Sonuç tümleci: 错, 懂, 好, 会, 完

Kanca

Kantinde öğle yemeği. 小明 kendi tepsisini çoktan boşaltmış, Deniz'in tabağına bakıyor: yarısı duruyor. 你吃了吗？ diye sorsa Deniz dürüstçe 吃了 diyebilir; yemeğe başladı, yedi de. Ama 小明'in öğrenmek istediği bu değil. Kalkıp kalkmayacaklarını bilmek istiyor, o yüzden 你吃完了吗？ diye soruyor. Deniz'in cevabı iki parçalı: 吃了，还没吃完 «Yedim, ama daha bitirmedim».

Türkçe aynı ayrımı iki ayrı fiille yapıyor: «yemek» bir şey, «bitirmek» başka. Çince ikinci fiili açmaz; birinci fiilin arkasına küçük bir kelime ekler ve eylemin nereye vardığını onunla söyler. Bu dersin konusu o küçük kelime.

Anlatım

Eylem ile vardığı yer

Çince fiil çoğu zaman yalnız eylemi anlatır: 看 «bakmak, okumak», 听 «dinlemek», 写 «yazmak». Eylemin bir sonuca varıp varmadığı fiilin içinde değildir. 我看了 «Okudum» der; anlayıp anlamadığını söylemez. Sonucu fiilin hemen ardına eklenen ikinci bir kelime taşır: 看懂 «okuyup anlamak», 听懂 «dinleyip anlamak», 写错 «yanlış yazmak».

Olumlu cümlede fiil ile tümleç arasına hiçbir şey girmez. 了 da girmez: 看懂了, *看了懂 değil. İkisi birlikte tek bir fiil gibi davranır ve ikisi de tek heceliyse pinyinde bitişik yazılır: kàndǒng, xiěcuò.

İzlencedeki beş sonuç

İkinci düzeyin dilbilgisi listesi sonuç tümlecini tam beş kelimeyle sınırlar: 错, 懂, 好, 会, 完. 到, 住, 走, 上 gibi ikinci bir grup üçüncü düzeyde gelir. Beşinin işi şöyle ayrılır:

好 ile 完 yakın görünür; ikisi de işin tamamlandığını söyler. Ayrım vurguda: 完 eylemin sonuna gelindiğini, 好 ise sonucun kullanılabilir, hazır olduğunu öne çıkarır. 饭做完了 yemeğin yapılıp bittiğini, 饭做好了 sofraya konmaya hazır olduğunu söyler. 会 en çok öğrenme fiiliyle birleşir: 学会 öğrenmenin bir beceri bıraktığını, 学了 yalnız öğrenmeye çalışıldığını anlatır.

Olumsuz: 没, 不 değil

Sonuç tümleci olmuş ya da olmamış bir sonucu anlatır; olmamış bir sonuç 没 ya da 没有 ile olumsuzlanır: 我没听懂 «Anlamadım». Bu cümlede 了 düşer. *我没听懂了 kurulmaz; 了 bir sonucun gerçekleştiğini söylerken 没 tam tersini söyler.

Türkçe konuşan için tuzak, 不'nin genel olumsuzluk gibi görünmesi. *我不听懂 diye bir cümle yoktur. 不 bu yapıya yalnız fiil ile tümlecin arasına girerek katılır: 听不懂 «anlayamıyorum, anlayamam». O ayrı bir yapı, olasılık tümleci (可能补语); izlencede üçüncü düzeyde öğretilir.

«Henüz değil» demek istersen Ders HSK2.5'teki 还没……呢 burada da çalışır: 我还没看完呢 «Daha okuyup bitirmedim».

Soru: 了吗 ve 了没有

En kısa soru, yapının arkasına 了吗 eklemektir: 你听懂了吗？ İkinci yol olumlu ile olumsuzu yan yana diziyor: 你听懂了没有？ Bu ikinci biçim konuşmada çok sık duyulur ve cevabı iki seçenekten biri olarak bekler. Cevap kısa verilir: 听懂了 ya da 没听懂.

Nesne nereye gelir

Nesne her zaman tümlecin arkasına gelir; fiil ile tümleç arasına giremez. 我看完这本书了 «Bu kitabı okuyup bitirdim»: önce 看完, sonra 这本书, en sonda 了. *我看这本书完了 yanlıştır.

了'nin yeri iki türlü olabilir. Cümle sonunda durursa olayın bütününe bakar: 我做完作业了. Tümleçle nesnenin arasına girerse sayılan bir nesneyle daha doğal durur: 我写错了两个字 «İki karakteri yanlış yazdım». Ders HSK1.35'te 了'nin sayılı nesneyi nasıl sevdiğini görmüştün; burada aynı eğilim sürüyor.

Nesne konuşmada sık sık cümlenin başına alınır ve konu olur: 这个字你写错了 «Bu karakteri yanlış yazmışsın». Sınıfta hocanın kâğıt üzerinde parmağıyla bir yeri gösterirken kurduğu cümle tam budur.

Karakter köşesi

完 bu dersin beş tümlecinden köşeye henüz girmemiş tek olanı; öteki dördünü önceki derslerde tanıdın. Üstte çatı kökü 宀, altta para dersinden bildiğin 元 yuán duruyor ve okunuşun -uán kısmını taşıyor.

遍 biàn bir eylem ölçüsü: bir şeyin baştan sona kaç kez yapıldığını sayar. 请再说一遍 «Lütfen bir kez daha söyleyin» bir sınıfın en sık cümlelerindendir; 没听懂 dedikten sonra hemen arkasından gelir. Sol alttaki 辶 yürüme kökü, sağ üstteki 扁 biǎn okunuşa yakın bir ses. Kelime üçüncü düzeyde.

容 ile 易 birlikte 容易 róngyì «kolay» kelimesini kurar, o da üçüncü düzeyde. Sonuç tümleciyle çok sık yan yana gelir: 这个字很容易写错 «Bu karakter kolayca yanlış yazılır».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bir eylemin sonucunu çoğu zaman ikinci bir fiille söyler. «Okudum ama anlamadım» cümlesinde okumak ile anlamak iki ayrı yüklemdir ve aralarındaki karşıtlığı «ama» kurar. Çince aynı karşıtlığı tek fiilin iki hâliyle kurar: 看了，没看懂. Türkçenin bu iş için kısa bir yolu da var: -(y)Ip ile bağlanan iki fiil ve araya giren «da». Göksel ile Kerslake'in örneği tam bu derse göre: «Ahmet mesajı bulup da anlamamış mı acaba?» Bulmak oldu, anlamak olmadı.

«Bitirmek» de aynı biçimde ikinci bir fiil olarak gelir: «okuyup bitirdim», «yiyip bitirdim», ya da kısaca «kitabı bitirdim». Burada Çince Türkçeden daha titizdir. Türkçe hangi eylemin bittiğini çoğu zaman bağlama bırakır; Çince 完'yi tek başına nesneye bağlamaz, eylemi mutlaka söyletir: 看完这本书.

En ilginç eşleşme yeterlik ekinde. Göksel ve Kerslake, -(y)Abil ile -(y)AmA'nın geçmiş zaman ekiyle birleşince olasılığın gerçekleştiğini de söylediğini, geniş zamanla birleşince bu soruyu açık bıraktığını anlatır. «Anlayamadım» tek bir olayda anlamanın olmadığını bildirir; 没听懂'nün işine çok yakındır. «Anlayamam» ise genel bir yetersizlik söyler; üçüncü düzeyin 听不懂'süne yaklaşır. 学会了 da «öğrendim» ile «artık yapabiliyorum» arasında bir yerde durur: öğrenme olmuş ve geride bir beceri kalmıştır.

«Yanlış yazdım» cümlesinde ise sıra terstir. Türkçede «yanlış» fiilin önünde bir zarf gibi durur; Çincede 错 fiilin arkasına geçer ve sonuç olarak söylenir: 写错. Türkçe konuşanın en sık sürçtüğü yer de burası.

Örnekler

İkinci örnek kancadaki ayrımı okumaya taşıyor: 看了 olan, 看懂 olmayan. Sekizinci ve dokuzuncu ise soru ile cevabı birlikte gösteriyor; cevap 没 ile kurulduğu için 了 düşmüş, yerine 还……呢 gelmiş.

Örnek diyalog

Perşembe sabahı, sınıf. 张老师 pazartesi toplanan ödevleri geri dağıtıyor. Deniz'inki, pazar öğleden sonra 小明'in yardımıyla yazdığı ödev.

Hoca metni bir kez okuyor, sonra sınıfa dönüyor.

Ders bitiyor; 小明 çantasını topluyor.

Sahnenin her sonucu ayrı bir tümleçle geliyor. Yanlış karakter 写错, yarıda bırakılmış kontrol 没看完, derse hazır olmak 准备好. Deniz'in iki dinleyişi 听了两遍 ile sayılıyor ama anlama ancak üçüncüde, 听懂了 ile geliyor. Ölçü 遍 fiil ile 了'nin arkasında duruyor; tümleç gibi fiile yapışmıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 老师的问题我听错了，可是第二遍听懂了。 (Lǎoshī de wèntí wǒ tīngcuò le, kěshì dì-èr biàn tīngdǒng le.) Yanlış duymak 听错, anlamak 听懂; 第二遍 «ikinci kez».
2. (a) 会: öğrenme beceriye vardı, 学会. (b) 好: hazır olmak, 准备好. (c) 完: sonuna gelinmedi, 还没看完呢.
3. 我还没听懂老师的话呢。 (Wǒ hái méi tīngdǒng lǎoshī de huà ne.) 没 gelince 了 düşer; 还……呢 «henüz» anlamını verir.
4. 你吃完了吗？ (Nǐ chīwán le ma?) ve 你吃完了没有？ (Nǐ chīwán le méiyǒu?) İkincisi olumlu ile olumsuzu yan yana koyuyor; cevabı iki seçenekten biri olarak bekliyor.

Özet kartı

1. Sonuç tümleci (结果补语) fiilin hemen arkasına gelir ve eylemin nereye vardığını söyler: 看懂, 写错, 吃完.
2. HSK 2'de beş tümleç: 错 yanlış, 懂 anlama, 好 hazır ve tamam, 会 beceri, 完 bitiş. 到, 住, 走, 上 üçüncü düzeyde.
3. Olumsuz 没(有) + fiil + tümleç; 了 düşer: 我没听懂. *不听懂 kurulmaz; 听不懂 olasılık tümlecidir ve üçüncü düzeyin konusudur.
4. Soru: 了吗 ya da olumlu ile olumsuzu dizen 了没有; cevap 听懂了 / 没听懂 / 还没……呢.
5. Fiil ile tümleç ayrılmaz; nesne ikisinin arkasına gelir: 我看完这本书了. 了 sayılı nesneden önce de durabilir: 我写错了两个字.
6. 完 ile 好 yakın: 完 eylemin sonuna gelindiğini, 好 sonucun hazır olduğunu öne çıkarır.
7. Türkçe sonucu çoğu zaman ikinci bir fiille söyler: «okudum ama anlamadım», «okuyup bitirdim».

Sonraki derse köprü

Bu derste fiilin arkasındaki küçük kelime eylemin vardığı sonucu söyledi: 写错, 听懂, 做完. Aynı yere gelen başka bir kelime takımı sonucu değil yönü söyler ve yönü konuşanın durduğu yere göre ölçer. Sıradaki ders «Yön tümleci (1): 来 ve 去» bu takımın ilk ikisini açıyor: 来 eylemi konuşana doğru, 去 ondan uzağa çevirir. 张老师 sınıfta «Ödevlerinizi getirin» derken hangisini seçer, Deniz yurttan 小明'e «Kitabı sana götürüyorum» derken hangisini?