 1'den beri yüklem olarak tanıdığın fiiller: 我去商店, 你来我家吧. İkinci düzeyde bu iki fiil başka bir fiilin hemen arkasına yerleşir ve ona yön ekler. 拿 tek başına «almak, elde tutmak»tır; 拿来 şeyin konuşana doğru taşındığını, yani «getirmek»i söyler. Önceki derste fiilin arkasına gelip sonucu bildiren tümleci gördün. Bu da aynı yere oturuyor, ama sonuç yerine yön taşıyor.

İzlence bu konuyu ikinci düzeyde üç basamakta sıralar. İlk basamak «fiil + 来/去»dır ve bu dersin işi. Sonra 上, 下, 进, 出, 过, 回 başka fiillerin arkasında tümleç olur; en sonunda 来/去 ile birleşirler.

Ölçü: konuşan nerede duruyor

Kural kısa: hareket konuşana yaklaşıyorsa 来, ondan uzaklaşıyorsa 去. Hareketi kimin yaptığı belirleyici değildir; konuşanın durduğu yer belirleyicidir.

İlk iki satır aynı yolculuğu, son iki satır aynı merdiveni anlatıyor. Her çiftte değişen tek şey konuşan; o değişince 来 ile 去 yer değiştiriyor.

İki fiil ailesi

Bu derste 来/去'yu iki tür fiilin arkasında göreceksin. Birincisi kişinin kendi hareketini anlatan fiiller: 进 «girmek», 上 «çıkmak», 下 «inmek», 回 «dönmek». 进来 «içeri gelmek», 进去 «içeri girmek», 回来 «geri gelmek», 回去 «geri gitmek». Bunların çoğu HSK 2 kelime listesinde tek kelime olarak da durur. Burada 进, 上, 下, 回 cümlenin asıl fiilidir; 来/去 onların arkasında yalnız yönü konuşana bağlar.

İkinci aile bir şeyi ya da birini yanında taşıyan fiillerdir: 拿, 带 «yanında götürmek», 送 «göndermek, ulaştırmak». 拿来 ve 带来 «getirmek», 拿去 ve 带去 «götürmek». Türkçe bu ikisi için ayrı iki fiil kullanır; Çince taşıma fiilini sabit tutar ve yalnız sondaki 来/去'yu değiştirir.

Okunuş: sonda hafif

Tümleç olan 来 ve 去 konuşmada genellikle vurgusuz, hafif tonla söylenir: 进来 jìnlai, 回去 huíqu, 拿来 nálai. Bu programın örnek kutuları da böyle yazar. Kaynaklarda iki yazım bulunur: HSK 2 kelime listesi tam tonlu verir (进来 jìnlái, 回来 huílái), CC-CEDICT ise 回来'nun ve 带去'nun ikinci hecesini hafif tonla kaydeder. 来 ve 去 tek başına yüklem olduğunda tam tonunu korur: 你来吧, 我去.

Yer nesnesi 来/去'nun önüne girer

Fiil bir yer alıyorsa o yer fiil ile 来/去 arasına girer: 进屋来 «odaya girmek (buraya)», 回家去 «eve dönmek (buradan)», 上楼来 «üst kata çıkmak (buraya)». 进来屋 ve 回去家 kurulmaz. 进来 ve 回去 tek kelime gibi öğrenildiği için bu bölünme ilk başta şaşırtır.

Yer söylenmeyecekse 来/去 doğrudan fiile bitişir: 他回来了. Yer söylenip konuşana göre yön önemsizse 来/去 düşebilir: 他回家了. Yasak olan, yeri 来/去'nun arkasına koymaktır.

Şey nesnesi önde de arkada da durabilir

Taşınan bir şey söz konusuysa iki sıra da kurulur. 带一本书来 nesneyi 来'nun önüne alır, 带来一本书 arkaya bırakır; ikisi de «bir kitap getirmek». Olmuş bir olay anlatılırken arka sıra sık duyulur: 他带来了一本书. Bir şeyin getirilmesi istenirken nesne çoğunlukla öndedir: 拿一杯水来！ Taşınan bir kişi de olabilir: 带你的朋友来 «arkadaşını da getir».

Olumsuz ve emir

Olmamış bir hareket 没 ile olumsuzlanır: 他没回来 «Dönmedi», 我没带钥匙来 «Anahtarı getirmedim». Niyet ve gelecek için 不 kullanılır: 今天她不回来 «Bugün dönmüyor».

Emirde yön tümleci çok iş görür: 快进来！ «Hadi gir içeri!», 你下来吧 «İnsene aşağı». Seçimi yine emri verenin yeri yapar: aşağıda bekleyen yukarıdakine 下来 der, yukarıda yanında duran birine ise 下去.

Karakter köşesi

带'nın sözlükteki ilk anlamı «kuşak, şerit»tir; ardından «üstünde taşımak, yanında götürmek, getirmek» gelir. Bu derste 带来 ve 带去 içinde kişinin yanında taşıdığı şey ya da kişi için kullanılıyor; kelime üçüncü düzeyde.

从 bir hareketin başladığı yeri söyleyen edattır ve 来 ile sık buluşur: 从土耳其来 «Türkiye'den gelmek», 从北京带来 «Pekin'den getirmek». Karakter iki 人'den kurulur.

跟 HSK 2 kelimesidir. Fiil olarak «birinin peşinden gitmek» demektir ve bu derse kısa bir emirle bağlanır: 跟我来！ «Beni takip et!». Burada 来 tümleç değil, yüklemdir ve tam tonla okunur. Edat olarak «ile»: 我跟小明一起去. Solda ayak kökü, sağda ses bileşeni 艮 durur.

屋 üçüncü düzeydeki 屋子 wūzi «oda, ev» kelimesinden gelir. Konuşmada 进屋来 «odaya gel» kalıbında sık duyulur.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yönü çoğu zaman fiilin kökünde taşır. «Gel-» ile «git-», «gir-» ile «çık-» ayrı köklerdir; «getir-» ile «götür-» de öyle. Göksel ve Kerslake bu son ikisinin sonunun ettirgen eki gibi göründüğünü, ama ayrılabilen bir kökten türemediğini not eder. Türkçe konuşan «getirmek» ile «götürmek» arasındaki farkı tek bir sözcüğün içinde duyar; Çince aynı farkı iki parçaya böler. Taşıma 带'dadır, yön 来 ile 去'da.

Türkçenin ikinci aracı yön zarflarıdır. Aynı dilbilgisinin yer zarfları bölümüne göre içeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri yalın hâlde ya da yönelme ekiyle hareket bildirir: «İçeri(ye) girelim mi?», «Yukarı(ya) çıktılar». Bu zarflar fiille birleşince Çincedeki çiftlere çok benzeyen öbekler çıkar: «içeri gel» 进来'nun, «içeri gir» 进去'nun işini görür; «yukarı gel» 上来'yu karşılar.

Konuşana göre seçim Türkçede de var. Kapıdaki arkadaşına «Yukarı gel!» dersin; kendin çıkarken «Yukarı çıkıyorum» dersin. Kanca sahnesi de Türkçede aynı ikiliği kurar: anne «Yarın geliyor musun?» diye sorar, 小明 «Yarın gidiyorum» der.

Ayrıldıkları yer nesnenin sırasıdır. Türkçe yeri yönelme ekiyle fiilin önüne koyar: «eve dön-», «odaya gir-». Çince yeri fiilin arkasına, ama 来/去'nun önüne yerleştirir: 回家去, 进屋来. 回去'yu bölünmez bir kelime sanan öğrenci onu Türkçedeki «dön-» gibi bir bütün olarak kullanır ve yeri arkasına ekler: *回去家. Çince bu sırayı kabul etmez.

Örnekler

Beşinci örneği sınıftaki öğretmen söylüyor: ödevler onun bulunduğu yere gelecek. Altıncıyı yurttaki Deniz söylüyor: kitap ondan uzaklaşacak. Üçüncü ve dördüncü örnekte yer, fiil ile 来/去'nun arasına girdi. Son örnekte 来 yüklem olduğu için tam tonlu.

Örnek diyalog

Cumartesi öğle. 小明 sabah ailesinin evine döndü ve Deniz'i öğle yemeğine çağırdı. Deniz binanın önünde, 小明 altıncı kattaki dairede.

Yemekten sonra, kapının önünde.

Sahnenin başında 小明 yukarıdan 上来 diyor, çünkü Deniz ona doğru çıkacak. Deniz kahveyi 从土耳其带来 diye sunuyor: kahve şimdi Pekin'de, konuşanın yanında. Kapıda ikisi de altıncı katta durduğu için Deniz 别下来 değil 别下去 diyor; 小明 aşağıda bekliyor olsaydı aynı yasak 别下来 olurdu. Son replikte yer, 回 ile 去'nun arasına girmiş: 回屋去.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Deniz: 你进来吧！ (Nǐ jìnlai ba!) 小林: 我进Deniz的房间去。 (Wǒ jìn Deniz de fángjiān qu.) Deniz içeride, hareket ona doğru; 小林 ise kendi yerinden ayrılıyor ve yer 进 ile 去'nun arasına giriyor.
2. 小明回家去了。 (Xiǎo Míng huí jiā qu le.) Yer nesnesi 家, 回 ile 去'nun arasında; 了 sonda.
3. 明天你带一个杯子来。 ve 明天你带来一个杯子。 (Míngtiān nǐ dài yí ge bēizi lai. / Míngtiān nǐ dàilai yí ge bēizi.) İkisi de kurulur; bir istek olduğu için ilki daha sık duyulur. 来 seçildi, çünkü konuşan fincanın varacağı yerde.
4. 去: 这个咖啡我要带去。 (Zhège kāfēi wǒ yào dàiqu.) Konuşan İstanbul'da ve kahve ondan uzaklaşacak. Pekin'e varınca aynı kahve için yeniden 带来 denir; kahve değişmedi, konuşanın yeri değişti.

Özet kartı

1. Fiil + 来: hareket konuşana doğru; fiil + 去: konuşandan uzağa. Ölçü hareketi yapan değil, konuşanın yeri.
2. Hareket fiilleriyle: 进来 / 进去, 上来 / 上去, 下来 / 下去, 回来 / 回去.
3. Taşıma fiilleriyle: 拿来, 带来 «getirmek»; 拿去, 带去 «götürmek». Türkçe iki fiil kullanır, Çince tek fiil + 来/去.
4. Tümleç olan 来/去 konuşmada hafif okunur: jìnlai, huíqu. Yüklem olunca tam ton: 跟我来 Gēn wǒ lái.
5. Yer nesnesi 来/去'nun önüne girer: 进屋来, 回家去. 进来屋, 回去家 kurulmaz.
6. Şey ya da kişi nesnesi iki yerde de durur: 带一本书来 / 带来一本书. İstekte çoğunlukla öndedir.
7. Olumsuz geçmiş 没 (他没回来), niyet 不 (她不回来). Emir 快进来！, yasak 别下去了.

Sonraki derse köprü

Bu derste 进, 上, 下, 回 hep cümlenin asıl fiiliydi; 来 ya da 去 yalnız onların arkasında yönü konuşana bağladı. Sıradaki ders «Yön tümleci (2): 上, 下, 进, 出, 过, 回» bu altı fiili başka bir hareket fiilinin arkasına taşıyor: 走 ile 进 birleşince yürüyüşün içeri vardığı söylenir, 跑 ile 出 birleşince koşunun dışarı çıktığı. Peki 来/去 da işe katılırsa üç parça nasıl dizilir, ve yer nesnesi bu kez nereye girer? Bir de 过 var: Ders HSK2.1'de deneyimi anlatan o hafif hece, bir yön fiili olunca ne anlatır?